Алякса́ндр Станісла́вавіч Дамбаве́цкі (таксама сустракаецца напісанне Дэмбаве́цкі; ; , Вільня — , Петраград) — расійскі дзяржаўны дзеяч, краязнавец, камергер, сапраўдны тайны саветнік, магілёўскі губернатар у 1872—1893 гадах, сенатар Расійскай імперыі. Ініцыятар і рэдактар выдання фундаментальнай працы «Досвед апісання Магілёўскай губерні…». Ганаровы грамадзянін Магілёва (1894).
Біяграфія Паходжанне і адукацыя Афіцыйныя і падрабязныя звесткі пра месца нараджэння, бацькоў, дзіцячыя і юнацкія гады Аляксандра Дамбавецкага ў дарэвалюцыйных крыніцах практычна не захаваліся. У афіцыйным фармулярным спісе аб службе пазначана толькі, што ён паходзіў «з дваран» і быў праваслаўнага веравызнання. Пры гэтым адзначалася, што ні ён сам, ні яго бацькі не мелі ўласнага радавога маёнтка, што магло сведчыць пра атрыманне дваранства праз адукацыю і выслугу. У пазнейшых дакументах перыяду 1918 года сам А. С. Дамбавецкі ўказваў месцам свайго нараджэння Вільню.
Беларускі літаратуразнавец і пісьменнік Адам Мальдзіс, а таксама шэраг іншых даследчыкаў лічылі, што Аляксандр Дамбавецкі мог з'яўляцца пазашлюбным сынам расійскага імператара Аляксандра ІІ. На карысць гэтай гіпотэзы сведчаць імклівая кар'ера, пратэкцыя ў вышэйшых колах і тое, што пры адсутнасці знатных бацькоў ён хутка здолеў дасягнуць найвышэйшых кіраўнічых пасад у імперыі. Герб роду Дамбавецкіх, які ўяўляў сабой чырвоны шчыт з сярэбраным крыжам, увянчаны дваранскім каранаваным шлемам з буйвалавымі рогамі і ліктарскім пуком, быў зацверджаны дэпартаментам геральдыкі Урадавага сената яшчэ 16 сакавіка 1859 года і ўнесены ў першую частку шляхецкай радаводнай кнігі на падставе пастаноў Валынскага дваранскага сходу.
Атрымаўшы, верагодна, добрую хатнюю адукацыю і скончыўшы гімназію, Аляксандр Дамбавецкі ў 1860 годзе (па іншых дадзеных — у 1859 годзе) скончыў гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра са ступенню кандыдата навук.
Пачатак кар'еры 1 чэрвеня 1860 года ён быў прыняты на дзяржаўную службу ў Гаспадарчы дэпартамент Міністэрства ўнутраных спраў (МУС), а ўжо ў снежні атрымаў свой першы чын калежскага сакратара. У сакавіку 1862 года А. С. Дамбавецкага перавялі ў канцылярыю Рыжскага ваеннага Ліфляндскага, Эстляндскага і Курляндскага генерал-губернатара. Там ён заняў пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення, а таксама некаторы час выконваў абавязкі кіраўніка паліцэйскага ўпраўлення канцылярыі, займаючыся пытаннямі размеркавання пенсій і падаткаабкладання.
У маі 1863 года яму быў нададзены чын тытулярнага дарадцы, а ў чэрвені таго ж года — калежскага асэсара. У 1864 годзе ён быў афіцыйна прылічаны да Міністэрства ўнутраных спраў, а з 1865 года прызначаны чыноўнікам асобых даручэнняў пры міністэрстве. У Прыбалтыйскім краі ён актыўна працаваў членам-справаводам у камісіях па пераўтварэнні судаводства, рэфармаванні гарадскога кіравання ў Рызе і змяненні сялянскіх палажэнняў. Адначасова з 1866 года ён з'яўляўся галоўным папячыцелем Грабеншчыкоўскіх багадзельняў і рыжскіх стараабрадцаў.
Увосень 1866 года адбылося чарговае павышэнне: А. С. Дамбавецкага перавялі ў Санкт-Пецярбург на пасаду сакратара пры галоўным начальніку ІІІ Аддзялення Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі. У 1868 годзе ён атрымаў чын стацкага дарадцы, а ў сакавіку 1870 года быў удастоены высокага прыдворнага звання камергера. У 1871 годзе ў складзе світы шэфа жандараў ён суправаджаў імператара Аляксандра ІІ падчас яго падарожжа па Волзе, Каўказу і Крыму.
Паралельна са службовым ростам, у 1868 годзе А. С. Дамбавецкі набыў маёнтак Бердаўка ў Лідскім павеце Віленскай губерні. Раней гэты маёнтак быў канфіскаваны ўладамі ў мясцовага двараніна В. Захватовіча за ўдзел у нацыянальна-вызваленчым паўстанні 1863—1864 гадоў. Зрабіўшыся буйным землеўласнікам, у сакавіку 1872 года А. С. Дамбавецкі быў абраны ганаровым міравым суддзёй Лідскай судова-міравой акругі.
На пасадзе магілёўскага губернатара 30 сакавіка 1872 года ва ўзросце 32 гадоў Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны губернатарам Магілёўскай губерні з вытворчасцю ў сапраўдныя стацкія дарадцы. Падчас высокай аўдыенцыі перад ад'ездам у Магілёў імператар Аляксандр ІІ даў яму прамы наказ:
Новы губернатар з уласцівай яму энергіяй пачаў маштабныя рэформы, накіраваныя на ўзняцце эканомікі краю. Ён ажыццявіў рэструктурызацыю сялянскага доўгу, стымуляваў адыходніцтва насельніцтва на заробкі, імкнуўся павысіць даходнасць сялянскіх двароў і жорстка змагаўся са хабарніцтвам у мясцовым кіраўнічым апараце. А. С. Дамбавецкі ўкараняў прынцып служэння справе, а не форме. Значная ўвага была ўдзелена патанненню ўтрымання нізавога звяна кіравання: напрыклад, перавод аплаты працы валасных старшынь і пісараў на выдаткі самой абшчыны зэканоміў агульнаімперскаму бюджэту значныя сродкі і зменшыў мірскія зборы на 20 тысяч рублёў штогод. За першыя дзесяць гадоў яго кіравання сума акладных недаімак у губерні зменшылася на 4 мільёны рублёў, а выкупных плацяжоў — на 2 мільёны. У рэгіёне пачалі распаўсюджвацца розныя формы кааперацыі і крэдытавання, павялічыўся ахоп двароў страхаваннем ад пажараў і градабою. Эфектыўнасць гэтых крокаў была афіцыйна прызнана міністрам фінансаў імперыі М. Х. Рэйтэрнам, які ў 1878 годзе выказаў губернатару поўнае адабрэнне:
10 сакавіка 1880 года Аляксандр II асабіста задаволіў прадстаўленне аб ільготах бяднейшым сялянам Магілёўскай губерні. У жніўні 1882 года за выдатную службу А. С. Дамбавецкі быў узведзены ў тайныя дарадцы.
Дзейнасць губернатара вызначылася і маштабным будаўніцтвам. А. С. Дамбавецкі ініцыяваў распрацоўку плана добраўпарадкавання Магілёва. У горадзе былі ўзведзены манументальныя будынкі гарадскога драматычнага тэатра, жаночай гімназіі, Аляксандраўскага рэальнага і епархіяльнага вучылішчаў, будынкі дваранскага сходу і гарадской управы. Былі пракладзены драўляныя тратуары, добраўпарадкаваны вуліцы, пабудаваны масты. У 1878 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю гарадскі вадаправод і тэлефонная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў. Яшчэ ў 1872 годзе на месцы былога гарадскога замчышча па ініцыятыве губернатара быў закладзены вялікі гарадскі сад, які мясцовыя жыхары неўзабаве назвалі «садам Дамбавецкага» (сучасны парк імя Горкага). У сферы адукацыі пры губернатары было адкрыта дзве фельчарскія школы, больш за 120 народных і каля 1400 царкоўна-прыходскіх школ.
У 1894 годзе за яго шматгадовую працу Аляксандру Дамбавецкаму было прысвоена званне Ганаровага грамадзяніна Магілёва.
Навуковая і краязнаўчая дзейнасць Аляксандр Дамбавецкі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найбуйнейшых арганізатараў краязнаўчага і навуковага вывучэння беларускіх зямель. У 1879 годзе па яго ініцыятыве ў Магілёве быў створаны губернскі гістарычна-этнаграфічны музей (цяпер Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Е. Р. Раманава), у якім дзейнічалі гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы.
Ён актыўна падтрымліваў гістарычныя пошукі, фінансаваў і дапамагаў арганізоўваць археалагічныя экспедыцыі ў Падняпроўі. Губернатар цесна супрацоўнічаў з вучонымі і краязнаўцамі, спрыяючы даследаванням У. З. Завітневіча, Д. Я. Самаквасава, М. В. Фурсава, С. Ю. Чалоўскага. Ён аказваў усебаковую падтрымку Е. Р. Раманаву ў падрыхтоўцы «Археалагічнай карты Магілёўскай губерні» і фінансаваў выданне «Дзённіка курганных раскопак...» М. В. Фурсава і С. Ю. Чалоўскага ў 1892 годзе. А. С. Дамбавецкі таксама арганізоўваў выстаўкі археалагічных знаходак у Магілёве і Вільні, удзельнічаў у працы 9-га Археалагічнага з'езда ў Вільні.
Галоўным дасягненнем яго навуковай працы стала ініцыяванне, падрыхтоўка і рэдагаванне манументальнай трохтомнай працы «Досвед апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах». Да напісання гэтай энцыклапедычнай працы была прыцягнута ўся навуковая і кіраўнічая эліта губерні. Кніга змяшчала ўнікальны факталагічны матэрыял па геаграфіі, археалогіі, гісторыі, эканоміцы і архітэктуры. У ёй было ўпершыню апублікавана каля 500 беларускіх калядных, веснавых, летніх, вясельных і рэлігійных песень, апісаны мясцовыя абрады, гульні, забабоны і народная медыцына. Выданне атрымала найвышэйшыя ацэнкі навуковай супольнасці, а сам губернатар за гэтую працу атрымаў Вышэйшую падзяку ад імператара.
Гаспадарка ў маёнтку Бердаўка
Нягледзячы на вялікую занятасць дзяржаўнымі справамі, А. С. Дамбавецкі рэгулярна наведваў свой маёнтак Бердаўка (плошчай 660 дзесяцін), дзе праводзіў час з сям'ёй, звычайна летам. Акрамя таго, яму належалі суседнія маёнткі Сліжы і Касоўшчына, а таксама засценкі Глебаўшчына і Харужаўцы. У канцы 1860-х — пачатку 1870-х гадоў ён збудаваў у Бердаўцы эфектны неагатычны двухпавярховы палац з дубовым паркетам і паліванай кафляй (будынак захаваўся да нашых дзён). Для яго будаўніцтва ў вёсцы Харужаўцы была пабудавана спецыяльная цагельня. У маёнтку быў закладзены прыгожы пейзажны парк з дубамі, лістоўніцамі, блакітнымі елкамі і кедрамі.
А. С. Дамбавецкі актыўна мадэрнізаваў гаспадарку маёнтка, пераводзячы яе з састарэлага трохполля на шматпольны севазварот і набываючы новую сельскагаспадарчую тэхніку (малатарні, сеялкі, жняяркі). Калі ў 1870-я гады асноўны прыбытак ішоў ад вырошчвання збожжа і лёну (каноплі і лён адпраўляліся па Нёману ў Прусію), то пасля пачатку аграрнага крызісу 1880-х гадоў, які абваліў цэны на жыта, гаспадарка была пераарыентавана на малочную жывёлагадоўлю і вінакурства. У маёнтку былі заведзены высокапрадукцыйныя галандскія каровы, пачалася вытворчасць сыру і масла. У 1904 годзе быў пабудаваны ўласны спіртзавод, які працаваў да 1915 года. У пачатку XX стагоддзя ў сувязі з правядзеннем Сталыпінскай рэформы і эканамічнымі цяжкасцямі А. С. Дамбавецкі пачаў часткова распрадаваць свае землі (напрыклад, участкі былі прададзены М. Мікалаевічу і Івану Сантоцкаму).
Сенатарства і апошнія гады жыцця У 1889 годзе магілёўскі губернатар быў узнагароджаны ордэнам Белага Арла — адной з найвышэйшых узнагарод імперыі. 12 верасня 1893 года імянным Найвышэйшым указам Аляксандр Дамбавецкі быў прызначаны сенатарам Урадавага сената і неўзабаве пакінуў Магілёў, пераехаўшы ў Санкт-Пецярбург. У сенаце ён прысутнічаў спачатку ў 1-м дэпартаменце (з 1894 года), а затым у злучанай прысутнасці 1-га і касацыйнага дэпартаментаў. Даслужыўся да найвышэйшага цывільнага чыну сапраўднага тайнага дарадцы. Паводле сталічных адрасных кніг, у 1916 годзе ён разам з жонкай пражываў у Петраградзе на вуліцы Італьянскай (дом 29), а ў 1917 годзе — на вуліцы Сергіеўскай (дом 13).
Доўгі час у гістарычнай літаратуры і даведніках лічылася, што А. С. Дамбавецкі памёр каля 1914 года. Аднак выяўленыя пазней архіўныя дакументы даказалі, што ён перажыў Першую сусветную вайну і Кастрычніцкую рэвалюцыю.
Улетку 1918 года, ва ўмовах усталявання савецкай улады, 78-гадовы былы сенатар паспрабаваў выехаць са сталіцы ў свой маёнтак Бердаўка, які ў той час знаходзіўся на тэрыторыі, акупаванай нямецкімі войскамі. 8 ліпеня 1918 года дамавы камітэт выдаў яму даведку:
Як ураджэнец Вільні і ўладальнік маёнтка на тэрыторыі, якую Літоўская Тарыба разглядала як сваю, А. С. Дамбавецкі папрасіў абароны ў дыпламатаў Германскай імперыі. 24 жніўня 1918 года Генеральнае консульства Германіі ў Петраградзе выдала яму ахоўны дакумент:
23 кастрычніка 1918 года А. С. Дамбавецкі накіраваў афіцыйную заяву ў Камісарыят унутраных спраў Саюза Камун Паўночнай Вобласці з просьбай вызваліць яго ад савецкага грамадзянства:
Нягледзячы на спробы выехаць, Аляксандр Дамбавецкі памёр 5 сакавіка 1920 года ў Петраградзе. Быў пахаваны на могілках Аляксандра-Неўскай лаўрыЦГА СПб. Ф. Р-6143. — Оп. 1. — Д. 2271. — Л. 62. Запіс № 2612. (паводле іншых, састарэлых звестак — на курорце Бадэн-Бадэн).
Сям'я У 1865 годзе Аляксандр Дамбавецкі ажаніўся з Марыяй Аляксандраўнай Грын, дачкой генерал-маёра. Па веравызнанні яна была лютэранкай і, верагодна, паходзіла з прыбалтыйскіх немцаў. У шлюбе нарадзілася шасцёра дзяцей: Пётр (нарадзіўся 26 кастрычніка 1866 года) — загінуў на фронце падчас Першай сусветнай вайны.