Алякса́ндр Сярге́евіч Пу́шкін (; ) — расійскі паэт, драматург і празаік. Камер-юнкер; член Расійскай акадэміі (1833).
Пры жыцці, у 1820-я, як паэт, карыстаўся папулярнасцю сярод расійскай публікі чытачоў і прыхільнасцю літаратурных крытыкаў, атрымаў эпітэт «Русский Байрон» ()Русский биографический словарь. Т. 15, стр. 281. ; у 1830-я (пасля яго паэмы «Полтава») стаўленне да яго стала пераважна халодным і крытычнымРусский биографический словарь. Т. 15, стр. 282—283. . З другой паловы XIX ст. мае рэпутацыю вялікага нацыянальнага паэта Расіі. Разглядаецца як стваральнік сучаснай рускай літаратурнай мовы, а яго творы — як моўны эталон, падобны творам Дантэ ў Італіі або Гётэ ў ГерманііС. С. Аверинцев. Филология. — Краткая литературная энциклопедия, т. 7, столбец 975 . Крытык і філосаф-захаднік В. Р. Бялінскі назваў яго «первым поэтом-художником России» ()В. Г. Белинский. Полное собрание сочинений. АН СССР, т. VII, с.с.316, 320, 326 . З канца XIX ст. большасць біёграфаў і бібліёграфаў Пушкіна кажуць пра яго як вялікага альбо найвялікшага расійскага паэтаОб Александре Сергеевиче Пушкине в энциклопедии «Кругосвет» Об Александре Сергеевиче Пушкине в Русском биографическом словаре Александр Сергеевич Пушкин в Литературной энциклопедии , як пра стваральніка новай расійскай літаратуры, які ў сваёй творчасці зацвердзіў нормы сучаснай рускай літаратурнай мовыВиноградов В. В. Избранные труды. История русского литературного языка. — М., 1978. — С. 288—297 .
Біяграфія
Паходжанне Пушкін паходзіў з разгалінаванага нетытулаванага дваранскага роду, які ўзыходзіў паводле генеалагічнай легенды «к мужу честну» Ратшэ, сучасніку Аляксандра Неўскага. Пушкін неаднаразова пісаў пра свой радавод у вершах і прозе; ён бачыў у сваіх продках узор старажытнага роду, сапраўднай «арыстакратыі», які сумленна служыў айчыне, але не здабыўшага прыхільнасці кіраўнікоў і «гонимого». Не раз ён звяртаўся (у тым ліку ў мастацкай форме) і да вобразу свайго прадзядулі па маці — афрыканца Абрама Пятровіча Ганібала, які стаў слугой і выхаванцам Пятра I, а пасля ваенным інжынерам і генералам.
Дзядуля па бацьку Леў Аляксандравіч — артылерыі палкоўнік, гвардыі капітан. Бацька — Сяргей Львовіч Пушкін (1767—1848), свецкі востраслоў і паэт-аматар. Маці Пушкіна — Надзея Восіпаўна (1775—1836), унучка Ганібала. Стрый, Васіль Львовіч (1766—1830), быў вядомым паэтам кола Карамзіна. З дзяцей Сяргея Львовіча і Надзеі Восіпаўны, акрамя Аляксандра, выжылі дачка Вольга (у шлюбе Паўлішчава, 1797—1868) і сын Леў (1805—1852).
Дзяцінства Пушкін нарадзіўся 26 мая (6 чэрвеня) 1799 г. у Маскве.
У метрычнай кнізе царквы Вадохрышча ў Ялохаве (зараз на яе месцы знаходзіцца Богаяўленскі сабор у Ялохаве) на дату 8 чэрвеня 1799 года, у ліку іншых, прыходзіцца такі запіс:
thumb|160px|left|Ксавье дэ Местр. Пушкін-дзіця. 1800—1802. Летнія месяцы 1805—1810 будучы паэт звычайна праводзіў у сваёй бабулі па маці, Марыі Аляксееўны Ганібал (1745—1818, народжанай ПушкінайРодословная роспись поэта (древо, до 5-га поколения) , з іншай галіны роду), у падмаскоўным сяле Захарава, каля Звянігарада. Раннія дзіцячыя ўражанні адлюстраваліся ў першых спробах пушкінскіх паэм, напісаных крыху пазней («Манах», 1813; «Бова», 1814), у ліцэйскіх вершах «Пасланне да Юдіну» (1815), «Сон» (1816). Бабуля пісала пра свайго ўнука наступнае:
Юнацтва thumb|left|160px|Партрэт Пушкіна (Акварэль С. Чырыкава, 1810); Цэнтральны музей А. Пушкіна, Санкт-Пецярбург Шэсць гадоў Пушкін правёў у Царскасельскім ліцэі, адчыненым 19 кастрычніка 1811 года. Тут юны паэт перажыў падзеі вайны 1812 года. Тут упершыню адкрыўся і быў высока ацэнены яго паэтычны дар. Успаміны пра гады, праведзеныя ў Ліцэі і пра ліцэйскае братэрства заўсёды засталіся ў душы паэта. thumb|255px|right|Пушкін на ліцэйскім экзамене ў Царскім Сяле. Карціна Ільі Рэпіна (1911) У ліцэйскі перыяд Пушкіным было створана шмат вершаваных твораў. Яго натхнялі французскія паэты XVII—XVIII стагоддзяў, з творчасцю якіх ён пазнаёміўся ў дзяцінстве, чытаючы кнігі з бібліятэкі свайго бацькі. Любімымі аўтарамі маладога Пушкіна былі Вальтэр і Парні. У яго ранняй лірыцы злучаліся традыцыі французскага і расійскага клпсіцызму. Настаўнікамі Пушкіна-паэта сталі Бацюшкаў, прызнаны майстар «лёгкай паэзіі», і Жукоўскі, галава айчыннага расійскага рамантызму. Пушкінская лірыка перыяду 1813—1815 гадоў пранізаная матывамі хуткаплыннасці жыцця, якая дыктавала прагу асалоды жыццёвымі ўцехамі. З 1816 года, услед за Жукоўскім, ён звяртаецца да элегій, дзе развівае характэрныя для гэтага жанру матывы: безадказнага кахання, сыходу маладосці, згасання душы. Лірыка Пушкіна ўсё яшчэ з’яўляецца пераймальнай, поўнай літаратурных умоўнасцей і штампаў, тым не менш ужо тады пачынаючы паэт абірае свой, асаблівы шлях. Не замыкаючыся на паэзіі камернай, Пушкін звяртаўся да тэмаў больш складаным, грамадска значымым. «Успаміны ў царскім сяле» (1814), якія былі ўхвалены Дзяржавіным, — у пачатку 1815 года Пушкін чытаў верш у яго прысутнасці, прысвечанае падзеям вайны 1812 года. Вершаваны твор быў апублікаваны ў 1815 годзе ў часопісу «Российский музеум» за поўным подпісам аўтара. У сваім пасланні «Ліцынію» сатырычна адлюстравана сучаснае жыццё Расіі, а ў вобразе «любімца дэспата» выведзены расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч Аляксей Аракчэеў.
У ліпені 1814 года Пушкін упершыню выступіў у друку ў маскоўскім часопісу «Вестник Европы». У трынаццатым нумары быў надрукаваны яго верш «К другу-стихотворцу», падпісанае псеўданімам Александр Н.к.ш.п.
Яшчэ будучы ліцэйскім выхаванцам Пушкін увайшоў у літаратурнае таварыства «Арзамас», якое выступала супраць рутыны і архаікі ў літаратурнай справе, і прыняў дзейны ўдзел у палеміцы з аб’яднаннем «Беседа любителей русского слова», якое пакінула каноны класіцызму мінулага стагоддзя. Прываблены творчасцю найбольш яскравых прадстаўнікоў новага літаратурнага кірунку, Пушкін іспытваў у той час уплыў паэзіі Бацюшкава, Жукоўскага, ДавыдаваВ. Виноградов. Стиль Пушкина. М.: ОГИЗ, 1941. с. 174—175 . Апошні напачатку імпанаваў Пушкіну тэмай бравага воя, а пасля тым, што сам паэт называў «кручением стиха» — рэзкімі зменамі настрою, экспрэсіяй, нечаканым злучэннем вобразаў. Пазней Пушкін казаў, што, пераймаючы ў моладасці Давыдава, «засвоіў сабе яго манеру назаўжды»П. П. Вяземский. Александр Сергеевич Пушкин по документам Остафьевского архива и личным воспоминаниям, 1826—1837", СПБ, 1880, стр. 71. .
Маладосць З ліцэя Пушкін быў выпушчаны ў чэрвені 1814 года ў чыне калескага сакратара (10-й клас, паводле табелі аб рангах) і прызначаны ў Калегію замежных спраў. Ён становіцца пастаянным наведвальнікам тэатру, прымае ўдзел у пасяджэннях «Арзамаса», у 1819 годзе ўступае ў члены літаратурна-тэатральнага таварыства «Зелёная лампа», якім кіруе «Союз благоденствия». Не прымаючы ўдзелу ў дзейнасці першых тайных арганізацый, Пушкін тым не менш звязаны сяброўскімі стасункамі з многімі актыўнымі членамі дзекабрысцкіх супольнасцей, піша палітычныя эпіграмы і вершы «К Чаадаеву» («Любви, надежды, тихой славы…», 1818), «Вольность» (1818), «Н. Я. Плюсковой» (1818), «Деревня» (1819), якія распаўсюджваліся ў спісах. У гэтыя гады ён заняты работай над паэмай «Руслан и Людмила», якая была пачатая ў Ліцэі і адказвала праграмным устаноўкам літаратурнага таварыства «Арзамас» наконт неабходнасці стварэння нацыянальнай багатырскай паэмы. Паэма была завершана ў маі 1820 года і неўзабаве пасля публікацыі выклікала жорсткія водгукі крытыкаў, абураных зніжэннем высокага канона. Змяшэнне ў «Руслане и Людмиле» руска-французскіх прыёмаў славеснага выказвання з прастамоўем і фальклорнай стылістыкай выклікала нараканні і з боку абаронцаў дэмакратычнай народнасці ў літаратуры. Такія нараканні змяшчаў ліст Дзмітрыя Зыкава, літаратурнага паслядоўніка расійскага паэта і драматурга Паўла Каценіна, апублікаваны ў «Сыне отечества»Д. П. Зыков. Писмо к сочинителю критики на поэму «Руслан и Людмила» // Сын отечества. 1820. Ч. 64. № 38. .
На поўдні (1820—1824) thumb|right|255px|Карціна «Пушкін на беразе мора», мастак Іван Айвазоўскі (1887), Мікалаеўскі мастацкі музей імя В. В. Верашчагіна Увесну 1820 года Пушкіна выклікалі да ваеннага генерал-губернатара Пецярбурга графу Міхаілу Міларадавічу па тлумачэнне з нагоды зместу яго вершаў (у тым ліку эпіграм на Аракчэева, архімандрыта Фоція і самога Аляксандра I), несумяшчальных са статусам дзяржаўнага чыноўніка. Ішла гаворка пра яго высылку ў Сібір ці зняволенне ў Салавецкі манастыр. Толькі дзякуючы клопату сяброў, перш за ўсё Карамзіна, здолелі дамагчыся змякчэння пакарання. Яго перавялі са сталіцы на поўдзень у кішынёўскую канцэлярыю Івана Інзава.
На шляху да новага горада службы Аляксандр Пушкін захворвае на запаленне лёгкіх, выкупаўшыся ў Дняпры. Для папраўлення здароўя Раеўскія вывозяць пад канец мая 1820 года хворага паэта з сабой на Каўказ і ў Крым.
Пушкін у Крыме 16 жніўня 1820 года Пушкін прыбыў у Феадосію. Ён напісаў свайму брату Льву:
Праз два дні Пушкін разам з Раевскімі адбыў морам у Гурзуф.
Пушкін правёў у Гурзуфе некалькі тыдняў улетку і ўвосені 1820 года. Разам з Раеўскімі ён прыпыніўся ў доме герцага Рышэлье; паэту ў ім быў пададзены мезанін, які выходзіў на захад. Жывучы ў Гурзуфе, паэт шмат шпацыраваў уздоўж узбярэжжа і ў гарах, сярод якіх было коннае падарожжа да вяршыні Аю-Дага і лодачны шпацыр да мыса Суук-Су.
У Гурзуфе Пушкін працягваў работу над паэмай «Кавказский пленник», напісаў некалькі лірычных вершаў; некаторыя з іх прысвечаныя дачкам М. М. Раеўскага — Алене і Марыі. тут узнік у паэта задума паэмы «Бахчисарайский фонтан» і рамана «Евгений Онегин». пад канец жыцця ён узгадваў пра Крым: «Там калыска майго Анегіна».
У верасні 1820 года на шляху ў Сімферопаль пабываў у Бахчысараі. Вытрымка з ліста Дэльвігу паведамляе:
Гуляючы па нутраным палацавым дваркам, паэт сарваў дзве ружы і паклаў іх да падножжа «Фантана слёз», якому пазней прысвяціў вершы і паэму «Бахчисарайский фонтан».
У сярэдзіне верасня Пушкін каля тыдню правёў у Сімферопалі, як мяркуецца, у доме таўрычнага губернатара Аляксандра Баранава, старога знаёмага паэта па Пецярбургу.
Свае ўражанні ад наведвання Крыма Пушкін выкарыстоўваў і ў апісанні «Путешествия Онегина», якое спачатку ўваходзіла ў склад паэмы «Евгений Онегин» у якасці дадаткуОтрывки из произведений Пушкина крымской тематики .
У Кішынёве Толькі ў верасні ён прыбывае ў Кішынёў. Новы начальнік спагадліва ставіўся да службы Пушкіна, дазваляючы яму падоўгу адлучацца і гасціць у сяброў у Кішынёве (зіма 1820—1821), выязджаць у Кіеў, падарожнічаць з Іванам Ліпрандзі па Малдове і наведвацца ў Адэсу (канец 1821). У Кішынёве Пушкін уступае ў масонскую ложу «Авідзій», пра што сам піша ў сваім дзённікуЗапись:4 мая был я принят в масоны. — Дневники Пушкина . Калі паэма «Руслан и Людмила» была вынікам школы ў лепшых расійскіх паэтаў, то першая «паўднёвая паэма» Пушкіна «Кавказский пленник» (1822) паставіла яго на чале ўсёй сучаснай рускай літаратуры, прынесла заслужаную славу першага паэта, якая заўжды яму спадарожнічала да канца 1820-х гг. Пазней, у 1830-я гг. атрымаў эпітэт «Русский Байрон»Словарь Половцова. Т. 15, стр. 281..
Пазней выходзіць другая «паўднёвая паэма» «Бахчисарайский фонтан» (1824). Паэма атрымалася фрагментарнай, якая быццам бы тоіць у сябе нешта нявыказанае, што і надало ёй асаблівую прыгажосць, якая ўзбуджае ў чытацкім успрыняцці моцнае эмацыйнае поле. Пётр Вяземскі пісаў з Масквы з гэтай нагоды:
Разам з тым паэт спрабуе звярнуцца да расійскай старажытнасці, азначыўшы планы паэм «Мстислав» і «Вадим» (апошняя задума прыняла і драматургічную форму), стварае сатырычную паэму «Гавриилиада» (1821), паэму «Братья-разбойники» (1822; асобнае выданне ў 1827). З цягам часу ў Пушкіне выспела перакананне (напачатку няўцешна трагічнае), што ў свеце дзейнічаюць аб’ектыўныя законы, пахіснуць якія чалавек не ў сілах, якімі бы ні былі ўдалымі і цудоўнымі яго помыслы. У такім ключы ў маі 1823 у Кішынёве раман у вершах «Евгений Онегин»; як меркавалася, фінал першай часткі рамана мусіў мець пад сабой гісторыю падарожжа героя за межамі радзімы на ўзор паэмы Байрана «Дон Жуан».