Путч 17—18 ліпеня 1936 года () — спроба дзяржаўнага перавароту ў Іспаніі, арганізаваная часткай армейскага камандавання пры ўдзеле правых і ўльтраправых палітычных партый краіны. Скончыўся частковым поспехам, паслужыў пачаткам грамадзянскай вайны ў Іспаніі (1936—1939).
Прычыны і падрыхтоўка Непасрэднай прычынай ліпеньскага путчу стала непрыманне палітыкі другой рэспублікі значнай часткай іспанскага грамадства, у тым ліку і большасцю афіцэраў, што пагоршылася пасля перамогі на парламенцкіх выбарах 1936 года Народнага Фронту (кааліцыі ліберальных і левых партый, дзе кіруючую ролю гулялі левыя лібералы, сацыялістычная і камуністычная партыі). Народны фронт перамог варожыя яму правыя партыі з невялікай перавагай, але яе хапіла для атрымання парламенцкай большасці і права на фармаванне ўрада, які спачатку ўзначаліў лідар леваліберальнай партыі «Левыя рэспубліканцы» Мануэль Асанья. Улада левых была яшчэ больш узмоцнена пасля датэрміновага зрушэння ў красавіку кансерватыўнага прэзідэнта Нісета Алькала Саморы, пасля чаго Асанья заняў яго месца, а прэм’ер-міністрам стаў Сант’яга Касарэс Кірога.
Прыйшоўшы да ўлады, Народны фронт паскорыў рэформы, пачатыя яшчэ ў 1932—1933 гг. Асабліва варта вылучыць наступныя меры, якія паслужылі прычынамі путчу 18 ліпеня. скарачэнне генералітэту і афіцэрскага корпуса, адхіленне ад ключавых пасад кансерватыўных і праварадыкальных генералаў і афіцэраў; паступовае адчужэнне за выкуп лішкаў памешчыцкіх зямель і перадача іх сялянам (размеркавана 750 тыс. га зямлі); спыненне пераследу прафсаюзаў за іх канфлікты з прадпрымальнікамі; аддзяленне ад дзяржавы каталіцкай царквы; нарастанне гвалту ў краіне, тэрактаў і сутыкненняў паміж правымі і левымі радыкаламі.Шубин А. В. Великая испанская революция. — М.:URSS, Книжный дом «Либроком», 2011. — С. 80-81, 90-91.
Значная частка афіцэраў стала праціўнікамі Другой Рэспублікі яшчэ з першых месяцаў яе існавання ў Іспаніі (1931 год). Галоўнай прычынай гэтаму паслужыла скарачэнне колькасці арміі і сродкаў на яе ўтрыманне пры новай уладзе. Так, у жніўні 1932 частка вайскоўцаў распачала спробу путчу пад кіраўніцтвам генерала Хасэ Санхурха, якая скончылася няўдачай. А ў 1935-м пад кіраўніцтвам таго ж Санхурха, які жыў у эміграцыі, быў створаны Іспанскі ваенны саюз (ІВС) — паўлегальнае аб’яднанне кансерватыўна настроеных афіцэраў.
Сваёй мэтай ІВС паставіў «выратаванне Іспаніі», гэта значыць змену ўлады ў краіне шляхам ваеннага перавароту. Яшчэ ў лютым 1936 года, калі сталі вядомы вынікі парламенцкіх выбараў, лідары ІВС генералы Франсіска Франка і Мануэль Годэд паспрабавалі сарваць перадачу ўлады ад правацэнтрысцкай кааліцыі Народнаму фронту. Прэзідэнт краіны М. Алькала Самора пакінуў пытанне аб прызнанні выбараў несапраўднымі на меркаванне прэм’ер-міністра Партэлы Вільядарэса, а той не адважыўся на гэта, баючыся, што спроба «скрасці перамогу» ў Народнага Фронту можа выклікаць грамадзянскую вайнуШубин А. В. Великая испанская революция. — М.:URSS, Книжный дом «Либроком», 2011. — С. 79..
Урад Касарэса Кірога паспрабаваў паралізаваць дзейнасць ІВС, даслаўшы яго значных членаў служыць у аддаленыя вобласці краіны; так, Франка быў пераведзены на Канарскія астравы, Годэд — на Балеарскія астравы, а фактычны кіраўнік ІВС генерал Эміліа Мола па мянушцы «Дырэктар» — Навару. Таксама новымі ўладамі заахвочвалася дзейнасць у арміі лаяльнага Народнаму фронту Рэспубліканскага антыфашысцкага ваеннага саюза (РАВС). Правыя радыкалы, перш за ўсё фалангісты спрабавалі адказаць на гэта забойствамі левых вайскоўцаў. Напрыклад, 12 ліпеня 1936 г. быў забіты левы лейтэнант штурмавой гвардыі Касціла. У адплату таварышы лейтэнанта на чале з капітанам Кондэсам 13 ліпеня забілі аднаго з лідараў апазіцыі, праварадыкальнага прафашысцкага ідэолага Хасэ Кальва СатэлаШубин А. В. Великая испанская революция. — М.:URSS, Книжный дом «Либроком», 2011. — С. 64, 90-91..
На кіруючыя пасады ва ўзброеных сілах прызначаліся амаль выключна палітычна добранадзейныя афіцэры.
Аднак гэта не перашкодзіла Мола і яго памочнікам працягнуць падрыхтоўку антыўрадавага выступлення. Змоўшчыкі атрымалі згоду на ўдзел у мецяжы з боку большасці іспанскіх высокапастаўленых афіцэраў, якія мелі баявы вопыт і ўзнагароды. Выключэннем сталі іспанскія ВПС, дзе сярод вайскоўцаў традыцыйна моцнымі былі ліберальныя і сацыялістычныя ідэі. Мола пасля перамоваў удалося дамагчыся пагаднення аб сумесных дзеяннях з грамадзянскімі палітыкамі: манархісты і ўльтраправая Іспанская Фаланга. Пазіцыі змоўшчыкаў былі моцны ў грамадзянскай гвардыі — іспанскай ваенізаванай паліцыі, чые паўнамоцтвы былі істотна зменшаны Рэспублікай. Але большасць афіцэраў штурмавой гвардыі, створанай для абароны Рэспублікі, засталіся лаяльны ўраду.
Прыкметным з’яўляецца той факт, што Мола не стаў заручацца падтрымкай замежных дзяржаў. Перамовы аб ваеннай дапамозе з Фашысцкай Італіяй і Нацыянал-сацыялістычнай Германіяй путчысты пачнуць ужо пасля свайго паўстання.
Нягледзячы на ўсе намаганні Мола і яго паплечнічнікаў, асобныя звесткі пра змову даходзілі да рэспубліканскіх уладаў. «Дырэктара» нават абшуквала рэспубліканская контрразведка. 23 чэрвеня генерал Франка, відавочна не перакананы ў поспеху бунту, напісаў кіраўніку ўрада ліст з двухсэнсоўнымі намёкамі на хуткае выступленне вайскоўцаў і просьбай аб сваім пераводзе ў кантынентальную Іспанію. Аднак Касарэс Кірога не надаваў чуткам аб мецяжы значэння, праігнараваўшы ліст Франка. Толькі пасля гэтага Франка канчаткова даў згоду на ўдзел у путчы.
Дата бунту некалькі разоў пераносілася па розных прычынах. Канчатковым часам пачатку выступлення стала 17 гадзін 17 ліпеня. Па плане Мола, спачатку павінны былі паўстаць войскі ў Марока, а затым і ў кантынентальнай Іспаніі.
Мяцеж у Марока і на поўдні Іспаніі Мяцеж у Марока пачаўся раней названага Мола тэрміну. Яшчэ 16 ліпеня пачынаецца бунт у мараканскіх часцях («Тубыльных рэгулярных войсках»), якія налічвалі ў агульнай складанасці 14 тысяч чалавек. Мараканцы былі абыякавы да Другой рэспубліцы, так як яна нічога не змяніла ў іх жыцці, а ўдзел у мецяжы абяцаў здабычу і павышэнне ў званні. Падтрымала мяцеж і ісламскае духавенства Марока.
Іншай ударнай сілай бунту стаў 11-тысячны Замежны легіён. Супраць Рэспублікі выступілі і ўласна іспанскія часці Афрыканскай арміі (20 тысяч чалавек). Афрыканская армія мела баявы вопыт у Рыфскай вайне і лічылася элітнай ў іспанскіх Узброеных сілах. Яна была непараўнальна мацнейшай за кантынентальныя войскі, і, тое, што Афрыканская армія амаль у поўным складзе далучылася да паўстання, стала істотным поспехам кіраўнікоў путчу.
Да ўрада ў Мадрыдзе даходзілі чуткі, што войскі ў Марока хутка паўстануць. Касарэс Кірога звязаўся з камандуючым войскамі пратэктарата генералам Гомесам Прада і папрасіў далажыць аб сітуацыі ў Іспанскай Марока. Гомес Прада быў лаяльны Рэспубліцы, але абсалютна не валодаў сітуацыяй і нічога пэўнага паведаміць не змог. Неўзабаве яго арыштавалі мяцежнікі.
Мяцеж у Марока прайшоў досыць хутка і паспяхова. Ужо да вечара 17 ліпеня паўсталыя войскі ўзялі ўладу ў сталіцы пратэктарата Тэтуане, Мелільі, Сеута і іншых яго буйных гарадах. Путчысты распаўсюджвалі зварот генерала Франка, які ў гэты час кіраваў мецяжом на Канарскіх астравах. У звароце, вытрыманым у дэмакратычнай рыторыцы, ні слова не было аб устанаўленні ваеннай дыктатуры, гаварылася толькі аб неабходнасці барацьбы з анархіяй і ўстанаўлення парадку ў Іспаніі.
Супраціў путчыстам у Марока аказвалі ў асноўным толькі нешматлікія актывісты левых партый і прафсаюзаў. З вайскоўцаў супраць путчыстаў выступілі толькі часці ВПС: аэрадром Санія-Рамель маёра Лапуэнтэ і база гідрасамалётаў у Аталаёне лейтэнанта Ларэта. Аднак абодва ачага супраціву былі хутка ўзяты, а іх арганізатары расстраляны (Лапуэнтэ не выратавала нават сваяцтва з Франка — яны былі кузенамі). Расстраляны былі і амаль усе праўрадавыя афіцэры Марока, якія займалі вышэйшыя камандныя пасады.
Сцвярджаецца, што мяцежнікамі з Марока была перададзена ўмоўная фраза ў Іспанію: «Над усёй Іспаніяй бясхмарнае неба» як сігнал да паўстання ўжо ў самой метраполіі. Аднак іспанскія крыніцы гэта не пацвярджаюць, і многія іспанскія гісторыкі ставяць гэта пад сумнеў.
Па плане Мола важная роля адводзілася паўднёвай іспанскай правінцыі Андалусіі. Яна павінна была стаць плацдармам для высадкі афрыканскай арміі і яе наступлення на поўнач. Аднак «Дырэктар» усведамляў, што ўзяць пад кантроль хоць бы частку вобласці будзе няпроста; у гэтым рэгіёне Народны фронт карыстаўся шырокай падтрымкай насельніцтва, а андалузская сталіца Севілья лічылася апорай іспанскіх анархістаў і камуністаў.
Паказальна, што мецяжом у Севільі даручылі кіраваць не мясцоваму вайскоўцу, а састарэламу кіраўніку корпуса карабінераў генералу Гансала Кейпа дэ Льяна. Кейпа дэ Льяна быў вядомы як ліберал і змагар з манархіяй, таму абсалютна не падазраваўся ўладамі ва ўдзеле ў мецяжы. Аднак днём 18 ліпеня ён разам з чатырма адданымі афіцэрамі прыйшоў да камандуючага гарнізонам горада і арыштаваў таго, заявіўшы, што ўжо ўся Іспанія ва ўладзе паўстанцаў. Такім жа спосабам Кейпа дэ Льяна ўзяў пад кантроль усе важныя ўстановы ў горадзе, а ўвечары па радыё паведаміў аб поўным поспеху путчу ва ўсёй Іспаніі і Севільі ў прыватнасці, усяму гораду.
Аднак хлусня хутка выявілася — Кейпа дэ Льяна ўтрымліваў толькі цэнтр горада, і размяшчаў менш чым дзвюма сотнямі прыхільнікаў. Камуністы і анархісты сталі спешна фармаваць свае атрады, на іх бок рашуча ўстала мясцовая штурмавая гвардыя (альтэрнатыўная паліцыя, створаная пры Рэспубліцы ў процівагу грамадзянскай гвардыі). Аднак у праціўнікаў Кейпа дэ Льяна амаль не было зброі, а мясцовыя ўлады адмовіліся ім выдаваць яго. Да таго ж гарнізон Севільі пасля некаторых роздумаў далучыўся да путчыстаў, а 20 ліпеня ў горад пачалі прыбываць часці афрыканскай арміі. Тым не менш, у Севільі яшчэ тыдзень працягваліся вулічныя баі, якія скончыліся перамогай Кейпа дэ Льяна.
Высадка «афрыканцаў» і бяздзейнасць рэспубліканскіх грамадзянскіх і ваенных уладаў дазволілі ўзяць путчыстам верх у шэрагу іншых андалузскіх гарадоў — Кадыс, Альхесірас Гранада, Кордава. У Малазе, Хаэне, Уэльве і Альмерыі путч скончыўся няўдачай, так як прыхільнікі Народнага Фронту дзейнічалі больш рашуча, але патрэбны мяцежнікам плацдарм ў Андалузіі быў створаны.
На ўзятай пад кантроль тэрыторыі Кейпа дэ Льяна ўвёў ваеннае становішча і пачаў рэпрэсіі ў дачыненні не толькі да актывістаў Народнага фронту, але і афіцэраў, што не далучыліся да паўстання. Так, быў расстраляны ваенны губернатар Кардовы генерал Мігель Кампінс, хоць той быў вернікам-каталіком, кансерватарам па перакананнях і адмовіўся выдаць зброю прыхільнікам Рэспублікі. Кампінса не выратавалі нават просьбы аб памілаванні з боку яго старога сябра Франка. У тыя ж дні ў Гранадзе быў пакараны смерцю путчыстамі і іспанскі паэт Федэрыка Гарсія Лорка.
Рэакцыя ўрада на путч. Падзеі ў Мадрыдзе Першапачаткова ўрад Касарэса Кірога не надаў мецяжу сур’ёзнага значэння. Урадавая радыёсводка раніцай 18 ліпеня сцвярджала:
Падзеі таго дня паказалі, што путч уяўляе для Іспанскай Рэспублікі сур’ёзную небяспеку. Аднак Касарэс Кірога працягваў няправільна ацэньваць сітуацыю і ўпарта адмаўляўся дазволіць выдаваць прыхільнікам Народнага Фронту зброю. Ён толькі абвясціў аб зрушэнні лідараў путчу са сваіх пастоў, роспуску паўстанцкіх часцей і адмене абвешчанага путчыстамі ваеннага становішча. Гэтых мер было відавочна недастаткова, і Касарэс Кірога пакінуў свой пост у ноч з 18 на 19 ліпеня.
Новым старшынёй урада быў прызначаны ўмераны ліберал Дыега Марцінес Барыа. Ён па тэлефоне звязаўся з генералам Мола ў Памплоне і паспрабаваў схіліць таго да спынення бунту, прапанаваўшы сфармаваць урад нацыянальнага адзінства. Але Мола адмовіў: