Los armenios (armeniu: Հայեր, Hayer) son un pueblu orixinariu d'Oriente Próximu que fala l'idioma armeniu, perteneciente a la familia de les llingües indoeuropees. En realidá l'idioma armeniu forma una rama independiente y única n'Eurasia.

El pueblu armeniu naz y desenvuélvese a lo llargo de los sieglos n'El Cáucasu y la Meseta Armenia, allugada ente'l Cáucasu, el Meseta d'Irán y la península d'Anatolia. Una gran concentración d'armenios permaneció na rexón, especialmente na Armenia actual, pero munchos d'ellos tán espatriaos per tol mundu. Los armenios tuvieron una presencia significativa en países como Rusia, Xeorxa ya Irán, por cuenta de la so proximidá xeográfica.

Dempués del xenocidiu armeniu, el territoriu habitáu históricamente polos armenios na Meseta Armenia amenórgase a una pequeña parte de la so estensión orixinal, al oriente del pandu, onde s'asitien anguaño les repúbliques d'Armenia, Altu Karabakh y parte de Xeorxa y d'Azerbaixán. Los sobrevivientes del xenocidiu armeniu que fuxeron a Oriente Próximu, Europa Oriental, Francia, los Estaos Xuníos, Arxentina, Brasil, y otros países dieron llugar a la numberosa diáspora armenia. Envalórase qu'hai ente 10 y 12 millones d'armenios en tol mundu.

Nel añu 301, Armenia conviértese nel primer país del mundu n'adoptar el cristianismu como la relixón oficial del Estáu, anque, según la tradición, el cristianismu yá empezara a arrobinase n'Armenia poco dempués de la muerte de Cristu, por cuenta de los esfuercios de dos de los sos apóstoles, San Xudes Tadéu y San Bartolomé consideraos como los fundadores de la Ilesia apostólica armenia, a la cual xúntense la mayoría de los armenios.

L'idioma armeniu tien dos dialeutos principales que son mutuamente intelixibles: Idioma armeniu oriental, faláu esencialmente n'Armenia, Irán y les ex-repúbliques soviétiques, y Idioma armeniu occidental, faláu esencialmente na diáspora armenia. Tamién ye consideráu como dialeutu del armeniu lHomshetsi , llingua de los hamshenis orientales, que viven na rexón d'Hopa Hamshen (Provincia d'İzmir) cerca de la costa de Turquía.Bert Vaux, Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians, Harvard University, 2001.

Los armenios desenvolvieron una cultura moderna singular al traviés de contautos con Europa y Asia. La danza y música tradicional armenia alcuéntrense ente les más antigües, riques y orixinales nel Cercanu Oriente, y son inda aprendíes y prauticaes güei. La cocina armenia, tan antigua como'l mesmu pueblu, ye una combinación de distintos sabores y variedaes natives de les tierres altes del país. Col pasu del tiempu, estendióse a les naciones vecines y al Nuevu Mundu pola diáspora armenia.

Etimoloxía

Históricamente, el nome d'Armenia, que llegó a designar a nivel internacional a esti grupu étnicu, foi usáu per primer vegada polos países vecinos de l'antigua Armenia. Sicasí, los armenios llámense a sigo mesmos Hai (Հայ; En plural: Հայեր, Hayer). La pallabra dio tradicionalmente honor al nome del llexendariu fundador de la nación armenia, Haik, que tamién ye un popular nome armeniu. N'otres fontes lliteraries como son les griegues, romanes, xudíes, asiries, babilóniques, perses y otres traduzse y tresllitera'l nome Togarma (nel idioma asiriu ye Ti-garimmu) padre de los armenios de trés prefixos raíces, estes son; Bet (casa)- To (‘'tell y ‘'tur n'árabe equival a monte y en llingües hermanes ‘'til, ‘'te, ‘'to, ‘'ta equivalen a llomba, cuetu y figuradamente a reinu)- Garma (que significa los fíos de Gomer o Cimerios que viven nos montes) quedando perbién traducida na Biblia como; Bet Togarma, escita criador de mules, pollinos y caballos, Ezequiel:38.

Oríxenes

thumb|250px|left|El Reinu d'Urartu la dómina de Sarduris II nel añu 743. Armenia tuvo habitada dende tiempos prehistóricos. El so territoriu ta allugáu nos altos montes qu'arrodien el bíblicu monte Arará, nel que, según les Escritures xudeocristianes, acabó l'Arca de Noé dempués del Diluviu y nel sieglu VII e.C. foi pobláu polos descendientes de Togarma biznietu de Noé y criador de mules y caballos.

Los arqueólogos toparon pruebes de qu'Armenia foi unu de los primeros llugares de la civilización humana y ye considerada como'l trubiecu de l'agricultura y de la civilización nes sos primeres etapes. Dende'l 6000 e.C. hasta'l 1000 e.C., prodúcense ferramientes como llances y hachoss y preseos de cobre, bronce y fierro y comercialícense en tierres vecines, onde los metales son menos abondosos.David M. Lang, Armenia: Cradle of Civilization (London: George Allen & Unwin, 1970) 50-1, 58-59.; Hovick Nersessian, "Highlands of Armenia", Los Angeles, 1998, Mr. Nersessian is in the New York Academy of Sciences El territoriu d'Armenia ye tamién el candidatu más destacáu p'allugar a la llexendaria Aratta, que se menta nos rexistros sumerios.

Los arqueólogos refiérense a la cultura Shulaveri-Shomu de la rexón de trescaucasia central, incluyendo lo que ye anguaño Armenia, como la cultura prehistórica más primitiva na zona, con fecha datada en carbonu alredor del 6000 e.C. - 4000 e.C. Sicasí, apocayá afayóse la tumba datada d'aproximao'l 9000 e.C. Otra cultura bien antigua foi llamada Kura-Araxes -asignada al periodu (4000 e.C. - 2200 e.C.), y más tarde desenvuelta na cultura Trialeti (2200 e.C. - 1500 e.C.). Asina, considérase que los armenios pudieron ser unu de los más antiguos grupos indoeuropeos.

En 1984 Thomas Gamkrelidze y Vyacheslav V. Ivanov formularon la hipótesis según la cual lurheimat o territoriu d'orixe de los protoindoeuropeos taba allugáu na Meseta Armenia.The Early History of Indo-European Languages, Thomas V. Gamkrelidze and V. V. Ivanov Scientific American, March 1990, P.110 Un estudiu recién de Gray y Atkinson, qu'aplicó ferramientes estadístiques p'analizar la evolución xenética del léxicu de les llingües indoeuropees, atopó que la llocalización más probable del so llugar d'orixe común foi Asia Menor, y l'idioma armeniu (a partir d'un grupu bien definíu falándolu) dixebráse escontra'l 5300 e.C.

Dende la Edá del Bronce, dellos estaos floriaron na zona de la Gran Armenia, incluyíu l'Imperiu hitita (nel cumal del so poder), Mitani (al suroccidente de l'Armenia histórica) y Hayasa-Azzi (1600 e.C.-1200 e.C.). Darréu Nairi (1400 e.C.-1000 e.C.) y en plena Edá del Fierro, el reinu d'Urartu (1000 e.C.-585 e.C.), socesivamente establecieron la so soberanía sobro l'Altiplanu Armeniu. Caúna d'eses naciones participaron na etnoxénesis del pueblu armeniu.Vahan Kurkjian, "History of Armenia", Michigan, 1968, ; Armenian Soviet Encyclopedia, v. 12, Yerevan 1987; Artak Movsisyan, "Sacred Highland: Armenia in the spiritual conception of the Near East", Yerevan, 2000; Martiros Kavoukjian, "The Genesis of Armenian People", Montreal, 1982 Yereván, la moderna capital d'Armenia, foi fundada en 782 e.C. pol rei d'Urartu Argishti I.

Historia

thumb|300px|Neñes del pueblu ezíd (rusos emigraos) n'Armenia. La dinastía gobernante d'Urartu foi sustituyida pola Dinastía Oróntida, que s'estableció escontra la dómina de la invasión escita y media nel sieglu VI e.C. Trátase del primer Estáu que ye llamáu "Armenia" polos pueblos vecinos (lo que nun ye'l nome de los mesmos armenios) (Hecatéu de Miletu y Inscripción de Behistún). Heródotu refierse a Armenia nel sieglu V e.C.

Armenia foi gobernada depués socesivamente pola dinastía artáxida (189 e.C.-12) y la dinastía arsácida (54-428. Nel so cénit, dende'l 95 e.C. hasta'l 59 e.C., baxu Tigranes el Grande, Armenia estendió'l so dominiu sobro partes del Cáucasu, el noroeste d'Irán, l'este de l'actual Turquía, Siria y El Líbanu. Mientres dos décades, Armenia foi unu de los estaos más poderosos d'oriente. Darréu Armenia foi de cutiu un focu de conflictu ente Roma y Persia y mientres periodos intermitentes sufrió la conquista transitoria por dalguna de les dos potencies vecines.

Nel 301, Armenia conviértese nel primer estáu qu'adoptó'l cristianismu como relixón oficial, empecipiando una nueva era na historia del pueblu armeniu. Más llueu, col envís de fortalecer la identidá nacional, Mesrop Mashtots creó l'alfabetu armeniu. Esto empecipió la “Edá d'Oru d'Armenia", mientres la cual munchos llibros y manuscritos estranxeros fueron traducíos al armeniu por Mesrop y los sos discípulos. Armenia perdió la so soberanía nel 428 y xebróse ente l'Imperiu bizantín y l'Imperiu sasánida.

L'Armenia oriental foi incorporada como marzpanatu nel Imperiu sasánida, gobernada por un marzpan armeniu, hasta'l 636, cuando la Persia sasánida foi destruyida pol califatu árabe. Armenia remaneció como principáu autónomu dientro del imperiu árabe, xuniéndose a él tamién les tierres tomaes primero pol Imperiu bizantín. Yera parte de la división del emiratu alministrativu Arminiyya, que tamién incluyó partes de Xeorxa y d'Albania caucásica, y tenía'l so centru na ciudá armenia de Dvin. El principáu d'Armenia duró hasta 884, cuando recuperó la so independencia del debilitáu imperiu árabe.

En 885 los armenios consiguen restablecese a sigo mesmos como una entidá soberana so la direición d'Ashot I de la dinastía bagrátida. Una parte considerable de la nobleza armenia y llabradores fuxeron de la ocupación bizantina d'Armenia en 1045 y depués de la invasión de la rexón polos turcos selyúcides en 1064 y en 1080, fundaron un Estáu independiente armeniu, el Reinu de Cilicia, que se convirtió nel focu de nacionalismu armeniu y en sofitos más destacaos pa Les Cruzaes.

Nel sieglu XVI, Armenia oriental foi conquistada pol Imperiu persa safávida, mientres qu'Armenia occidental cayó baxo la dominación otomana. Na década de 1820, les partes de l'Armenia histórica baxo control persa, al rodiu de Yereván y el llagu Sevan fueron incorporaes al Imperiu rusu, pero Armenia occidental caltúvose baxo l'Imperiu otomanu.

Xenocidiu

La llimpieza étnica d'armenios mientres los últimos años del Imperiu otomanu ye llargamente considerada como un xenocidiu. El númberu de víctimes envalórase en 1,5 millones, con una fola de persecución ente los años 1894 y 1896 y otra que remató colos acontecimientos del xenocidiu armeniu en 1915 y 1916.

Cola Primer Guerra Mundial en cursu, los turcos acusaron a los armenios (cristianos) d'aliase cola Rusia imperial y utilizóse esa sida pa persiguir a tola población armenia como un enemigu dientro del so imperiu. El númberu exautu de muertes nel últimu periodu ye malo d'establecer. Tolos gobiernos turcos posteriores refugaron les acusaciones de xenocidiu.

Arriendes de la desintegración del Imperiu rusu nel periodu posterior a la Primer Guerra Mundial, por un curtiu periodu, de 1918 a 1920, Armenia foi una república independiente. A finales de 1920, los comunistes llegaron al poder tres una invasión d'Armenia pol Exércitu Colorado, y en 1922 Armenia convirtióse en parte de la Xunión Soviética como integrante de la República Socialista Soviética Federativa Trescaucásica. En 1936 creóse la República Socialista Soviética d'Armenia.

Independencia

Armenia declaró la so independencia'l 21 de setiembre de 1991. Darréu enfrentóse nuna guerra con Azerbaixán pol control de la rexón del Altu Karabakh.

Distribución xeográfica

Armenia

thumb|Grupos étnicos d'El Cáucasu. Los armenios, en verde claru, son el pueblu mayoritariu tantu n'Armenia como en parte de Xeorxa y Azerbaixán, mientres que la so presencia nes árees turques tradicionalmente armenies yá nun ye significativa.