Gramática del alemán ye la gramática del idioma alemán, centrándose nel alemán estándar.
L'alemán ye una llingua indoeuropea. Al igual que la mayoría de llingües d'esta familia, l'alemán ye una llingua sintética qu'exhibe rasgo flexión nel nome y el verbu. Sintácticamente, n'alemán ye predominantemente de nucleu final: ye de tipu V2-SOV anque, como les mayoría de llingües indoeuropees, tien preposiciones (esto ye, el sintagma adpositivo tien nucleu inicial). Polo xeneral, la media del númberu de morfemes per pallabra ye más elevada que n'otres llingües indoeuropees, polo que dellos autores clasificar como "altamente aglutinante", anque realmente les sos flexón tien fuertes enclinos fusionantes, polo que non siempres ye posible una segmentación totalmente llimpia de les pallabres en morfemes.
El nome y el sintagma nominal L'alemán dispón de trés xéneros: masculín (männlich, r.), femenín (weiblich, e.) y neutru (sächlich, s.). Na gran mayoría de les ocasiones, el xéneru difier del utilizáu en castellán. Por casu: der Stein ('la piedra') ye un nome masculín n'alemán (mientres n'español piedra ye femenín). das Mädchen ('la moza') ye un nome neutru n'alemán (mientres n'español chica ye femenín). Esto debe a que tantu n'alemán como n'español, el xéneru depende primero de too de la forma fonolóxica de la pallabra (y al ser distintos les pallabres, hai bien poca correllación ente les dos llingües). Esti sistema de "xéneru gramatical" denominar fonolóxicamente determináu (namái unos pocos nomes animaos que designen xeneralmente humanos tán motivaos semánticamente). Mädchen por casu ye'l diminutivu d'un arcaicu nome alemán femenín die Magd que significa muyer nueva. Sicasí, toles pallabres que terminen col diminutivu -chen son siempres neutres. La naturaleza arbitraria del xéneru gramatical puede trate colos cubiertos. La pallabra pa 'cuchiellu', das Messer, ye neutra; la pallabra pa 'tenedor', die Gabel, ye femenina y pa 'cuyar', der Löffel, ye masculina. P'aprender alemán, por tanto, hai qu'estudiar siempres los nomes col so correspondiente xéneru gramatical.
En cuanto al casu gramatical, los nomes, axetivos y pronomes tien formes distintes o formes de flexón d'alcuerdu casu gramatical. Convencionalmente les distintes formes asignen a cuatro caso distintes: nominativu (Nominativ), xenitivu (Genitiv), dativu (Dativ) y acusativu (Akkusativ). El casu d'un sustantivu particular, y por tanto'l final del nome, depende de la función gramatical de dichu sustantivu na oración. Nominativu: El suxetu sintácticu de la oración y tamién la función atributiva. Xenitivu: El posesor de daqué, l'oxetu de delles preposiciones o un elementu que complementa a un nome. Dativu: El oxetu indireutu (como cuando un oxetu ye dau a daquién) o'l casu asignáu por delles preposiciones. Acusativu: El oxetu direutu (la cosa que recibe direutamente l'acción) o'l casu asignáu por ciertes preposiciones.
El casu d'un sustantivu dempués d'una preposición decidir por esa preposición. Nenguna preposición rique'l casu nominativu. Sicasí, pueden rexir cualesquier de los otros casos. Por casu la preposición für 'pa' rixe'l casu acusativu; la preposición mit 'con' rixe dativu y la pallabra wegen 'por causa de' vien siguida pol casu xenitivu (anque na fala coloquial y colos pronomes úsase de normal el dativu). Delles preposiciones pueden rexir tanto acusativu como dativu dependiendo de que l'usu implique posición (p.e. in der Küche 'na cocina', caso dativu) o direición (p.e. in die Küche 'a la cocina', caso acusativu).
La declinación de los axetivos, pela so parte, nun depende solo del xéneru, númberu y casu del nome que modifica. Sinón tamién de si usar con un artículu indefiníu, con un artículu definíu o ensin artículu. La siguiente tabla amuesa los dos casos que ejemplifican los trés casos.
Masculín nominativu singular Femenín dativu singular Neutru dativu singular artículu definíu der schöne Mann vor der verschlossenen Tür im kleinen Haus artículu indefiníu ein schöner Mann vor einer verschlossenen Tür in einem kleinen Haus ensin artículu schöner Mann vor verschlossener Tür mit gutem Material
L'usu del xenitivu ta perdiéndose nel alemán faláu. Frecuentemente sustituyir pol dativu nes conversaciones. Sicasí, el so usu ye obligatoriu na comunicación escrita normativa y nes llocuciones públiques n'alemán. El llibru tituláu Der Dativ ist dem Genitiv sein Tod ('El dativu ye la muerte del xenitivu') alude a esti fenómenu nel so títulu. N'alemán estándar el títulu tendría de ser "Der Dativ ist des Genitivs Tod". Como ye de suponer el llibru usa la forma más moderna y casual de falar emplegando'l casu dativu en vegada del xenitivu. L'autor intenta amosar lo que percibe como un cayente de la llingua alemana. Anque se volvió bien común nun usar el casu xenitivu cuando realmente ríquese la mayoría de los alemanes saben cómo usalo y xeneralmente facer. Especialmente ente la xente con un nivel educativu alto considérase un error menor usar el dativu de forma incorreuta.
Formes de plural L'alemán tien once formes distintes de formar el plural ente elles -e, -(e)n, -er y -s (les dos primeres combínense frecuentemente con umlaut na vocal precedente si ye a, o, u). Amás del xéneru los estudiantes d'alemán como llingua estranxera tienen d'aprender el plural de cada pallabra aprendía. Anque munchos nomes femeninos son bien regulares a la de formar el plural, munchos masculinos y neutros nun lu son.
Estructura del sintagma nominal Un sintagma nominal n'alemán puede tener dellos constituyentes col siguiente orde: numberal (cardinal o ordinal) axetivu(s) nome atributu xenitivu sintagma preposicional cláusula reflexiva pronome reflexivu. Nun sintagma nominal cualesquier puede faltar dalgunu de los elementos anteriores, pero non el nome que fai de nucleu sintácticu del mesmu. Un sintagma determinante consiste nun determinante que preciede a un sintagma nominal. Un exemplu de sintagma determinante ye: [SD Die [SN dritte umwerfende Vorstellung des Schillerdramas in dieser Woche in Hamburg] ] 'La tercera pimpana representación del drama de Schiller esta selmana n'Hamburgu'. De xacíu, la mayoría de los sintagmes determinantes nun son tan complicaes, pudiendo faltar munches d'elles sacante'l nome y el determinante. Un sintagma nominal contién siquier un númberu cardinal, un axetivu, un pronome y un nome. Siempres tien un artículu, sacante cuando ye un nome plural indefiníu o se refier a un incontable: Die Drei 'Los trés' Der großy Mann 'L'home grande' Der Mann 'L'home' Si'l substantivo ye incontable, nun s'usa artículu. D'otra forma, el significáu de la oración camuda.
Ich kaufe billiges Bier 'Merco cerveza barato'
Ich kaufe ein billiges Bier 'Merco una (botella/jarra... de) cerveza barato'.
Ich habe Geld 'Tengo dineru'.
Ich habe das Geld 'Tengo'l dineru' o 'Tengo abondu dineru para...'.
Una frase nominal pue ser utilizada como una unidá. Tien un casu, un númberu y un xéneru. El casu y el númberu depende del contestu, ente que'l xéneru determinar pol nome principal.
L'atributu xenitivu Una frase nominal puede tener un atributu xenitivu para, por casu, espresar posesión. Esti atributu puede vese puramente como otra frase nominal en casu xenitivu la cual puede llevar otra frase nominal.
"Der Beruf des alten Mannes" (L'oficiu del home mayor) "Die Hütte des Häuptlings des Stammes" (El cabanu del xefe de la tribu) (la frase en xenitivu tien la so propia frase en xenitivu). Esto ye pocu frecuente n'alemán modernu. En cuenta de eso diríase: "Die Hütte des Stammeshäuptlings"
Nel tempranu altu alemán l'atributu xenitivu podía consistir nun pronome personal nel so casu xenitivu. N'alemán modernu nun se suel usar esta construcción. En cuenta de eso usa'l pronome posesivu correspondiente.
ANTES: "Die Gnade seiner" (la so gracia) AGORA: "Seine Gnade"
Posición Una oración nominal puede contener una "oración posicional". Esta puede trate a cencielles como otra oración nominal con una preposición (o una postposición) o un alverbiu preposicional.
"Eine Wolke am Himmel" (una nube nel cielu) "Der Bundeskanzler während des Bürgerkriegs im Kongo" (El Canciller mientres la guerra civil nel Congo) (la oración posicional tien la so propia oración posicional) "Der Regen im Dschungel im Sommer" (l'agua na xungla pel branu) (Delles oraciones posicionales) "Der Berg dort" (el monte d'allá)
Sustantivos
Los sustantivos tienen la particularidá de que la primer lletra siempres s'escribe en mayúscula. Tienen unu de los trés xéneros gramaticales específicos (masculín, femenín o neutru) y pertenecen a una de les trés declinaciones. Estes carauterístiques permanecen inalteraes pola inflexón pero tienen de ser consideraes nel procesu. El xéneru gramatical inflúi nos artículos, los axetivos y los pronomes que-y precieden. El númberu y el casu tienen de ser tomaos en considerancia a la de faer la declinación.
La declinación puede ser más difícil que n'otres llingües como'l llatín, porque non solo camuda'l final de la pallabra, sinón que tamién puede trate alteriada'l raigañu.
Artículos y determinantes
Los artículos tienen una carauterística llamada "fuercia" qu'inflúi na declinación de los axetivos. Esisten artículos fuertes, débiles y otros que tienen casos tanto fuertes como débiles. Dacuando esta carauterística nun ye constante.
La forma de la inflexón depende del númberu, casu y xéneru del substantivo correspondiente. Los artículos tienen la mesma forma plural pa los trés xéneros. La siguiente tabla resume les formes básiques del artículu definíu: SINGULAR PLURAL masculín femenín neutru m. / f. / n. der || die || das || diedean || die || das || diedem || der || dem || deandes || der || des || der
Axetivu y sintagma axetival
Pa utilizar afechiscamente los axetivos, tamién hai que tener en considerancia'l casu, númberu y xéneru de la oración nominal, xunto col artículu del sustantivu. De normal los axetivos van antes del sustantivu al que tán modificando. La finalización del axetivu suel ser la lletra -y en singular y -en en plural.
Como los artículos, usen el mesmu final pa los plurales de los trés xéneros.Ein lauter Krach (un ruíu alto),Der laute Krach (el ruíu alto),Der großy, schöne Mond (la gran y bella lluna), Los participios pueden usase como axetivos y son trataos de la mesma forma.
En contraste coles Llingües romániques los axetivos namái se tornen na posición d'atributu, esto ye, cuando s'usen pa describir direutamente a un substantivo. Los "axetivos predicativos" (axetivos en función atributiva) nun se tornen y son indistinguibles de los alverbios. (incorreutu) *Die Musik ist laute.(correutu) Die Musik ist laut.La música ta alta. Como en munches llingües, esisten tres graos de comparanza: positiva, comparativa y superlativa.
Númberos cardinales Los númberos cardinales asítiense siempres antes de cualquier axetivu. Si'l númberu nun ye bien alto nun se suel combinar con un artículu indefiníu plural (como einige o 'mehrere). Los pronomes personales de primera y segunda persona asítiense delantre de los númberos. Sicasí los pronomes personales de tercer persona non pueden usase con númberos.
Drei Funde Trés perros. Die vier apokalyptischen Reiter. Los cuatro caballeros del Apocalipsis. *Einige fünf Äpfel (incorreuta) / Einige Äpfel o Fünf Äpfel (correuta). Delles mazanes, cinco manzanes. Ein paar tausend Euru. Un par de miles d'euros. Wir vier. Nós cuatro.
Al igual que'l castellán, si usa un númberu cardinal, tien d'usase'l plural pa formar la oración nominal, al contrariu qu'otres llingües como'l turcu y l'húngaru.
NON: Zehn Pferd (turcu. "On at"). SINÓN: Zehn Pferde (diez caballo) ESCEICIÓN: Zehn Bier, Zehn Biere (dambos casos son posibles en dellos casos, como les bébores, anque gramáticalmente ye incorreutu.)