Дзмі́трый Іва́навіч Вішняве́цкі (каля 1517 — або 1563, Канстанцінопаль) — праваслаўны магнат з ВалыніStadnicki «Synowie Gedymina», «Olgierd i Kiejstut», «Bracia Wladysława Jagiéłły»; Wolf, «Ród Gedymina». Уладальнік буйных маёнткаў у , у тым ліку ў Вішняўцы. З 1547 года дзяржаўца ванячыцкі. Адзін з кіраўнікоў барацьбы запарожскіх казакоў з крымскімі татарамі, туркамі і малдаўскімі гаспадарамі, бараніў паўднёвыя межы ВКЛ.
Біяграфія
З княжацкага роду Вішнявецкіх. Нарадзіўся, імаверна, напярэдадні 8 лістапада — дня святога , быў старэйшым з чатырох сыноў князя Івана Міхайлавіча Вішнявецкага (каля 1490—1542) і яго першай жонкі Настассі з Алізараў — дачкі Сямёна Алізаровіча і княгіні Астрожскай, сястры князя Канстанціна Астрожскага. Дзед Дзмітрыя — — разам са сваім бацькам і дзядзькамі і удзельнічаў у Вішнявецкай баталіі.
Род князёў Вішнявецкіх належаў да ліку найбуйнейшых землеўладальнікаў Літвы (іх уладанні былі пераважна ў Заходняй Валыні). Дзмітрый валодаў некалькімі маёнткамі ў Крамянецкім павеце, сярод якіх былі Падгайцы, Окнін, Кумнін, Лапушна, , , і г. д.Zródła dziejowe. Warszawa. 1877. T. 8. C. 92, 94.
У гістарычных дакументах імя Дзмітрыя Вішнявецкага ўпершыню згадваецца ў 1545 годзе падчас рэвізіі В.Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.15. Наступнае ўпамінанне 1548 года: набег на землі Ачакаўскага замка, які быў пад уладаю В.Сергійчук «Дмитро Вишневецький» // Володарі гетьманської булави.— К.: «Варта» 1994, ст.8; у «Рэестры шкод» за перыяд з 14-23 кастрычніка 1548 года, 1 жніўня — 6 лістапада 1549 года як найбольшых спусташальнікаў турэцкіх уладанняў у Паўночным Прычарнамор’і запісалі старосту брацлаўскага , , сыноў гетмана -- і , князя Дзмітра ВішнявецкагаВ.Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.44.
Першыя паходы Пачаў служыць і набіраць досведу ў складзе фарміраванняў пад камандаваннем ; узначальваў асобны атрадВ.Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.45. У канцы 1540-х гадоўВ. Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 1994… с. 8(з 1551 годаО. П. Реєнт, І. А. Коляда. «Усі гетьмани України» / Дмитро Вишневецький с. 7) кароль Жыгімонт Аўгуст прызначыў Дзмітра Вішнявецкага старостам памежных замкаў Чаркасаў і Канева. З таго часу абарона ад татарскіх набегаў стала абавязкам Дзмітра Вішнявецкага. Цэнтрам планаў і амбіцый князя стала закладзеная ў нізоўях Дняпра крэпасць.
Гарадок каля вострава Хорціцы
Нягледзячы на папярэджанне Жыгімонта Аўгуста, для абароны ад турэцка-татарскіх набегаў Вішнявецкі, аб’яднаў казакоў і на ўласныя сродкі пачаў будаўніцтва на дняпроўскім востраве , які гісторыкі лічаць прататыпам Запарожскай Сечы. Малая Хорціца па выніках археалагічных і гідра-археалагічных даследаванняў 1990-2000-х гадоў атасняюць з востравам , размешчаным на захад ад вострава ХорціцаМузей історії запорозького козацтва Національного заповідника «Хортиця» .
Знаходжанне ў Турцыі Летам 1553 года Дзмітрый Вішнявецкі нечакана пакінуў Малую Хорціцу і з усім сваім войскам адправіўся ў Стамбул, дзе служыў султану Сулейману I паўгода. Матывы гэтага ўчынку незразумелыя: не маючы дастатковай падтрымкі ад урада, Вішнявецкі спрабаваў стварыць у султана адпаведнае ўражанне і тым самым наладзіць з ім добрыя адносіны, каб праз яго мець уплыў на Крымскага ханаМ. Грушевський. Історія України-Русі, у 12 томах. т. VII, стор. 114—127. Па іншай версіі, Дзмітрый Вішнявецкі хацеў вызваліць з палону сваякоў загінулага (у прыватнасці, яго ўдаву — княгіню МарыюKsiążęta Wisniowieccy (01) )В. Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.77. Верагодна, бяспечнаму знаходжанню ў Стамбуле спрыяла жонка султана РаксаланаВ. Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.78. Уплыў на ўрад Вялікага княства (і Польскага каралеўстваВ. Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.73) ён набыў: дваровыя колы былі ўстрывожаныя, баяліся, што Вішнявецкі навядзе туркаў на Украіну. Пасля вяртання з Турцыі ў пачатку 1554 года Вішнявецкі ў таварыстве свайго старога сябра ў сутычках супраць арды , які ўзяў на сябе місію апраўдваць «Байду» перад каралём і соймам, адправіўся ў Варшаву; тлумачэнні адносна знаходжання ў Порце былі прынятыВ.Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.79. Вішнявецкі атрымаў фармальнае даручэнне трымаць абарону супраць татар у закладзенай ім крэпасці. У далейшым ён мог разлічваць толькі на ўласныя сілы. Будаўніцтва Хорціцкай крэпасці ён здзейсніў, мабілізаваўшы казакоў, сялян Канеўскага і Чаркаскага старостваў.
Барацьба з татарамі і туркамі Маскоўска-казацкае войска ў 1556 годзе рушыла пад Аслам-горад (або Іслам-Кермен, які быў цвярдыняй ісламу, паблізу цяперашняй Кахоўка і Ачакава). Гэты паход быў часткай вялікай аперацыі рускіх войскаў, узначаленай дзякам , супраць Крымскага ханства.
Паход працягваўся да пачатку лета і быў паспяховым: гэтыя гарады былі здабыты. Казакі захапілі табуны коней, статкі жывёл, а таксама шмат палонных і рушылі назад. Адбіўшы агнём са стрэльбаў пагоню, якую ўзначальваў , яны бяспечна дабраліся да Чаркас. Жыгімонт II апраўдваўся перад ханам за той паход тым, што гэта была нібыта справа маскоўскіх казакоў, а Вішнявецкі тут ні пры чым. Ён нават спрабаваў запэўніць хана, што Хорціцкая крэпасць будзе карыснай для Крыма супраць маскоўскай экспансіі і Вішнявецкаму даручана гэта справа — трымаць варту на Дняпры — іменна таму, што Вішнявецкі меў добрыя адносіны з султанам і ханам.
Але ўвосень таго ж 1556 года казакі Вішнявецкага зноў напалі на Аслам-горад — ужо ўласнымі сіламі. Замак быў узяты, гарматы з яго былі перавезеныя ў Хорціцкую крэпасць. Даўлет-Гірэй спачатку паспрабаваў дамовіцца з Вішнявецкім, запрашаючы яго да сябе на службу. Згоды ён не атрымаў і ў студзені 1557 года сабраў усю арду і паспрабаваў захапіць Хорціцкую крэпасць. Аблога працягвалася 24 дні, пасля чаго татары з вялікімі стратамі адступілі. Вішнявецкі паведаміў Жыгімонту II аб сваёй перамозе і запэўніў яго, што татары не змогуць нападаць на Украіну, пакуль стаіць яго крэпасць. Пры гэтым ён прасіў «узмацніць замак людзьмі і стральбой», але атрымаў ад вялікага князя толькі хвалу, абяцанне даравання і рэкамендацыю не абвастраць адносіны з татарамі.
Пераканаўшыся ў няздольнасці кіруючых колаў Вялікага Княства да рашучых дзеянняў, Дзмітрый ізноў звярнуўся ў Маскву, але яму прыслалі толькі грошы, пры гэтым запрашалі на царскую службу.
Летам 1557 года Даўлет-Гірэй сабраўся з новымі сіламі ў паход на дняпроўскі замак, з ім ішлі турэцкае войска на лодках і малдаўская дапамога. Крэпасць на востраве была ўзята ў поўную , пасля працяглай аблогі Вішнявецкі вымушаны быў яе пакінуць праз недахоп правіянту. Казакі невялікімі групамі пракраліся скрозь турэцка-татарскія заслоны і адправіліся ўверх па Дняпры да Чаркас. Закінутая крэпасць была разбурана.
На Маскоўскай службе У 1558 годзе Вішнявецкі ў знак пратэсту супраць загаду вялікага князя ВКЛ Жыгімонта Аўгуста спыніць наезды на Крым і Турцыю ў 1557 годзе са сваімі казакамі перайшоў на службу да вялікага князя маскоўскага Івана IV Васільевіча. Яму былі падараваны «ў вотчыну» горад Бялёў (цяпер у Тульскай вобласці) і землі ў ваколіцах Масквы. Змітру было даручана камандаваць атрадам на паўднёвай мяжы рускай дзяржавы.
Перад маскоўскімі палітыкамі Д. Вішнявецкі выклаў свой план барацьбы з татарамі ў саюзе з Літвой, адарваўшы яе ад саюза з Крымам. Гэтая ідэя была ўспрынята са спачуваннем, у пачатку 1558 года была распачата падрыхтоўка да кампаніі супраць Крыма і да перагавораў з Вялікім Княствам Літоўскім. Вішнявецкі з маскоўскім войскам рушыў шляхам папярэдняга паходу (1556 г.), па дарозе збіраючы казакоў. Быў запланаваны паход углыб Крыма. Хан адцягнуў усё войска з і падрыхтаваўся да абароны.
Дзмітрый Вішнявецкі пад Перакопам атрымаў падмацаванне з Масквы на чале з Ржэўскім і планаваў паход на Казлоў (або Гезлеве, цяперашняя Еўпаторыя). Раптам быў адкліканы ў Маскву: былі даручаныя другарадныя аперацыі на Доне, затым на Каўказе, падчас якіх, у 1560 годзе, была заснавана крэпасць Чаркаск (цяпер Старачаркаск — сталіца Войска Данскога). Паход углыб Крыма быў ажыццёўлены ў 1559 годзе пад кіраўніцтвам ваяводы , роля Дзмітрыя Вішнявецкага была нязначнай.
Гэта было не тое, чаго чакаў Вішнявецкі; у знешняй палітыцы Масквы ў 1558 годзе першачарговай стала задача выхаду да Балтыйскага мора, справа барацьбы супраць татар была закінута. Іван IV распачаў Лівонскую вайну, што абвастрыла маскоўска-літоўскія адносіны, у 1561 Літва ўступіла ў вайну супраць Масквы. Дзмітрый Вішнявецкі апынуўся ў ілжывым становішчы здрадніка, што яго не задавальняла. Разам са сваімі казакамі ён накіраваўся да Дняпра і, спыніўшыся на востраве Манастырскім (у 30 мілях ніжэй ад Чаркас), з дапамогай стрыечнага брата — тагачаснага старосты Чаркаскага , дамогся ад вялікага князя для сябе і сваіх спадарожнікаў — пісьмовых гарантый бяспечнага знаходжання на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Жыгімонт II ахвотна прыняў Дзмітрыя Вішнявецкага «ў сваю ласку гаспадарскую». Пазней паслаў Івану IV запыт аб паводзінах Дзмітрыя і атрымаў адказ: «Прыйшоў, як сабака, і ўцёк, як сабака, а шкоды ад яго мне, гасудару, і маёй краіне не было». На сойме Дзмітрыя Вішнявецкага прымалі, віталі, шануючы, як і раней, вельмі высока. Але крах усіх планаў падарваў яго сілы — ён цяжка захварэў (думаў, што атручаны). Лячылі яго асабістыя лекары Вялікага Князя.
Паход у Малдавію. Здрада і гібель
Вярнуўся з 300-мі казакамі-запарожцамі, 150-ю казакамі атамана Вадап’яна (да гэтага былі на службе ў Івана IV). У снежні 1562 года, у суправаджэнні серадзскага ваяводыŁascy — другога мужа (маці князёўны Książęta Ostrogscy (01) ) прыбыў на Сойм. Альбрэхт Ласкі не дараваў малдаўскаму гаспадару абразы за адабраную раней Хоцінскую крэпасць з навакольнымі селішчамі. Не маючы дастатковай ваеннай сілы, праз каменданта Хоцінскай крэпасці і сваяка Байды Яна (Івана) Пясецкага вырашыў прыцягнуць да акцыі Дзмітрыя Вішнявецкага, у 1563 годзе падвёўшы яго да паходу на Малдавію, дзе ён прэтэндаваў на сталец (другая жонка малдаўскага гаспадара Пятра IV Рарэша — Алена Кацярына Бранковіч — старэйшая сястра другой жонкі бацькі Змітра — Івана ВішнявецкагаThe Brankovici — Марыі Магдалены Бранковіч-«Дэспат»); як унук па маці Стэфана III Вялікага, зводныThe Brankovici стрыечны брат Пятра IV РарэшаВ. Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.119. У 1563 годзе ў Малдавіі падняўся баярскі мяцеж супраць тагачаснага непапулярнага гаспадара-узурпатара, міжнароднага авантурыста В. Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.118. Якаў Гераклід быў скінуты, яго месца заняў кіраўнік мяцежнікаў баярын . Змітра Вішнявецкага ўцягнуў у малдаўскую авантуру Метелики над землею літающе. Людина? Тіні сон. Войска вербавалі разам у Камянцы-Падольскім. Дэспат прапанаваў каралю стаць сюзерэнам, абараніць ад магчымага нападзення. Кароль запэўніў, што ніхто з яго падданых не парушыць спакою, у выпадку небяспекі прыйдзе на дапамогу . Пасля росту колькасці патэнцыяльных удзельнікаў паходу Дэспат звярнуўся да караля Польшчы, які накіраваў ліст-адказ, не атрыманы Дэспатам. Дзмітрый Вішнявецкі і Ян Пясецкі на чале пяцітысячнага атрада сталі на беразе Днястра, чакалі падыходу Альбрэхта Ласкага з войскам. Частка баярства, незадаволеная Дэспатам, якую ўзначальваў Ш. Томжа (таксама прэтэндэнт на трон, якога ўжо выбралі гаспадаром), падняла паўстанне, запрасіла Дзмітрыя Вішнявецкага да сябе на валадаранне, абранне Ш. Томшы называлі часовым. Дзмітрый Вішнявецкі ахвотна пагадзіўся (атрад складаўся толькі з 500 воінаў, аб пастцы не падазраваліВ. Сергійчук. Дмитро Вишневецький, 2003… с.121-122), хоць быў тады хворым, слабым, хутка выбраўся ў паход з невялікімі сіламі. Баяры, што яго запрасілі, не далі яму дастатковай падтрымкі, таму казакі былі разгромленыя. Частка іх і сам Дзмітрый Вішнявецкі патрапілі ў палон; Ш. Томжа адправіў усіх палонных у Стамбул. Па загадзе султана Сулеймана I Дзмітрыя Вішнявецкага і двух яго таварышаў (у тым ліку, каменданта Хоцінскай крэпасці — сваяка «Байды» — Івана (Яна) Пясецкага) пакаралі смерцю шляхам , радавых казакаў адправілі на галеры.
Пакаранне смерцю У храніста Марціна Бельскага апісана гібель Вішнявецкага