Праграма Т-4 (; , «Аперацыя Тыргартэнштрасэ, 4») — кампанія масавых забойстваў псіхічна або фізічна хворых шляхам прымусовай эўтаназіі ў нацысцкай Германіі. Тэрмін упершыню быў выкарыстаны ў пасляваенных працэсах над лекарамі, якія ўдзельнічалі ў забойствах. Назва T-4 з’яўляецца абрэвіятурай ад Тыргартэнштрасэ 4, адраса дэпартамента канцылярыі, створанага ў пачатку 1940 года ў берлінскім раёне Тыргартэн, дзе і была распрацавана праграма. Некаторыя нямецкія лекары былі ўпаўнаважаны адбіраць пацыентаў, «лічаных невылечна хворымі, пасля найважнейшага медыцынскага абследавання», а затым прызначаць ім «міласэрную смерць». У кастрычніку 1939 года Адольф Гітлер падпісаў «запіску аб эўтаназіі», датаваную 1 верасня 1939 года, якая дазволіла свайму лекару Карлу Брандту і рэйхслейтэру Філіпу Булеру пачаць праграму забойств.

Забойствы адбываліся з верасня 1939 года да канца вайны ў 1945 годзе; ад 275 000 да 300 000 чалавек былі знішчаны ў псіхіятрычных шпіталях Германіі і Аўстрыі, акупаванай Польшчы і пратэктарату Багеміі і Маравіі (цяпер Чэхія). Колькасць ахвяр была першапачаткова зарэгістраваная як 70 273, але гэтая лічба была павялічана з-за адкрыцця новых фактаў, пералічаных у архівах былой Усходняй Германіі. Каля паловы забітых былі ўзятыя з царкоўных прытулкаў, часта з адабрэння пратэстанцкіх ці каталіцкіх улад.

2 снежня 1940 г. Ватыкан абвясціў, што гэтая палітыка супярэчыць Боскаму закону і што «непасрэднае забойства нявіннага чалавека з-за псіхічных або фізічных недахопаў недапушчальна», але дэкларацыя не была падтрымана некаторымі каталіцкімі ўладамі Германіі.

Было вылучана некалькі прычын для забойстваў, у тым ліку еўгеніка, расавая гігіена і эканомія грошай. Лекары ў нямецкіх і аўстрыйскіх прытулках працягвалі практыку Праграмы Т-4 да разгрому Германіі ў 1945 г., нягледзячы на яе афіцыйнае спыненне ў жніўні 1941 г. Неафіцыйны працяг палітыкі прывёў да таго, што да канца 1941 г. «апусцеў» 93 521 ложак. Тэхналогія, распрацаваная ў рамках Праграмы, у прыватнасці, выкарыстанне смяротнага газу для вялікай колькасці людзей, была ўзята на кантроль медыцынскім аддзелам Міністэрства ўнутраных спраў Рэйха разам з персаналам, які ўдзельнічаў у масавых забойствах яўрэяў. Праграма была дазволена Гітлерам, але з тых часоў забойствы сталі разглядацца ў Германіі як злачынства. Колькасць забітых склала каля 200 000 чалавек у Германіі і Аўстрыі, каля 100 000 ахвяр у іншых краінах Еўропы.

Перадумовы У пачатку дваццатага стагоддзя стэрылізацыя людзей, якія дэманструюць, як лічылася, «асацыяльныя» паводзіны, была паважанай сферай медыцыны. Канада, Данія, Швейцарыя і ЗША прынялі законы, якія дазваляюць прымусовую стэрылізацыю. Даследаванні, праведзеныя ў 1920-я гады, прызналі Германію краінай, якая вельмі неахвотна ўводзіць заканадаўства аб стэрылізацыі. У сваёй кнізе «Мая барацьба» (1924) Гітлер пісаў, што аднойчы расавая гігіена «з’явіцца справай большай, чым самыя пераможныя войны нашай цяперашняй буржуазнай эпохі».

У ліпені 1933 г. «Закон аб прадухіленні спадчынна хворых дзяцей» прадпісваў абавязковую стэрылізацыю для людзей з захворваннямі, якія лічацца спадчыннымі, такімі як шызафрэнія, эпілепсія, харэя Хантынгтана і «імбецыльнасць». Стэрылізацыя таксама была ўзаконеная для людзей з хранічным алкагалізмам і іншымі формамі сацыяльных адхіленняў. Закон выконваўся Міністэрствам унутраных спраў пад кіраўніцтвам Вільгельма Фрыка праз спецыяльныя суды па справах спадчыннага здароўя (Erbgesundheitsgerichte), якія разглядалі зняволеных дамоў састарэлых, прытулкаў, турмаў і спецыяльных школ, каб выбраць тых, хто падлягае стэрылізацыі. Паводле ацэнак, у перыяд з 1933 па 1939 год было стэрылізавана 360 000 чалавек.

Палітыка і даследчая праграма расавай гігіены і еўгенікі прапагандаваліся Эмілем Крэпелінам. Еўгенічная стэрылізацыя асоб з дыягназам (і якія лічацца схільнымі да шызафрэніі) прапагандавалася Ойгенам Блейлерам, які ў сваім падручніку па псіхіятрыі меркаваў пагаршэнне расы з-за «псіхічных і фізічных калекаў».

У нацысцкай адміністрацыі ідэю ўключэння ў праграму людзей з абмежаванымі фізічнымі магчымасцямі трэба было выказваць з асцярожнасцю, бо ў імперскага міністра прапаганды Ёзэфа Гебельса была дэфармаваная правая нага. Праграма T-4 узнікла з палітыкі «расавай гігіены» нацысцкай партыі, веры ў тое, што нямецкі народ неабходна ачысціць ад расавых ворагаў, у тым ліку ўсіх, хто знаходзіцца ў псіхіятрычнай установе, і людзей з простымі фізічнымі недахопамі. Нямецкія псіхіятры выкарыстоўвалі новыя метады лячэння інсулінавага шоку, каб высветліць, ці вылечныя пацыенты з шызафрэніяй.

Ажыццяўленне

Карл Брандт, лекар Гітлера, і Ганс Ламерс, кіраўнік рэйхсканцылярыі, сведчылі пасля вайны, што Гітлер сказаў ім яшчэ ў 1933 годзе, калі быў прыняты закон аб стэрылізацыі, што ён ухваляе забойства невылечна хворых, але прызнаваў, што грамадская думка не прыняла б гэтага. У 1935 годзе Гітлер сказаў лідару лекараў Рэйха Герхарду Вагнеру, што гэтае пытанне нельга паднімаць у мірны час: «Такая задача магла б быць больш гладка і лёгка вырашана на вайне». Ён пісаў, што меў намер у такім выпадку «радыкальна вырашыць» праблему псіхіятрычных лякарняў. Дзеянне T-4 пачалося з судовай справы ў канцы 1938 гады. Гітлер даручыў Брандту ацаніць петыцыю, накіраваную двума бацькамі, аб «забойстве з міласэрнасці» іх сына, які быў сляпы і меў фізічныя недахопы і адхіленні ў развіцці. Дзіця, якое нарадзілася недалёка ад Лейпцыга і ў канчатковым выніку ідэнтыфікаванае як Герхард Крэчмар, было забітае ў ліпені 1939 гады. Гітлер даручыў Брандту дзейнічаць такім жа чынам ва ўсіх падобных выпадках.

18 жніўня 1939 г., праз тры тыдні пасля забойства хлопчыка, быў створаны Імперскі камітэт па навуковай рэгістрацыі спадчынных і прыроджаных хвароб для рэгістрацыі хворых дзяцей або нованароджаных, прызнаных дэфектыўнымі. Таемнае забойства немаўлят пачалося ў 1939 годзе і павялічылася пасля пачатку вайны; да 1941 г. было забіта больш за 5000 дзяцей. Гітлер выступаў за забойства тых, каго ён лічыў lebensunwertes Leben ("Жыццё, нявартае жыцця»). За некалькі месяцаў да ўказа аб «эўтаназіі» на канферэнцыі 1939 года з удзелам Леанарда Конці, імперскага кіраўніка аховы здароўя і статс-сакратара па пытаннях аховы здароўя ў міністэрстве ўнутраных спраў, і Ганса Ламерса, начальніка рэйхсканцылярыі, Гітлер прывёў у якасці прыкладу ментальных захворванняў, як ён казаў, што іх можна было толькі «класці на пілавінне або пясок», таму што яны «стала пэцкалі сябе» і «бралі ў рот уласныя экскрыменты». Гэтае пытанне, на думку нацысцкага рэжыму, набыло новую вастрыню ў ваенны час.

Пасля ўварвання ў Польшчу Герман Пфанмюлер (кіраўнік дзяржаўнай бальніцы недалёка ад Мюнхена) сказаў:

Пфанмюлер выступаў за забойства шляхам паступовага памяншэння колькасці ежы, што, па ім меркаванню, было больш літасцівым, чым ін’екцыі яду.

Нямецкі еўгенічны рух меў крайняе крыло яшчэ да прыходу да ўлады нацыстаў. Яшчэ ў 1920 годзе Альфрэд Хош і Карл Біндзінг выступалі за забойства людзей, чыё жыццё было «нявартым жыцця» (lebensunwertes Leben). Дарвінізм інтэрпрэтаваўся імі як апраўданне патрабавання «карысных» генаў і выкаранення «шкодных». Абарона еўгенікі ў Германіі атрымала распаўсюджванне пасля 1930 года, калі Вялікая дэпрэсія выкарыстоўвалася для апраўдання скарачэння фінансавання дзяржаўных псіхіятрычных бальніц, што прывяло да галечы і перанаселенасці.

Многія нямецкія еўгеністы былі нацыяналістамі і антысемітамі, якія з энтузіязмам успрынялі нацысцкі рэжым. Многія былі прызначаны на пасады ў Міністэрстве аховы здароўя і нямецкіх навукова-даследчых інстытутах. Іх ідэі паступова былі прынятыя большасцю нямецкіх лекараў, з якіх неўзабаве былі выгнаныя габрэйскія і камуністычныя лекары. У 1930-х гадах нацысцкая партыя правяла кампанію прапаганды на карысць эўтаназіі. Нацыянал-сацыялістычнае расавае і палітычнае кіраванне выпускала ўлёткі, плакаты і кароткаметражныя фільмы для паказу ў кінатэатрах, паказваючы немцам на кошт утрымання прытулкаў для невылечна хворых і псіхічнахворых. Сярод гэтых фільмаў былі «» (1935), «» (1937), прэм’ера якога адбылася ў Берліне і які быў паказаны ва ўсіх нямецкіх кінатэатрах, і «» (1941), які быў заснаваны на рамане Хельмута Унгера, кансультанта па «дзіцячай эўтаназіі».

Забойства дзяцей

У сярэдзіне 1939 года Гітлер санкцыянаваў стварэнне Імперскага камітэта па навуковай рэгістрацыі сур’ёзных спадчынных і прыроджаных захворванняў на чале са сваім урачом Карлам Брандтам, якім кіраваў Карл Брандт. Міністэрства, кіраўнік Нямецкага Чырвонага Крыжа Эрнст-Роберт Гравіц і оберфюрэр СС Віктар Шлюб. Брандт і Боўлер былі ўпаўнаважаныя ўхваляць заявы аб забойстве дзяцей пры адпаведных абставінах, хоць Боўлер пакінуў дэталі падпарадкаваным, такім як Шлюб і Вернер Бланкенбург.

Цэнтры знішчэння былі створаны ў шасці існуючых псіхіятрычных бальніцах: Бернбург, Брандэнбург, Графенек, Хадамар, Хартхайм і Зоненштайн. Тысяча дзяцей ва ўзросце да 17 гадоў была забітая ва ўстановах Аўстрыі. Яны адыгралі вырашальную ролю ў падзеях, якія прывялі да Халакоста. У якасці звязанага з гэтым аспекту «медыцынскай» і навуковай асновы гэтай праграмы нацысцкія лекары вынялі для даследавання тысячы мазгоў ахвяр «эўтаназіі».

Са жніўня 1939 года Міністэрства ўнутраных спраў рэгістравала дзяцей-інвалідаў, патрабуючы ад урачоў і акушэрак паведамляць аб усіх выпадках нованароджаных з цяжкімі формамі інваліднасці; элемент згоды «апекуна» неўзабаве знік. Забойству падлягалі «ўсе дзеці ва ўзросце да трох гадоў, у якіх „падазраваліся“ якія-небудзь з наступных „сур’ёзных спадчынных захворванняў“: ідыятыя і сіндром Дауна (асабліва ў спалучэнні са слепатай і глухатай); мікрацэфалія; гідрацэфалія; недахопы развіцця. Усіх відаў, асабліва канечнасцяў, галавы і пазваночніка, а таксама паралічы, уключаючы спастычныя станы». Справаздачы былі ацэненыя групай медыцынскіх экспертаў, трое з якіх павінны былі даць сваю ўхвалу, перш чым дзіця магло быць забітае.

Міністэрства выкарыстоўвала падман у адносінах з бацькамі ці апякунамі, асабліва ў каталіцкіх раёнах, дзе бацькі, як правіла, адмаўляліся супрацоўнічаць. Бацькам сказалі, што іх дзяцей адпраўляюць у «Асобыя аддзяленні», дзе з імі будуць абыходзіцца лепей. Дзяцей, адпраўленых у гэтыя цэнтры, трымалі для «ацэнкі» на працягу некалькіх тыдняў, а затым забівалі шляхам ін’екцыі таксічных хімікатаў, звычайна фенолу; іх смерць была зарэгістраваная як «пнеўманія». Звычайна выраблялася выкрыццё і браліся ўзоры мозгу для выкарыстання ў «медыцынскіх даследаваннях». Ускрыццё трупаў, відаць, дапамагло супакоіць сумленне многіх, хто мае дачыненне да гэтага, даўшы ім адчуванне, што забойствы мелі сапраўдную медыцынскую мэту. Самым вядомым з гэтых устаноў у Аўстрыі быў , дзе з 1940 па 1945 год 789 дзяцей былі забітыя з дапамогай смяротнай ін’екцыі, атручэння газам і фізічнага гвалту. Мазгі дзяцей былі закансерваваны ў банках з фармальдэгідам і захоўваліся ў падвале клінікі і ў прыватнай калекцыі Генрыха Гроса, аднаго з дырэктараў установы, да 2001 года.

Калі ў верасні 1939 года пачалася Другая сусветная вайна, былі прыняты менш строгія стандарты ацэнкі і больш хуткі працэс зацвярджэння. Былі ўключаны дзеці старэйшага ўзросту і падлеткі, а ахопленыя станы сталі ўключаць

На бацькоў аказваўся большы ціск, каб яны пагадзіліся на дасылку сваіх дзяцей. Многія бацькі падазравалі, што адбываецца, і адмаўлялі ў згодзе, асабліва калі стала відавочна, што ўстановы для дзяцей-інвалідаў сістэматычна вызваляюцца ад абвінавачанняў. Бацькоў папярэдзілі, што яны могуць пазбавіцца апекі над усімі сваімі дзецьмі, а калі гэтага будзе недастаткова, бацькам могуць пагражаць заклікам у «працоўныя павіннасці». Да 1941 года было забіта больш за 5000 дзяцей. Апошнім дзіцем, забітым у рамках Праграмы, быў Рыхард Ене 29 мая 1945 года ў дзіцячым аддзяленні дзяржаўнай бальніцы Кауфбойрэн-Ірзее ў Баварыі, Германія. больш чым праз тры тыдні пасля таго, як войска ЗША занялі горад.

Забойства дарослых

Уварванне ў Польшчу