Айсіньгёро Хунлі (; — ) — шосты маньчжурскі імператар дынастыі Цын. На працягу 59 гадоў (1736—1795) кіраваў пад дэвізам «Цяньлун» (непахіснае і слаўнае) (乾隆). Хунлі быў пятым і чацвёртым імператарам Цын, які кіраваў Унутраным Кітаем. Чацвёрты сын імператара Юнчжэна, ён афіцыйна кіраваў з 11 кастрычніка 1735 года па 8 лютага 1796 года. У 1796 годзе Цяньлун адрокся ад прастола на карысць свайго сына, імператара Цзяцына, з да свайго дзеда, Імператар Кансі, які кіраваў 61 год, каб не ўзурпаваць яго месца імператара, які валадарыў даўжэй усіх. Аднак, нягледзячы на выхад на пенсію, імператар Цяньлун захоўваў за сабой канчатковую ўладу як да сваёй смерці ў 1799 годзе, што зрабіла яго адным з у гісторыі, а таксама адным з самых доўгажывучых, паколькі ён памёр ва ўзросце 87 гадоў. яго паважалі як «» (文殊皇帝).
Як здольны і асвечаны кіраўнік, які атрымаў у спадчыну квітнеючую імперыю, Цяньлун адкрыў , якая стала вяршыняй магутнасці, уплыву і росквіту дынастыі Цын. Падчас яго доўгага праўлення імперыя мела і эканоміку ў свеце. Як военачальнік, ён кіраваў , пашыраючы дынастычную тэрыторыю ў найбольшай ступені, заваёўваючы, а часам і разбураючы цэнтральнаазіяцкія каралеўствы. Гэта змянілася ў яго познія гады: імперыя Цын пачала занепадаць з-за карупцыі і марнатраўства пры двары і стагнацыі грамадзянскай супольнасці.
Біяграфія
Раннія гады
Хунлі быў чацвёртым сынам імператара Юнчжэна і нарадзіўся ад . Хунлі любілі як яго дзед, імператар Кансі, так і яго бацька, імператар Юнчжэн. Некаторыя гісторыкі сцвярджаюць, што галоўнай прычынай, па якой імператар Кансі прызначыў імператара Юнчжэна сваім пераемнікам, было тое, што Хунлі быў яго любімым унукам. Ён адчуваў, што манеры Хунлі вельмі падобныя на яго ўласныя. У падлеткавым узросце Хунлі быў здольны ў баявых мастацтвах і валодаў літаратурнымі здольнасцямі.
Пасля ўзвядзення на трон бацькі ў 1722 годзе Хунлі быў зроблены пад тытулам «прынц Баа першага рангу» (). Як і яго шматлікія дзядзькі, Хунлі ўступіў у бітву за спадчыну са сваім старэйшым зводным братам , які меў падтрымку вялікай фракцыі чыноўнікаў у імператарскім двары, а таксама . На працягу многіх гадоў імператар Юнчжэн не прызначыў нікога са сваіх сыноў наследным прынцам, але многія афіцыйныя асобы меркавалі, што ён аддае перавагу Хунлі. Хунлі ездзіў у інспекцыйныя паездкі на поўдзень і быў вядомы як чалавек, здольны весці перамовы і выконваць абавязкі. Ён таксама прызначаўся галоўным рэгентам у тых выпадках, калі яго бацька быў удалечыні ад сталіцы.
Уступленне на трон
Уступленне Хунлі на трон было прадугледжана яшчэ да таго, як ён быў афіцыйна абвешчаны імператарам перад сабраным імператарскім судом пасля смерці імператара Юнчжэна. Малады Хунлі быў любімым унукам імператара Кансі і любімым сынам імператара Юнчжэна; бацька даверыў шэраг важных рытуальных задач Хунлі, калі той яшчэ быў прынцам, і ўключыў яго ў важныя прыдворныя абмеркаванні . У надзеі прадухіліць барацьбу за спадчыну, імператар Юнчжэн напісаў імя свайго абранага пераемніка на аркушы паперы і змясціў яго ў запячатаную скрынку, замацаваную за таблічкай над тронам у . Імя ў скрынцы павінна было быць раскрыта іншым членам імператарскай сям’і ў прысутнасці ўсіх старэйшых міністраў толькі пасля смерці імператара. Пасля таго, як у 1735 годзе, на пяцьдзесят сёмым годзе жыцця пры дзіўных абставінах нечакана імператар Юнчжэн (пагаворвалі, што ён быў атручаны), завяшчанне было вынята і зачытана перад усім імператарскім дваром Цын, пасля чаго новым імператарам стаў Хунлі. Ён прыняў «Цяньлун», што азначае «непахіснае і слаўнае».
Камердынер, які суправаджаў пры двары Цын у 1793 годзе, так апісваў імператара:
Новы атрымаў класічную кітайскую адукацыю, і ва ўсім імкнуўся пераймаць свайму дзеду Сюанье, гэта значыць прэтэндаваў на ролю дбайнага канфуцыянца, на славу ўзорнага кіраўніка і вялікага заваёўніка. Таксама, як Сюанье і Іньчжэнь, ён да канца 1770-х гадоў не толькі займаў трон, але і самастойна кіраваў імперыяй, унікаючы ва ўсе справы.
Унутраная палітыка
У першыя ж гады свайго валадарання Хунлі сутыкнуўся з паслабленнем непасрэднай апоры дынастыі — ваеннага саслоўя. «» маньчжураў. Працягвалася паступовае абеззямельванне і спусташэнне салдат і малодшых афіцэраў «сцяжных» войскаў. Апошнія ў асноўным не мелі магчымасці ці не хацелі набываць у казны свае ранейшыя землі, якія выкупляліся ёю з 1729 года ў прыватных уладальнікаў. У сувязі з гэтым Хунлі ў 1753 годзе перадаў гэтыя ўчасткі ў вядзенне адпаведных «сцяжных» упраўленняў для іх апрацоўкі, атрымання арэнднай платы і чыншаў. Гэтыя натуральныя і грашовыя даходы выкарыстоўваліся упраўленнямі для падтрымання збяднелых «сцяжных» свайго «сцяга». Але гэта не змагло спыніць спусташэнне ваеннага саслоўя, якое нарастала.
Імкнучыся аднавіць былое эканамічнае становішча саслоўя «сцяжных», Хунлі ў 1737 годзе пастанавіў стварыць для спустошаных салдат і афіцэраў новыя земляробчыя «сцяжныя» паселішчы ў Паўднёвай Маньчжурыі, перасяліўшы туды з Пекіна некалькі тысяч маньчжурскіх сем’яў. У 1744 годзе казна зрабіла чарговы выкуп прададзеных і закладзеных «сцяжных» зямель. Выкупляючы прададзеныя і закладзеныя «сцяжныя» землі, урад аднаўляў пазіцыі казённага землеўладання, агульныя памеры якога паступова раслі. Найбуйнейшым землеўладальнікам тут быў сам імператар, у чыіх руках да сярэдзіны XVIII стагоддзя знаходзілася больш за 700 маёнткаў.
Хунлі вельмі турбавала размыванне «сцяжнага» землеўладання і на «святой радзіме» маньчжураў. Нягледзячы на «закрыццё» Маньчжурыі і палітыку захавання яе для «сцяжных», паступовае перасяленне кітайцаў за Вялікую сцяну працягвалася. Спрабуючы спыніць гэты працэс, Хунлі ўказам 1740 года забараніў кітайскую каланізацыю Ляадуна, а эдыктам 1762 года — . У 1776 годзе правінцыя Гірын і зямлі Хэйлунцзяна таксама былі абвешчаныя «забароненай зонай». Тым самым уся Маньчжурыя паўторна «зачынялася» для кітайскіх перасяленцаў. Аднак і новая забарона аказалася малаэфектыўнай. Сам урад зрабіў шэраг адступленняў. Так, у сувязі са стыхійнымі бедствамі і голадам у Паўночным Кітаі, у 1748 годзе было часова дазволена перасяленне ў Маньчжурыю. Акрамя таго, забарона не распаўсюджвалася на купцоў, дробных гандляроў і рамеснікаў.
Працягваючы лінію Сюанье на правядзенне адміністрацыйна-падатковых пераўтварэнняў, Хунлі ажыццявіў рэформу сістэмы ўліку насельніцтва. Да падатковай рэформы Сюанье мільёны людзей, каб пазбегнуць абкладання падушным падаткам, хаваліся ад уліку і не лічыліся ў подворных спісах і падатковых рэестрах. Да 1741-42 гадоў улічвалася толькі дарослае мужчынскае насельніцтва ад 16 да 60 гадоў; у выніку мноства жыхароў Кітая заставалася па-за ўлікам. З 1741-42 гадоў ўлік насельніцтва стаў праводзіцца на базе сістэмы («кругавой парукі»), гэта значыць з фіксацыяй не толькі працаздольнага, а ўсяго насельніцтва. Да 1773 года перапіс праводзілі спецыяльныя чыноўнікі, прычым з вялікімі агрэхамі і прагаламі. З 1773 года рэгістрацыя насельніцтва стала ажыццяўляцца праз сістэму баацзя, гэта значыць падачу звестак кіраўнікамі дзесяцідворак і стадворак. У рэестры стала ўключацца і тая частка неханьскіх народнасцяў, якая была ахоплена сістэмай баацзя. Уліковая рэформа Хунлі спрыяла завяршэнню падатковай рэформы Сюанье-Іньчжэня. У спісы і рэестры ўключалася насельніцтва, якое раней не рэгістравалася як па сваёй волі, так і па волі ўладаў. У выніку колькасць улічаных паднялося са 143 мільёнаў у 1741 годзе да 313 мільёнаў у 1795 годзе. З 1661 па 1766 год плошча ворнай зямлі, улічанай у зямельных кадастрах, павялічылася прыкладна з 5,5 мільёнаў да больш 7,8 мільёнаў цынаў; у той жа час плошча апрацоўванай зямлі на душу насельніцтва за гэты перыяд скарацілася з больш чым 5,2 да 3,8 му. Гэта прывяло да прыкметнага росту сацыяльнай напружанасці.
Паўстанні нацыянальных меншасцяў Адвольнае завышэнне падатковых ставак паслужыла прычынай ў 1735 годзе ва ўсходніх раёнах Гуйчжоу. Паўстанцы захапілі шэраг акруг і паветаў. Супраць іх былі кінутыя войскі з правінцый Сычуань, Юньнань, Хубэй, Хунань, Гуандун і Гуансі, аднак усе яны пацярпелі паражэнне. На частку мяа, якая не прымала ўдзел у паўстанні, абрынуліся рэпрэсіі. Сярод пакараных было больш за трыццаць старшын, якія выказалі пакорлівасць. Аднак гэта не толькі не запалохала мяа, але і ўзмацніла іх супраціў. У 1736 годзе падаўленне паўстання было даручана надзвычайнаму ўпаўнаважанаму названых правінцый . Абяцаннямі і пагрозамі ён схіліў да пакоры частку паўстанцаў, а супраць пакінутых кінуў карныя войскі. Па васьмі напрамках яны рушылі ў горы, аддаючы ўсе агню і мечу. Карнікі вынішчылі 10 тысяч чалавек, больш за 400 тысяч загінулі ад голаду і холаду ў гарах. Затым кат Чжан Гуансы загадаў расправіцца з тымі, хто раней паддаўся на яго ўгаворы і спыніў барацьбу. У гэтай акцыі было знішчана да 16 тысяч чалавек і спалена 1224 паселішчы. Тым не менш, мяа працягвалі змагацца. Яны адступілі ў заходнія раёны Хунані і супраціўляліся аж да 1739 года. Новае паўстанне мяа ўспыхнула ў 1740 годзе ў памежных раёнах правінцый Хунань і Гуансі. Тут да іх далучыліся народнасці і . Чжан Гуансы на чале 13-тысячнай арміі патапіў у крыві асноўныя ачагі супраціву. Астатняе давяршылі атрады сельскай міліцыі і «добраахвотнікаў», набраных мясцовымі чыноўнікамі, памешчыкамі і з ліку кітайскіх беднякоў і люмпенаў. Баючыся зноў справакаваць мяа на барацьбу, цынскія ўлады вызвалілі іх ад падаткаў і аднавілі ў Гуйчжоу традыцыйнае судаводства.
У 1740-х гадах Хунлі працягваў «другое маньчжурскае заваяванне» неханьскіх тэрыторый Паўднёвага Захаду. У 1747 годзе надзвычайны ўпаўнаважаны Чжан Гуансы атрымаў загад заваяваць тыбецкія плямёны тубо у адным з заходніх раёнаў правінцыі Сычуань — Дацзіньчуане. Тубо гераічна змагаліся, а іх правадыр Салапан (Салабэнь) упарта адбіваў усе цынскія атакі на яго крэпасць. Чжан Гуансы пацярпеў шэраг паражэнняў, трапіў у палон да тубо і быў пакараны. У 1749 годзе войскі пад камандаваннем зноў рушылі на заваяванне . Салабэнь вымушаны быў скласці зброю, але іншыя плямёны тубо працягвалі аказваць упарты супраціў заваёўнікам аж да сярэдзіны 1760-х.
Памежныя войны
Імператар Цяньлун быў паспяховым палкаводцам. Адразу пасля ўзыходжання на трон ён накіраваў арміі на падаўленне . Яго пазнейшыя кампаніі значна пашырылі тэрыторыю, кантраляваную імперыяй Цын. Гэта стала магчымым не толькі дзякуючы цынскай ваеннай моцы, але і раз’яднанасці і заняпаду сіл цэнтральнаазіяцкіх народаў.
Заваяванне Тыбету Выхад з пасляваеннай разрухі, умацаванне маньчжурскага панавання ў Кітаі, падпарадкаванне Халхі і поспехі заваявання Паўднёва-Заходняга Кітая дазволілі Хунлі перайсці да заваявання краін, якія ляжалі на захад ад цінскага імперыі: Тыбет (1750—1751), Джунгарыі (1755—1757) і (1757—1759). Гэтая «другая хваля» маньчжурскіх заваяванняў сярэдзіны XVIII стагоддзя вялася сіламі «сцяжных» войскаў, кітайскай пяхоты і мангольскай конніцы. Заваяванні Хунлі палягчаліся тым, што Джунгарыя і Кашгарыя, якія раздзіраліся ўнутранымі звадамі, і Тыбет, вышэйшыя іерархі якога былі звязаны з цынскімі імператарамі адносінамі «настаўнік — заступнік», не маглі аб’яднацца для адпору агульнаму ворагу.