Цярно́пальская во́бласць () — вобласць на захадзе Украіны. Плошча вобласці складае 13,823 тыс. км². Насельніцтва — 1,015 млн чалавек (2025). Адміністрацыйны цэнтр — горад Цярнопаль.
У гістарычна-этнаграфічным плане ахоплівае ўсходнюю частку Галічыны, заходнюю частку Падолля і паўднёвую Валынь. У геаграфічным — размешчана на Падольскім узвышшы; паўднёвая мяжа Цярнопальскай вобласці праходзіць па рацэ Днестр, усходняя — па рацэ Збруч.
На тэрыторыі вобласці размешчана самая доўгая ў свеце карставая пячора Аптымістычная працягласцю 260 кіламетраў, а таксама адно з «» — Днястроўскі каньён. Таксама Цярнопальшчына вядомая Пачаіўскай лаўрай, цудатворнай ў і . Па колькасці (34) Цярнопальшчына займае першае месца ва Украіне.
Плошча — 13 824 км² (2,29 % тэрыторыі Украіны). У вобласці , 17 пасёлкаў гарадскога тыпу, 1022 сельскія населеныя пункты, 3 раёны (да 17 ліпеня 2020 года — 17 раёнаў), 55 тэрытарыяльных грамадПро визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Тернопільської області (да 12 чэрвеня 2020 года — 580 сельскіх саветаў).
Насельніцтва Па стане на 1 снежня 2020 года ў рэгіёне пражывала чалавекі, у тым ліку чалавекі гарадскіх (44,18 %) і чалавек сельскіх (55,82 %). Па колькасці насельніцтва Цярнопальская вобласць займае .
Нацыянальны склад Паводле , з чалавек, якія пражывалі ў Цярнопальскім ваяводстве, (49,98 %) былі ўкраінцамі, (44,98 %) — палякамі, (4,83 %) — яўрэямі. Нацыянальная палітыка міжваеннай Польшчы была накіравана на змену этнамоўнага складу насельніцтва Заходняй Украіны шляхам перасялення туды этнічных палякаў і паланізацыі мясцовага насельніцтва.
Пасля , Халакосту, і індустрыялізацыі пасляваеннага перыяду, якая суправаджалася іміграцыяй рускіх і ўраджэнцаў Усходняй Украіны, нацыянальны склад насельніцтва значна змяніўся. Каля 170 тысяч перамешчаных з Лемкаўшчыны, Надсяння, Падляшша і Холмшчыны украінцаў аказаліся ў Цярнопальскай вобласціДепортації. Західні землі України кінця 30-х — початку 50-х рр.: Документи, матеріали, спогади у трьох томах. — Львів: Видавництво Інституту українознавства НАНУ, 1998. — Т. 2. — С. 176.Галина (Львів, Україна). Депортації українців з Польщі 1944—1947 рр.: проблеми періодизації та обставини переселення (за матеріалами усних оповідей депортованих)З місцевих поляків у мордуванні українців брали участь … (автор: Винник (Пудлик) Зеновія) . Акрамя таго, пасля Другой сусветнай вайны палякаў масава дэпартавалі з рэгіёна.
З 1950-х гадоў нацыянальны склад насельніцтва Цярнопальскай вобласці мае практычна манаэтнічны характар з тэндэнцыяй да далейшай гамагенізацыіЕТНІЧНІ ЗМІНИ У СТРУКТУРІ НАСЕЛЕННЯ ТЕРНОПІЛЬСЬКОЇ ОБЛАСТІ У 1950–1960 РОКАХ.
Нацыянальны склад насельніцтва Цярнопальскай вобласці паводле даных перапісаў насельніцтва: НацыянальнасцьЗбірник основних підсумків Всесоюзного перепису населення 1959 р. по УРСРВиправлений проєкт збірника підсумків Всесоюзного перепису населення 1959 р. по УРСР, підготовлений ЦСУ СРСР. Т. 4Підсумки Всесоюзного перепису населення 1970 року. Том IV — Національний склад населення СРСР, сторінки 152—191ВСЕСОЮЗНИЙ ПЕРЕПИС НАСЕЛЕННЯ 1979 РОКУ, сторінки 102—108ПІДСУМКИ ВСЕСОЮЗНОГО ПЕРЕПИСУ НАСЕЛЕННЯ 1979 РОКУ. Том IV. Частина 1. Книга 2, сторінки 3—921989Перепис 1989 19A050501_021. Розподіл населення за національністю та рідною мовою (0,1)Розподіл населення за національністю та рідною мовоюЗмяненнедолі1959—1989Змяненнедолі1989—2001чалавекдолячалавекдолячалавекдолячалавекдолячалавекдоляУкраінцы94,89 %96,03 %96,64 %96,77 %97,81 %+ 1,88 %+ 1,04 %2,48 %2,29 %2,21 %2,29 %1,25 %- 0,19 %- 1,04 %2,17 %1,27 %0,79 %0,57 %0,34 %- 1,60 %- 0,23 %Беларусы0,16 %0,41 %0,36 %0,14 %0,08 %- 0,02 %- 0,06 %Іншыянацыянальнасці0,30 %0,23 %0,22 %- 0,07 %- 0,01 %Ўказалінацыянальнасць100,00 %100,00 %100,00 %100,00 %99,70 %—- 0,30 %Не ўказалінацыянальнасць————————0,30 %—+ 0,30 %Усяго100,00 %100,00 %100,00 %100,00 %100,00 %——
Паводле перапісу насельніцтва 2001 года, украінцы складалі 99,15 % сельскага насельніцтва Цярнопальскай вобласці і 95,96 % яе гарадскога насельніцтва, у той час як рускія — 0,38 % і 2,44 % адпаведна. Украінцы складалі 94,07 % насельніцтва горада Цярнопаль, 94,09 % насельніцтва горада Скалат і больш за 95 % насельніцтва ўсіх астатніх 19A050501_021_. Розподіл населення за національністю та рідною мовою по містах районного значенняНаціональний склад міст за переписом 2001 року.
Моўны склад
Паводле перапісу насельніцтва 1897 года, украінская мова была роднай для 80,69 % насельніцтва , які займаў паўночныя тэрыторыі цяперашняй Цярнопальскай вобласці, яўрэйскую мову роднай назвалі 12,23 %, рускую — 3,38 %, польскую — 3,01 %. Паводле перапісу насельніцтва 1900 года, 66,37 % насельніцтва аўстрыйскай часткі цяперашняй Цярнопальскай вобласці размаўлялі па-ўкраінску, па-польску — 32,78 %, па-нямецку — 0,85 %ПОЛЬСЬКЕ НАСЕЛЕННЯ НА ТЕРИТОРІЇ ТЕРНОПІЛЬСЬКОЇ ОБЛАСТІ, ОХОПЛЕНОЇ ПЕРЕПИСАМИ НАСЕЛЕННЯ 1900 ТА 1921 РОКІВ.
Родная мова насельніцтва Цярнопальскай вобласці паводле даных перапісаў насельніцтва: Родная мова1989Змяненнедолі1959—1989Змяненнедолі1989—2001чалавекдолячалавекдолячалавекдолячалавекдолячалавекдоляУкраінская96,70 %97,10 %97,22 %97,26 %98,34 %+ 0,56 %+ 1,08 %Руская2,89 %2,61 %2,54 %2,52 %1,19 %- 0,37 %- 1,33 %ІншыямовыПольскую мову роднай пазначылі 2 462 .Беларускую мову роднай пазначылі 853 беларусы.0,41 %Польскую мову роднай пазначылі 1 657 палякаў.0,29 %Польскую мову роднай пазначылі 1 078 палякаў.0,24 %Беларуская — 774 (0,07 %),Малдаўская — 257 (0,02 %),Грузінская — 83 (0,01 %),Татарская — 79 (0,01 %),Венгерская — 58 (0,00 %),Іншыя мовы — 1 274 (0,11 %).0,22 %Беларуская — 398 (0,04 %),Польская — 346 (0,03 %),Малдаўская — 247 (0,02 %),Армянская — 166 (0,02 %),Венгерская — 79 (0,01 %),Балгарская — 39 (0,00 %),Румынская — 33 (0,00 %),Нямецкая — 27 (0,00 %),Цыганская — 18 (0,00 %),Гагаузская — 13 (0,00 %),Іўрыт — 13 (0,00 %),Грэчаская — 8 (0,00 %),Славацкая — 4 (0,00 %),Іншыя мовы — 470 (0,04 %).0,16 %- 0,19 %- 0,06 %Ўказаліродную мову100,00 %100,00 %100,00 %100,00 %99,69 %—- 0,31 %Не ўказаліродную мову————————0,31 %—+ 0,31 %Усяго100,00 %100,00 %100,00 %100,00 %100,00 %——
Паводле перапісу насельніцтва 2001 года, украінскую мову назвалі роднай 99,52 % сельскага насельніцтва Цярнопальскай вобласці і 96,71 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 0,38 % і 2,31 %, адпаведна. Украінскую мову назвалі роднай 94,80 % насельніцтва горада Цярнопаль і больш за 96 % насельніцтва ўсіх астатніх гарадоў Цярнопальскай вобласціМовний склад міст за переписом 2001 року.
Украінскую мову роднай ўказалі 99,86 % украінцаў у Цярнопальскай вобласці (99,94 % у сельскай мясцовасці і 99,74 % у гарадской), а таксама 19,57 % рускіх (19,42 % у сельскай мясцовасці і 19,60 % у гарадской). Рускую мову назвалі роднай 80,34 % рускіх (80,46 % у сельскай мясцовасці і 80,31 % у гарадской) і 0,13 % украінцаў (0,05 % у сельскай мясцовасці і 0,24 % у гарадской).
Украінская мова з'яўляецца адзінай афіцыйнай мовай на ўсёй тэрыторыі Цярнопальскай вобласці.
6 лістапада 2018 года рашэннем ў Цярнопальскай вобласці быў уведзены мараторый на публічнае выкарыстанне рускамоўнай культурнай прадукцыі.
Згодна з апытаннем, праведзеным з 16 лістапада па 10 снежня 2018 года ў рамках праекта «Портрети Регіонів», 95 % жыхароў Цярнопальскай вобласці лічылі, што ўкраінская мова павінна быць адзінай дзяржаўнай мовай на ўсёй тэрыторыі Украіны. 2 % лічылі, што украінская мова павінна быць адзінай дзяржаўнай мовай, а руская — другой афіцыйнай мовай у некаторых рэгіёнах краіны. 3 % не змаглі адказаць.
У 2022 годзе рашэннем Цярнопальскай абласной рады ў Цярнопальскай вобласці была зацверджана «Абласная праграма развіцця і функцыянавання украінскай мовы ў Цярнопальскай вобласці на 2023—2027 гады», галоўнай мэтай якой з'яўляецца ўмацаванне пазіцый ўкраінскай мовы ў розных сферах грамадскага жыцця рэгіёну і ўкраінізацыя .
Згодна з даследаваннем Цэнтра кантэнт-аналізу, праведзеным з 15 жніўня па 15 верасня 2024 года, тэмай якога было суадносіны ўкраінскай і рускай моў ва украінскім сегменце сацыяльных сетак, у Цярнопальскай вобласці 94,6 % паведамленняў былі напісаны на ўкраінскай мове (у 2023 годзе — 92,0 %, у 2022 годзе — 85,8 %), тады як на рускай — 5,4 % (у 2023 годзе — 8,0 %, у 2022 годзе — 14,2 %).
Дынаміка суадносін моў навучання ва установах агульнай сярэдняй адукацыі Цярнопальскай вобласці«Статистичний щорічник України за 1998 рік» — К., 1999. Джерело Загальна середня освіта в Україні у 2021 році — Сайт Державної служби статистики України Загальна середня освіта в Україні у 2022 році — Сайт Державної служби статистики України Загальна середня освіта в Україні у 2023 році — Сайт Державної служби статистики України : Мованавучання Навучальны год1991/921992/931993/941994/951995/962000/012005/062007/082010/112012/132015/162018/192021/222022/232023/24 Украінская97,6 %98,0 %98,4 %98,7 %99,0 %99,7 %99,8 %99,9 %99,9 %99,9 %99,9 %99,9 %100,0 %100,0 %100,0 % Руская2,4 %2,0 %1,6 %1,3 %1,0 %0,3 %0,2 %0,1 %0,1 %0,1 %0,1 %0,1 %———
Паміж 2012/13 і 2016/17 навучальнымі гадамі ў Цярнопальскай вобласці доля вучняў, якія вывучаюць рускую мову альбо ў рускамоўных класах, альбо як асобны прадмет ва ўкраінскамоўных класах, знізілася з 1,93 % да 1,12 %.
Паводле даных , па стане на 2024/25 навучальны год усе вучні ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў Цярнопальскай вобласці вучыліся ва ўкраінскамоўных класах Загальна середня освіта в Україні у 2024 році — Сайт Державної служби статистики України.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Вобласці Украіны