Іва́н Іва́навіч Дуба́саў (; , пасёлак Адзінцова (цяпер горад), Маскоўская губерня, Расійская імперыя — , Масква, РСФСР, СССРДадзеныя Адзінцоўскага краязнаўчага музея.) — рускі савецкі мастак і гравёр.
Галоўны мастак Дзяржзнака (1932—1971), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1959). Распрацоўваў эскізы і арыгіналы многіх савецкіх грашовых знакаў, дзяржаўных узнагарод і паштовых марак на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў. Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Працоўнага Чырвонага Сцяга, «Знак Пашаны», шэрагам медалёў.
Біяграфія
Дзяцінства і юнацтва Іван Іванавіч Дубасаў нарадзіўся ў 1897 годзе ў падмаскоўным пасёлку Адзінцова. Яго бацька, Іван Мітрафанавіч Дубасаў, працаваў памочнікам рэвізора ў Маскоўскай кантрольнай палаце, а ў вольны час стаў падпрацоўваць, малюючы карыкатуры для розных часопісаў. Схільнасці бацькі перадаліся і сыну, які стаў маляваць яшчэ ў дзяцінстве.
У 1908 годзе Іван накіраваўся ў Імператарскае Строганаўскае вучылішча, абраў прафесію эмальера і паспяхова там вучыўся. Сярод яго настаўнікаў былі Станіслаў Уладзіслававіч Наакоўскі і Дзмітрый Анфімавіч ШчарбінаўскіАлехов А. В. Патриарх денежного дела // Нумизматика. — 1999. — № 3. — С. 2—16..
У 1913 годзе на конкурсе ілюстрацый да Евангелля, які праводзіўся сярод выхаванцаў вучылішча, Іван, выканаўшы працу ў старажытнарускім стылі, заняў першае месца і быў узнагароджаны Велікоднай граматай.
Нягледзячы на тое, што, па прызнанні самога мастака, вучылішча ён не скончыў, у 1915 годзе яму быў уручаны Дыплом першай ступені і нададзена званне «вучоны малявальшчык», якое давала права выкладаць маляванне, чарчэнне і правапіс у гімназіях. Дубасаў ужо вёў перапіску з гімназіяй аднаго з уральскіх гарадоў на прадмет заняцця месца настаўніка чарчэння і малявання, але пачалася Першая сусветная вайна. На думку воінскага начальства, Іван Дубасаў меў добрыя перспектывы, і яму прапанавалі застацца ў тыле, але Іван Іванавіч адмовіўся. У 1916 годзе Іван паступіў добраахвотнікам у 28-ы запасны полк, адкуль у хуткім часе быў камандзіраваны ў школу прапаршчыкаў у Маскву. Восенню таго ж года Дубасава накіравалі ў дзеючую армію на Заходні фронт, дзе ён служыў пешым разведчыкамДобровольский А. Главный рисовальщик рублей // Московский комсомолец. — 2000. — 7—14 декабря..
Калі адбылася Кастрычніцкая рэвалюцыя, Іван знаходзіўся на лячэнні ад тыфу ў румынскім горадзе Дарахой. Пазней санітарным цягніком Дубасаў быў адпраўлены ў Расію.
Дома ў Адзінцове перад Іванам Іванавічам востра ўстала пытанне працаўладкавання. Ён доўгі час не мог знайсці працу, але ўрэшце атрымаў месца настаўніка малявання ў некалькіх школах.
Вясной 1919 года Івана Іванавіча прызвалі ў рады Чырвонай Арміі. Яго прызначылі на пасаду камандзіра ўзвода, аднак у хуткім часе перавялі на культасветработу. Дубасаў працаваў у чырвонаармейскіх клубе і тэатры.
Марка ў гонар пяцігоддзя Кастрычніцкай рэвалюцыі
Дэмабілізаваўшыся ў 1922 годзе з прычыны хваробы, Дубасаў вярнуўся ў Адзінцова і паступіў працаваць у адну са школ Кунцаўскага раёна. Адначасова ён працягваў займацца пошукамі іншай працы, пакуль летам яму не трапілася аб'ява ў газеце «Известия», якая паведамляла пра конкурс на найлепшы эскіз паштовай маркі, прысвечанай пяцігоддзю Кастрычніцкай рэвалюцыі і ўтварэнню РСФСР. За найлепшыя малюнкі былі прызначаны тры прэміі: першая ў адзін мільярд рублёў, другая ў 300 мільёнаў рублёў і трэцяя ў 200 мільёнаў рублёўГалаганов А. Самая памятная марка // Филателия СССР. — 1968. — № 4. — С. 23..
Дубасаў вырашыў прыняць удзел у конкурсе. Ён выканаў два эскізы. На першым намаляваў рабочага-каменячоса, які высякаў на пліце тэкст «РСФСР 1917—1922», а на другім мастак выканаў алегорыю — Чалавецтва, якое вітала рэвалюцыю ў выглядзе аголенай чалавечай фігуры, да якой Іван Іванавіч дамаляваў сумку паштальёна.
З прычыны адсутнасці фарбаў і тушы малады мастак выкарыстаў раствор марганцоўкі замест акварэлі. Натуршчыкам ён угаварыў папрацаваць суседа Мікалая Гаарблейхера.
У конкурсе ўдзельнічалі больш за сто мастакоў, сярод якіх былі некалькі буйных майстроў, напрыклад, такія вядомыя графікі, як Дзмітрый Ісідоравіч Мітрохін і Сяргей Васільевіч Чахонін. Аднак пасля руплівага адбору найлепшых малюнкаў і гарачых дэбатаў наконт апошніх, меркаванне большасці членаў журы з вызначальнымі галасамі сышлося на тым, што найлепшай працай з'яўляецца малюнак Івана Іванавіча Дубасава пад дэвізам «РСФСР 1917—1922»Пономарёв А. О первых не забывают // Филателия СССР. — 1983. — № 11. — С. 12—14..
Сярод членаў журы з вызначальнымі галасамі былі прадстаўнікі Дзяржзнака — Уладзімір Мікалаевіч Адрыянаў, загадчык мастацка-рэпрадукцыйнага аддзела, і Аляксандр Яфімавіч Сухіх, галоўны тэхнік, які ўзначальваў мастацка-графічную частку. Апошні запрасіў Івана на працу ў Дзяржзнак у якасці мастака-гравёра, а потым кампаноўшчыка малюнкаў. 24 жніўня 1922 года Іван Іванавіч Дубасаў стаў працаваць на Другой Маскоўскай фабрыцы загатавання знакаў.
Праца ў Дзяржзнаку
Першае адказнае заданне — герб СССР Пасля ўтварэння СССР (1922) пачалася падрыхтоўка Канстытуцыі новай дзяржавы і тэрмінова было патрэбна распрацаваць новы дзяржаўны сімвал. Камісія Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта правяла конкурс на найлепшы эскіз герба саюзнай дзяржавы. З варыянтаў многіх мастакоў, што ўдзельнічалі ў конкурсе, перавага была аддадзена эскізу Усевалада Паўлавіча Корзуна. Аднак яго эскіз герба, на думку камісіі, меў сур'ёзны недахоп: надпіс «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!» быў зроблены толькі на рускай мове, а яе неабходна было адлюстраваць на мовах усіх рэспублік, якія ўваходзілі ў СаюзЛеснов С. Секретный художник Гознака // Труд. — 2006. — № 79. — 4 мая..
Дзяржзнаку было даручана стварыць герб на аснове праекта Корзуна. Кіраванне працай ажыццяўляў загадчык мастацка-рэпрадукцыйнага аддзела Дзяржзнака Уладзімір Мікалаевіч Адрыянаў. Ён прапанаваў у якасці асноўнай ідэі змясціць у цэнтр эмблемы выяву зямнога шара з накладзеным на яе сярпом і молатам. Дапрацоўкай займаўся Іван Іванавіч Дубасаў. Для таго, каб колькасць варыянтаў лозунга «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!» на розных мовах можна было ў будучыні змяняць, Дубасаў прапанаваў размясціць іх на вітках стужкі, якая абвівала пучкі каласоў. Менавіта гэты малюнак герба СССР быў канчаткова зацверджаны подпісам сакратара ЦВК Авеля Сафронавіча Енукідзэ 22 верасня 1923 года.
Галоўны мастак Дзяржзнака
У тым жа 1923 годзе Іван Дубасаў пачаў працаваць і над грашовымі знакамі. Ім быў зроблены эскіз селяніна-сейбіта для трох чырвонцаў, а ў 1924 годзе ён прыняў удзел у стварэнні арыгіналаў папяровых бон, якія выпускаліся наміналам у 1, 2, 3, 5, 20 і 60 капеек. Іванам Дубасавым быў выкананы эскіз боны ў адну капейку, а пазней — эскіз паўчырвонца.
Пасля смерці Леніна (1924) мастаком па заданні Дзяржзнака была выраблена жалобная марка з выявай ценявога партрэта правадыра, абведзенай чырвонай і чорнай рамкамі. Практычна за адзін дзень Іван Іванавіч Дубасаў падрыхтаваў арыгінал, і 27 студзеня ў 16 гадзін, г. зн. у дзень і ў гадзіну пачатку цырымоніі развітання з Уладзімірам Ільічом Леніным, марка паступіла ў абарачэннеСделать достоянием миллионов // Филателия СССР. — 1987. — № 11. — С. 1—2, 9..
У 1925 годзе Іван Іванавіч Дубасаў удзельнічаў у вырабе арыгіналаў дзяржаўных казначэйскіх білетаў: вартасцю ў 3 рублі (аверс і рэверс) і ў 5 рублёў (аверс — мастак Купрыянаў, рэверс — Дубасаў). Дубасавым былі створаны эскізы аверса 50 чырвонцаў, у 1926 годзе — 1 чырвонца, а ўжо ў 1928 і 1932 гадах у абарачэнне паступілі білеты ў 2 і 3 чырвонцы адпаведна, арыгіналы якіх былі цалкам выкананыя Іванам Дубасавым.
У сакавіку 1926 года Іван стаў «старшым мастаком», а 16 лютага 1932 года — Галоўным мастаком Дзяржзнака. Гэту пасаду ён займаў да самога выхаду на пенсію ў 1971 годзе. Такім чынам, Дубасаў стаў фактычна кіраваць усёй мастацкай дзейнасцю прадпрыемства.
У 1937 годзе Дзяржзнаку быў даручаны выраб білетаў Дзяржбанка СССР — чырвонцаў новага ўзору. Адметнай асаблівасцю новых грошай стала тое, што на іх упершыню ў практыцы грашовага абарачэння быў змешчаны партрэт Уладзіміра Ільіча Леніна, выкананы мастаком Альфрэдам Рудольфавічам Эберлінгам і гравіраваны мастаком Блюмам. Іван Іванавіч Дубасаў выканаў працу па стварэнні эскізаў трох наміналаў — 3, 5 і 10 чырвонцаў.
У 1938 годзе ў сувязі з пашырэннем Саюза і змяненнем герба СССР (замест 6 стужак, што абвівалі каласы, іх стала 11) была выканана замена казначэйскіх білетаў узору 1934 года на новыя наміналам 1, 3 і 5 рублёў. Іван Дубасаў адлюстраваў на аверсе банкнот адпаведна фігуры шахцёра-стаханаўца, чырвонаармейцаЗгодна з успамінамі сына Дубасава, існуе версія аб тым, што выява чырвонаармейца-пехацінца на трохрублёвым білеце з'яўляецца аўтапартрэтам мастака. Гл. артыкул Дабравольскага (2000). і лётчыка.
Сын мастака згадваў:
Дубасавым быў прыдуманы арыгінальны спосаб фіксавання на білетах даты выканання. Напрыклад, на эскізе білета ў 25 чырвонцаў з выявай плаціны Дняпроўскай ГЭС ён паставіў нумарацыю «ИД 161040», што мела наступнае значэнне: эскіз выкананы Іванам Дубасавым 16 кастрычніка 1940 года.
Праца над дзяржаўнымі ўзнагародамі Паралельна мастак працаваў і над эскізамі дзяржаўных узнагарод. Сумесна з Пятром Іванавічам Таёжным і Іванам Дзмітрыевічам Шадрам ён удзельнічаў у стварэнні першага эскіза ордэна Леніна.
У 1938 годзе ім былі выкананыя эскізы медалёў «За працоўную доблесць» і «За працоўную адзнаку», а ў 1939 годзе — эскіз найвышэйшага па вартасці медаля СССР «Залатая Зорка». У будучыні Іван Дубасаў стварыў праекты Маршальскай Зоркі і такіх узнагарод, як ордэн «Мацярынская слава» трох ступеней (1944), медаль «За аднаўленне вугальных шахтаў Данбаса» (1947), медаль «За аднаўленне прадпрыемстваў чорнай металургіі поўдня» (1948) і іншых, эскізы шматлікіх ганаровых грамат.
Ваенны і пасляваенны перыяд З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны стала зразумела, што для фінансавання ваенных выдаткаў дзяржаве патрэбна прыцягненне грашовых сродкаў насельніцтва, таму ўрад ужо 12 красавіка 1942 года прыняў рашэнне аб выпуску аблігацый Дзяржаўнай ваеннай пазыкі. Малюнак да іх Іван Іванавіч Дубасаў стварыў яшчэ 7 лютага 1942 года і выявіў на ім чырвонаармейца, які ўздымаецца ў атаку.
Аналагічна былі створаныя эскізы і да аблігацый Другой Дзяржаўнай ваеннай пазыкі. На працягу 1943—1945 гадоў Дзяржзнаку быў даручаны шэраг адказных заданняў па стварэнні грашовых білетаў, прычым не толькі СССР, але і новых сацыялістычных краін, што з'явіліся пасля заканчэння вайны. Ува Усходняй Германіі, Манголіі, Польшчы, камуністычным Кітаі, Чэхаславакіі, Албаніі на працягу дзясяткаў гадоў карысталіся грашыма, эскізы для якіх выканаў Іван Дубасаў. Дзейнасць Галоўнага мастака Дзяржзнака ў гады вайны была высока адзначана. У 1945 годзе Іван Іванавіч Дубасаў быў узнагароджаны ордэнам Леніна з фармулёўкай «За выкананне асабліва важных заданняў урада» (а іменна — за эскізы грошай для сацыялістычных краін).
Мастак актыўна працаваў над грашовымі знакамі, якія былі выпушчаны пасля грашовай рэформы снежня 1947 года. Ён выканаў усе тры арыгіналы білетаў вартасцю ў 1, 3 і 5 рублёў, а таксама арыгіналы банкаўскіх білетаў у 10, 25, 50 і 100 рублёў.
У пачатку 1960-х гадоў урад прыняў рашэнне аб змене маштабу цэн, у сувязі з гэтым узнікла патрэба выпусціць у абарачэнне новыя грошы ўзору 1961 года. Над эскізамі грашовых білетаў вартасцю ў 1, 3 і 5 рублёў працавалі Паманскі (аверс) і Дубасаў. Былі таксама створаныя новыя ўзоры банкаўскіх білетаў у 10, 25, 50 і 100 рублёў. Гэта была апошняя грашовая рэформа, у вырабе грашовых знакаў якой Дубасаў прыняў непасрэдны ўдзел. Аднак нават купюры ўзору «паўлаўскай рэформы» 1991 года, якая адбылася пасля смерці мастака, былі выкананыя па яго ранніх эскізах.
Галоўны мастак Дзяржзнака займаўся таксама дызайнам вымпелаў, якія савецкія касмічныя апараты даставілі на Месяц і Венеру.