Савецкая акупацыя Украіны () — працэс ваеннай, палітычнай і культурнай акупацыі, звязаны з анексіяй украінскіх зямель Савецкім Саюзам/РСФСР у 1917—1991 гадах пасля звяржэння манархіі ў Расійскай імперыі, што скончыўся далучэннем заходнеўкраінскіх зямель да СССР паводле пакту Молатава—Рыбентропа. Працэс суправаджаўся стварэннем на тэрыторыі Украіны бальшавіцка-савецкіх марыянетачных дзяржаў (РУНР, УССР, Галіцкай ССР). Падчас акупацыі мелі месца чырвоны тэрор, голад, рэпрэсіі, дэпартацыі, іншыя кары, а таксама русіфікацыя. 22 чэрвеня 1941 года нацысцкая Германія ўварвалася ў Савецкі Саюз і акупавала Украіну. 17 ліпеня 1941 года Трэці рэйх заснаваў на тэрыторыі Украіны рэйхскамісарыят Украіны на чале з Эрыхам Кохам. У выніку ўвахода Чырвонай Арміі ва Украіну ў 1943—1944 гадах Савецкі Саюз адваяваў усе ўкраінскія тэрыторыі і вярнуў іх у свой склад. Савецкая анексія Украіны працягвалася да жніўня 1991 года, калі Украіна аднавіла сваю незалежнасць праз «Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны».
У XXI стагоддзі ва Украіне ў акадэмічным і грамадскім дыскурсе для апісання перыяду выкарыстоўваюцца два тэрміны — і (). Другі выкарыстоўваецца, каб падкрэсліць адчужэнне савецкай палітыкі і культуры і паменшыць удзел украінскага грамадства ў праекце «Савецкая Украіна». Украіна застаецца правапераемніцай Украінскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, а не Украінскай Народнай Рэспублікі, у адрозненне ад Эстоніі, Латвіі і Літвы, якія не з’яўляюцца правапераемнікамі Эстонскай ССР, Латвійскай ССР і Літоўскай ССРDavid James Smith, Estonia: independence and European integration, Routledge, 2001, , pXIXGennady Charodeyev, Russia Rejects Latvia’s Territorial Claim, Izvestia, (CDPSP, Vol XLIV, No 12.), 20 March 1992, p.3.
Перадумовы
Са звяржэннем улады імператара Мікалая ІІ у лютым 1917 года скончылася Пераслаўскае пагадненне паміж Гетманшчынай, г. зн. Украінай, і Масковіяй, г. зн. Расіяй.
17 сакавіка 1917 года ў Кіеве была створана Украінская Цэнтральная Рада (УЦР) — прадстаўнічы орган палітычных і грамадскіх арганізацый горада. 19 кастрычніка — 21 красавіка 1917 у Кіеве адбыўся Усеўкраінскі нацыянальны кангрэс, на якім Цэнтральная рада была пераўтворана ў галоўны прадстаўнічы орган палітычных і грамадскіх арганізацый Украіны. Кангрэс пастанавіў дамагацца нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі Украіны ў складзе федэратыўнай і дэмакратычнай Расіі. Цэнтральная Рада была папоўненая дэпутатамі ад розных рэгіёнаў і грамадскіх класаў, і стала выконваць функцыі часовага ўкраінскага парламента. У маі Цэнтральная Рада пачала перамовы з расійскім Часовым урадам аб прызнанні аўтаноміі Украіны і вызначэнні яе межаў. Аднак украінскія патрабаванні былі праігнараваныя. Таму 10 (23) чэрвеня 1917 года Цэнтральная Рада аднаасобна прыняла І Універсал, які абвяшчаў аўтаномію Украіны ў складзе Расійскай Рэспублікі. 16 ліпеня 1917 года ў выніку складаных перамоваў з расійскімі ўладамі, Украінская Цэнтральная Рада прыняла ІІ Універсал, які адмяняў аўтаномію Украіны, адкладаючы яе абвяшчэнне да склікання Усерасійскага ўстаноўчага сходу. 20 лістапада 1917 г. па ўласнай ініцыятыве ён прыняў III Універсал, які абвясціў стварэнне Украінскай Народнай Рэспублікі як аўтаноміі ў складзе Расійскай Рэспублікі. У сувязі з варожай палітыкай расійскага кіраўніцтва ў дачыненні да Украіны 22 студзеня 1918 г. Цэнтральная Рада прыняла IV Універсал. Ён абвясціў незалежнасць Украінскай Народнай Рэспублікі ад Расіі і заклікаў украінцаў змагацца з бальшавікамі.
Напярэдадні мірных перамоваў у Брэсце нямецкія эксперты па міжнародным праве заявілі, што ў выпадку заключэння мірнага дагавора з Расіяй яго палажэнні будуць распаўсюджвацца на Украіну. Кіраўнік украінскай дэлегацыі Усевалад Галубовіч гэта абверг, прыводзячы наступныя аргументы: у Пераяславе прадугледжвалася пагадненне аб адносінах Украіны з Расіяй; паколькі адзін з удзельнікаў заключэння гэтага акта — дынастыя Раманавых — застаўся ў мінулым, ён скончыўся разам з усімі абавязацельствамі Украіны перад Расіяй. Нямецкі бок пагадзіўся з законнасцю гэтых сцвярджэнняў, і абвяшчэнне УНР незалежнай дзяржавай умацавала яго статус раўнапраўнага ўдзельніка перамоваў. Расійская дэлегацыя ў асобе Леаніда Троцкага таксама заявіла, што «не бачыць перашкод для незалежнага ўдзелу дэлегацыі УНР у мірных перамовах». Такім чынам, фактычна кіраўнік расійскай дэлегацыі прызнаў права ўкраінцаў на самавызначэнне.Велика війна 1914—1918 pp. і Україна. У двох книгах. Книга 1. Історичні нариси.— К.: TOB «Видавництво „КЛІО“», 2014.— С. 670—671.
Дыпламатычныя адносіны былі ўсталяваныя больш чым з 20 краінамі. Да сакавіка 1918 г. УНР карысталася міжнароднай падтрымкай Цэнтральных дзяржаў, але пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне УНР засталася без іх дапамогі.
Заканадаўчы савет Незалежнай Кубанскай Народнай Рэспублікі прыняў рэзалюцыю аб далучэнні Кубані на федэральнай аснове да УНР. 29 красавіка 1918 г. адбыўся дзяржаўны пераварот, у выніку якога да ўлады прыйшоў Павел Скарападскі, і замест Украінскай Народнай Рэспублікі ўтварылася Украінская дзяржава. 14 снежня 1918 г. у выніку антыгетманскага паўстання УНР была адноўлена. 22 студзеня 1919 г. адбыўся Акт аб’яднання паміж Украінскай Народнай Рэспублікай і Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікай.
15 ліпеня 1919 г. атаман Зялёны разам са сваімі пераяслаўскімі салдатамі здзейсніў уражлівы сімвалічны ўчынак і ўрачыста адмяніў рашэнне Казацкай рады аб аб’яднанні Гетманшчыны з Расійскай імперыяй.
Гісторыя 24-25 снежня 1917 года ў Харкаве бальшавікамі быў сабраны I Усеўкраінскі з’езд Саветаў, які абвясціў Украінскую Народную Рэспубліку Саветаў рабочых, сялянскіх, салдацкіх і казачых дэпутатаў у процівагу Украінскай Народнай Рэспубліцы, якая была створана Трэцім універсалам 20 лістапада 1917 і абвясціла незалежнасць Чацвёртым Універсалам 22 студзеня 1918 года. Таксама быў выбраны Часовы цэнтральны выканаўчы камітэт Саветаў Украінскай Народнай Рэспублікі Саветаў, які, у сваю чаргу, прыняў на сябе ўсю паўнату ўлады на тэрыторыі УНР і зацвердзіў склад свайго выканаўчага органа — Народнага сакратарыята, які стаў першым урадам УНРС. Пасля гэтага савецкія войскі разгарнулі наступ супраць Цэнтральнай рады. 8 лютага была узяты Кіеў, урад УНР збег на захад пад абарону аўстра-германскіх войскаў, а падкантрольная яму тэрыторыя (УНРС) перайшла ў рукі бальшавікоўКо Дню государственного флага Украины 23 августа 2010 года // Сайт Центрального государственного электронного архива Украины © (tsdea.archives.gov.ua) Проверено 07 августа 2012.Государственная символика Украины. Страница 4 // Historyweb.ru История для всех © (www.historyabout.ru) Проверено 07 августа 2012.Телеграмма ЦИК Советов Украины Совнаркому об единстве интересов украинского и русского народов. 26 (13) декабря 1917 г. .
У снежні 1917 — лютым 1918 года на тэрыторыі Украіны бальшавікамі былі таксама абвешчаныя Данецка-Крыварожская савецкая рэспубліка і Адэская савецкая рэспубліка. 17-19 красавіка 1918 года на II з’ездзе Саветаў гэтыя савецкія рэспублікі (ДКСР, ОСР, УНРС) былі аб’яднаны ва Украінскую народную рэспубліку Саветаў (УНРС) са сталіцай у Харкаве і рэвалюцыйным урадам — Народным сакратарыятам. Аднак пад ціскам аўстра-германскіх войскаў, уведзеных на тэрыторыю Украінскай савецкай рэспублікі па дамове з Цэнтральнай радай, савецкія войскі былі вымушаныя пакінуць тэрыторыю УНРС, і Украінская народная рэспубліка Саветаў фактычна спыніла сваё існаванне.
Пасля паражэння Цэнтральных дзяржаў у Першай сусветнай вайне, на пачатку 1919 года ўся тэрыторыя Украіны зноў апынулася пад кантролем бальшавікоў, уключаючы Кіеў. Замест КСР бальшавікамі быў створаны спачатку Часовы рабоча—сялянскі ўрад Украіны, а потым Украінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка, якая была абвешчана як незалежная рэспубліка 10 сакавіка 1919 года на III Усеўкраінскім з’ездзе саветаў (праходзіў 6-10 сакавіка 1919 года ў Харкаве, які стаў сталіцай УССР).
У чэрвені 1919 года, пасля «майскага ваенна-палітычнага крызісу», кіраўніцтва Украінскай ССР заключыла дагавор з РСФСР аб усталяванні ваеннага і гаспадарчага саюза. Паводле яго ўмоў летам 1919 г. была ліквідавана Украінская савецкая армія, а ў снежні 1920 г. адбылося «аб’яднанне» (фактычна — ліквідацыя украінскіх) народных камісарыятаў УССР і РСФСР: ваенных і марскіх спраў, знешняга гандлю, фінансаў, працы, шляхоў зносін, пошты і тэлеграфа, саветаў народнай гаспадаркі.
29 снежня 1922 года на канферэнцыі дэлегацый ад з’ездаў Саветаў чатырох рэспублік: РСФСР, УССР, БССР і ЗСФСР быў узгоднены Дагавор аб утварэнні СССР. Зацверджаны і ўступіў у сілу 30 снежня 1922 года на I Усесаюзным з’ездзе Саветаў. Апошняя дата лічыцца датай утварэння СССР. Зацвярджэнне дагавора юрыдычна аформіла стварэнне новай дзяржавы ў складзе чатырох саюзных савецкіх рэспублік.
Заходняя Украіна Пасля распаду Аўстра-Венгерскай імперыі кіраўніцтва РСФСР бачыла Заходнюю Украіну як магчымы плацдарм для распаўсюджвання камуністычнай ідэалогіі і ўлады далей на захад, на Цэнтральную Еўропу. Ленін хацеў, каб Чырвоная армія прайшла праз тэрыторыю заходняй Украіны і Карпат у Венгрыю пасля абвяшчэння Венгерскай Савецкай Рэспублікі ў красавіку 1919-га. 7 мая Саўнаркам Украіны накіраваў адпаведную ноту ўраду ЗУНР, на якую заходнеўкраінскі ўрад вырашыў не адказваць. Летам, пасля адступлення заходнеўкраінскіх войскаў пад ціскам палякаў, камандзіры галіцкай арміі праводзілі таемныя перамовы з савецкім камандаваннем аб магчымым саюзе супраць палякаў, аднак безвыніковаЛитвин Николай, ЗУНР и Галицкая ССР в геостратегии большевистской России // Украина: культурное наследие, национальное сознание, государственность. 18/2009. — С. 101—118..
Падчас польска-савецкай вайны 1920 года кіраўніцтва РСФСР стварыла Галіцкую Сацыялістычную Савецкую Рэспубліку са сталіцай у Цярнопалі. У канцы ліпеня Чырвоная армія ўвайшла на тэрыторыю Галіцыі, а 1 жніўня Галрэўкам перабраўся ў Цярнопаль, дзе прыняў дэкрэт № 1 «Аб устанаўленні савецкай улады ў Галіцыі». Увечары 15 верасня пачалося агульнае наступленне войска УНР на лініі антыбальшавіцкага фронту. 19 верасня ў Цярнопаль увайшлі сілы 6-й польскай арміі і войска УНР, а 21 верасня адбыўся постфактум роспуск Галрэўкама і іншых рэвалюцыйных камітэтаў.
Ваенныя дзеянні на польска-савецкім фронце былі спыненыя пасля падпісання 9 лістапада 1920 года польскім і бальшавіцкім кіраўніцтвам перамір’я. Аднак ужо на наступны дзень у раёне Шаргарада чырвонаармейцы контратакавалі ўкраінскія дывізіі, адбыўся прарыў фронту ў напрамку на Капайгарад на правае крыло, якое трымала пятая Херсонская дывізія арміі УНР, і ў накірунку на Лучынец, дзе знаходзілася другая Жалезная дывізія і Кулямётная дывізія арміі УНР. 15 лістапада чырвонаармейцы ўступілі ў падольскі гарадок Нежын. 18 лістапада адбылося ўступленне сіл Чырвонай арміі ў Праскураў і на станцыю Дэражня, 20 лістапада — да Чорнага Вострава і Летычыва. Пасля двух тыдняў кровапралітных баёў цераз недахоп патронаў і ваеннага рыштунку 21 лістапада Дзеючая армія УНР была вымушана адступіць у Галіцыю. Пераход Дзеючай арміі УНР — да 27 000 воінаў — праз раку Збруч адбыўся ў раёне горада Валачыска і сяла Ажыгаўцы. У той жа дзень, згодна з умовамі польска-савецкага дагавора, польскія войскі пакінулі горад Наваград-Валынскі. 22 лістапада савецкія часткі ўступілі ў Валачыск.
У сакавіку 1921 года ў Рызе паміж Польскай Рэспублікай, з аднаго боку, і РСФСР і УССР з другога, падпісаны Рыжскі мірны дагавор 1921 года, які замацаваў ўключэнне ўсходняй Галіцыі ў склад Польскай Рэспублікі. Што цікава, 12 верасня ў адказ на запыт міністра замежных спраў Польскай рэспублікі аб удзеле дэлегацыі УНР у працы Рыжскай канферэнцыі наркам замежных спраў РСФСР адказаў:
16 верасня ўрад УНР апублікаваў сваю ноту пратэсту з нагоды заявы наркама замежных спраў РСФСР ад 12 верасня па УНР.