Ле Карбюзье́, сапр.: Шарль Эдуа́р Жанерэ́-Гры ( — Charles-Édouard Jeanneret-Gris; — ) — французскі архітэктар швейцарскага паходжання, стваральнік архітэктуры інтэрнацыянальнага стылю, мастак і дызайнер. Яго ўсебаковая мастацкая дзейнасць паўплывала не толькі на архітэктуру, але і на ўрбаністыку.
Асаблівасці стылю Ле Карбюзье — адзін з найбольш значных архітэктараў XX стагоддзя, яго месца ў адным шэрагу з такімі рэфарматарамі архітэктуры, як Фрэнк Лойд Райт, Вальтэр Гропіус, Міс ван дэр Роэ.
Дасягнуў вядомасці дзякуючы сваім пабудовам, заўсёды самабытна арыгінальным, а таксама таленавітаму пяру публіцыста.
Будынкі паводле яго праектаў пабудаваныя ў розных краінах — у Швейцарыі, Францыі, Германіі, ЗША, Аргенціне, Японіі, Расіі, Індыі, Бразіліі.
Характэрныя прыкметы архітэктуры Ле Карбюзье — аб’ёмы-блокі, узнятыя над зямлёй; свабодна стаячыя калоны пад імі; плоскія дахі-тэрасы («сады на даху»); «празрыстыя», прагледжваемыя наскрозь фасады («свабодны фасад»); шурпатыя неапрацаваныя паверхні бетону; свабодныя прасторы паверхаў («свабодны план»). Зараз усе гэтыя прыёмы сталі звыклымі рысамі сучаснага будаўніцтваПять отправных точек современной архитектуры.
Незвычайную папулярнасць творчасці Ле Карбюзье ў свеце можна растлумачыць універсальнасцю яго падыходу, сацыяльнай напоўненасцю яго прапаноў. Нельга не адзначыць яго заслугі і ў тым, што ён адкрыў вочы архітэктарам на свабодныя формы. У вялікай ступені менавіта пад уражаннем яго праектаў і пабудоў адбыўся зрух у свядомасці архітэктараў, у выніку чаго свабодныя формы ў архітэктуры сталі ўжываць значна шырэй і з значна большай нязмушана, чым раней.
Рысы яго асобы неадназначныя: гэта і чалавек адкрытай свядомасці, і містык, гэта і грамадскі лідар, арганізатар Міжнародных Кангрэсаў сучасных архітэктараў CIAM — і рак-пустэльнік, які хаваецца ад усіх у сваім малюсенькім доміку-майстэрні на мысе Кап-Мартэн, гэта апалагет рацыянальнага падыходу, і адначасова архітэктар, які ствараў збудаванні, якія сучаснікам здаваліся верхам эксцэнтрычнасці і ірацыянальнасці.
Сярод яго заступнікаў былі пісьменнік Андрэ Мальро і палітык Джавахарлал Нэру.
Характэрныя асаблівасці іміджу Ле Карбюзье — строгі цёмны касцюм, гальштук-матылёк, а таксама круглыя рагавыя акуляры, якія сталі яго своеасаблівым фірмовым знакам.
Біяграфія і творчая дзейнасць
Швейцарскі перыяд 1887—1917 Ле Карбюзье, — сапраўднае імя Шарль-Эдуард Жанерэ-Гры, — нарадзіўся 6 кастрычніка 1887 года ў Швейцарыі, у горадзе Ла-Шо-дэ-Фон франкамоўнага кантона Неўшатэль, у сям’і, дзе традыцыйным было рамяство гадзіншчыка-эмальера. У 13 гадоў ён паступае ў Школу мастацтваў у Шо-дэ-Фоне, дзе вучыцца дэкаратыўна-прыкладному мастацтву ў выкладчыка Шарля Леплатэнье. Навучанне ў Школе мастацтваў грунтавалася на ідэях руху «мастацтваў і рамёстваў», заснаванага Дж. Роскінам, а таксама на папулярным у той час стылі ар нуво. З моманту паступлення ў гэтую школу Эдуард Жанерэ пачынае самастойна займацца ювелірнай справай, ствараючы эмалі і гравіруючы манаграмы на вечках гадзіннікаў.
Свой першы архітэктурны праект Э. Жанерэ распачаў у няпоўныя 18 гадоў, з дапамогай прафесіянальнага архітэктара. Гэта быў жылы дом для гравёра Луі Фалу (дом Фалу), члена савета Школы мастацтваў. Калі будаўніцтва было скончана, на заробленыя грошы Жанерэ здзейсніў сваю першую адукацыйную паездку — па Італіі і краінам Аўстра-Венгрыі. Каля паўгода Жанерэ знаходзіўся ў Вене, дзе быў заняты новымі двума праектамі жылых дамоў для Шо-дэ-Фона, вывучаў архітэктуру венскага сецэсіона, сустракаўся з мастакамі і архітэктарамі гэтага горада, у прыватнасці з вельмі папулярным тады Ёзэфам Хофманам. Убачыўшы малюнкі, зробленыя Жанерэ ў падарожжы, Хофман прапанаваў яму працаваць у яго ў майстэрні, ад чаго той адмовіўся, паколькі лічыў, што сецэсіона (або стыль мадэрн) ужо не адпавядае сучасным задачам. Шарль працаваў у гравёрнай майстэрні свайго дзядзькі, дзе займаўся гравіроўкай ініцыялаў. У 1900—1904 гг. ён вучыўся на гравіроўшчыка ў мастацкай школе ў Ла Ша-дэ-Фондс. Прафесар гэтай школы, Шарль Л’Эплатэньер, зацікавіў маладога чалавека архітэктурай. Першапачаткова Шарль Жанерэ знаходзіўся пад уплывам архітэктуры мадэрна і англійскага руху арт-энд-крафтс, але ў 1906—1907 гг. разам з Рэнэ Шапалазам рэалізаваў будову першага будынка па сваім праекце, багата дэкараваную вілу для гравёра Луі Фалета. У 1907 годзе Шарль здзейсніў першае мастацкае падарожжа на поўнач. Ён наведаў Мілан, Фларэнцыю, Галузу, Сіену, Балонню, Падую і Венецыю, а потым пераехаў у Аўстра-Венгрыю, дзе наведаў Будапешт і Вену. У Вене, некаторы час, Шарль Жанерэ працаваў у аднаго з вядомых аўстрыйскіх архітэктараў Ёзэфа Хофмана, таксама пазнаёміўся з ідэямі Адольфа Лоаса. У сакавіку 1908 года малады архітэктар упершыню наведаў Парыж, дзе працаваў у майстэрні парыжскага архітэктара Агюста Перэта. Там ён працаваў 15 месяцаў, набыўшы значны досвед у працы з жалезабетонам. У 1909 годзе ён пазнаёміўся ў Ліёне з адным з прадстаўнікоў новай архітэктуры Тоні Гарнье.Падарожжа завяршылася ў Парыжы, дзе Жанерэ правёў больш за два гады, працуючы стажорам-чарцёжнікам у бюро архітэктараў братоў Агюста і Густава Пэры (1908—1910), наватараў, якія прапагандзіравалі нядаўна адкрыты жалезабетон. У 1910-м каля паўгода стажыруецца (разам з Людвігам Міс ван Дэр Роэ і Вальтэрам Гропіусам) у майстэрні вядомага нямецкага майстра архітэктуры Петэра Беренс ў Нойбабельсбергу пад Берлінам. У 1910 годзе Шарль Жанерэ здзейсніў доўгае падарожжа ў Германію, каб пазнаёміцца з дасягненнямі дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва гэтай краіны. Працуючы ў Петэра Бехрэнса, ён пазнаёміўся з Місам ван дэр Роэ і Вальтэрам Гропіюсам. У наступным годзе спаткаўся з Генрыхам Тэсэнам, архітэктарам горада-сада Grünau-Falkenberg (пабудаваным у 1913 годзе). Наступнае падарожжа Шарль здзейсніў у Усходнюю Еўропу, Турцыю, Грэцыю і Італію, пад час якой ён стварыў шмат малюнкаў, нататкаў і здымкаў.
Пазней з мэтай самаадукацыі Жанерэ распачаў яшчэ адно падарожжа, на Усход (1911) — па Грэцыі, Балканам і Малой Азіі, дзе ён меў магчымасць вывучаць старажытныя помнікі, фальклор і традыцыйнае народнае будаўніцтва Міжземнамор’я. Гэтыя падарожжы сталі яго ўніверсітэтамі і шмат у чым сфарміравалі яго погляды на мастацтва і архітэктуру.
У 1913 годзе Жарль Жэнерэ арганізаваў першую выстаўку сваіх прац (акварэльных малюнкаў). У гэты час ён займаўся напісаннем сваёй кнігі «Будоўля гарадоў» (La construction des villes"").
Вярнуўшыся на радзіму, Жанерэ стаў працаваць выкладчыкам у Школе мастацтваў, той самай, дзе вучыўся. У 1914 годзе адкрыў сваю першую архітэктурную майстэрню. У Ла-Шо-дэ-Фон ім спраектавана некалькі будынкаў, у асноўным гэта жылыя дамы, у прыватнасці, пабудаваная для бацькоў віла Жанерэ-Пэры (1912). Заказ мясцовага гадзіннага магната віла Швоб (ці «Турэцкая віла», 1916—1917), паводле слоў самога Ле Карбюзье, была першым праектам, у якім ён адчуў сябе архітэктарам у поўнай меры.
У гэты ж перыяд Жанерэ стварыў і запатэнтаваў вельмі істотны для яго творчай біяграфіі праект Дом-Іна (1914) (сумесна з інжынерам М. Дюбуа). У ім прадбачана магчымасць будаўніцтва з буйнапамерных зборных элементаў, што па тых часах было наватарскім крокам. Канцэпцыю Дом-Іна Карбюзье рэалізаваў пазней у многіх сваіх пабудовах.
У пачатку 1917 года Эдуард Жанерэ пакідае Ла-Шо-дэ-Фон і Швейцарыю, каб ўладкавацца ў Парыжы назусім.
Перыяд пурызма 1917—1930 Па прыездзе ў Парыж Эд. Жанерэ працуе архітэктарам-кансультантам у «Таварыстве па ўжыванні армаванага бетону» Макса Дюбуа. За час працы ў ім (красавік 1917 года — студзень 1919 года), ён выканаў даволі шмат праектаў, у асноўным тэхнічных збудаванняў, — воданапорная вежа ў Падзенсаке (Жыронда), арсенал ў Тулузе, электрастанцыя на рацэ Вьен, бойні ў Шалюі і Гаршызі, і іншыя. Гэтыя праекты, якія не адзначаныя яшчэ асаблівай арыгінальнасцю, не ўключаліся Ле Карбюзье ў яго «Поўны збор твораў». Працуючы ў згаданым «Таварыстве…», Эд. Жанерэ закладвае фабрыку па вытворчасці будаўнічых вырабаў у г. Альфартвіль і становіцца яе дырэктарам. Вядома, што ў гэты ж час ён выкладаў маляванне ў дзіцячай мастацкай студыі.
У Парыжы Эд. Жанерэ сустрэў Амедэ Азанфана (), мастака, які пазнаёміў яго з сучасным жывапісам, у прыватнасці, з кубізмам. Азанфан знаёміць Жанерэ з Бракам, Пікаса, Грысам, Ліпшыцам, а пазней — з Фернанам Лежэ. Пад уплывам гэтых знаёмстваў Эд. Жанерэ і сам пачынае актыўна займацца жывапісам, якая становіцца яго другой прафесіяй. Разам з Азанфанам яны ладзяць сумесныя выставы, дэкларуючы іх як выставы «пурыстаў». У 1919 годзе Жанерэ і Азанфан, з фінансавай падтрымкай швейцарскага бізнэсмэна Рауля Ла Роша, пачынаюць выпускаць філасофска-мастацкі часопіс «Эспра Нува» ( — «Новы дух»). Архітэктурны аддзел у ім вядзе Эд. Жанерэ, падпісваючы свае артыкулы псеўданімам «Ле Карбюзье». У часопісе «Эспра Нува» ўпершыню апублікаваны «Пяць зыходных пунктаў сучаснай архітэктуры» Ле Карбюзье, своеасаблівы збор правілаў найноўшай архітэктуры.
У 1922 годзе Эд. Жанерэ адкрывае сваё архітэктурнае бюро ў Парыжы; у супрацоўнікі ён бярэ свайго стрыечнага брата П’ера Жанерэ, які становіцца яго сталым кампаньёнам. У 1924 годзе яны арандуюць пад свой офіс крыло старога парыжскага манастыра па адрасе вул. Сеўр, 35 (). У гэтай імправізаванай майстэрні створана большасць праектаў Карбюзье, тут працавала група яго памочнікаў і супрацоўнікаў.
У 1920-я гады Эд. Жанерэ (зараз ужо Ле Карбюзье) спраектаваў і пабудаваў некалькі багатых віл, якія стварылі яму імя; большасць з іх размешчаныя ў Парыжы або яго ваколіцах. Гэта пабудовы яркага мадэрнісцкага стылю; іх цалкам новая эстэтыка прымусіла гаварыць пра Карбюзье як аб новым лідары еўрапейскага архітэктурнага авангарду. Галоўныя з іх — віла Ла Роша/Жанерэ (1924), віла Штэйн ў Гарш (цяпер Вакрэсон, 1927), віла Савой у Пуасі (1929). Характэрныя асаблівасці гэтых пабудоў — простыя геаметрычныя формы, белыя гладкія фасады, гарызантальныя вокны, выкарыстанне ўнутранага каркаса з жалезабетону. Адрознівае іх таксама наватарскае выкарыстанне ўнутранай прасторы — так званы «свабодны план». У гэтых будынках Карбюзье ужыў свой кодэкс архітэктара — «Пяць зыходных пунктаў архітэктуры» (будынак на апорах-слупах, плоскі дах-сад, адвольная ўнутраная планіроўка, суцэльнае стужачнае акно, нясучая фасадная сцяна.).
Хутка ён наблізіўся да парыжскіх авангардысцкіх мастацкіх асяроддзяў. Разам з Амедзі Азенфантам стварыў новы кірунак выяўленчага мастацтва — пурызм. З 1925 года ён актыўна карыстаўся сваім псеўданімам як архітэктар і мастак. З 1923 да 1940 года кіраваў майстэрняй разам са сваяком Пьерам Жэнерэтам, з якім разам працавалі над праектамі і артыкуламі. У праектах 1920—30-х г. развіваў ідэю «вертыкальнага» горада-сада з вялікай шчыльнасцю насельніцтва, вежападобнымі будынкамі і вялікімі азелянёнымі прасторамі паміж імі, з падзелам шляхоў руху пешаходаў і транспарту, зон жылля, дзелавой актыўнасці і прамысловасці.
Для выставы «Восеньскі Салон» 1922 года браты Жанерэ прадставілі макет «Сучаснага горада на 3 млн жыхароў», у якім прапаноўвалася новае бачанне горада будучыні. Пасля гэты праект быў ператвораны ў «План Вуазен» (1925) — развітая прапанова па радыкальнай рэканструкцыі Парыжа. Планам Вуазен прадугледжвалася будаўніцтва новага дзелавога цэнтра Парыжа на цалкам расчышчанай тэрыторыі; для гэтага прапаноўвалася знесці 240 гектараў старой гарадской забудовы. Васемнаццаць аднолькавых хмарачосаў-офісаў у 50 паверхаў кожны размяшчаліся па плане свабодна, на адлегласці адзін ад аднаго. Вышынныя будынкі дапаўнялі гарызантальныя структуры ў іх падножжа — з функцыямі разнастайнага сервісу і абслугоўвання. Забудоўваемая плошча складала пры гэтым усяго 5 %, а астатнія 95 % тэрыторыі адводзіліся пад магістралі, паркі і пешаходныя зоны (паводле суправаджальнай анатацыі Л. К.) «План Вуазен» шырока абмяркоўваўся ў французскай прэсе і стаў свайго роду сенсацыяй.