Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт (), з 1893 года Імператарскі Юр’еўскі ўніверсітэт () — адзін з найстарэйшых універсітэтаў Расійскай імперыі, цяпер Тартускі ўніверсітэт у Эстоніі.
Перадгісторыя Дэрпцкі ўніверсітэт быў заснаваны ў 1802 годзе, але першапачатковае яго ўзнікненне адносіцца да значна больш ранніх часоў.
Яшчэ ў 1630 годзе, праз 5 гадоў пасля заняцця Ліфляндыі шведамі, у Дэрпце была заснавана гімназія, якая ў 1632 годзе была ператворана ва ўніверсітэт. Заснаваны пад назвай Academia Gustaviana, універсітэт атрымаў усе правы і прывілеі ўпсальскага і меў 19 прафесараў, размеркаваных па 4 факультэтах. За 24 гады яго існаванні ў ім было іматрыкулявана 1016 студэнтаў (з іх больш за палову шведаў).
У 1656 годзе, пры цары Аляксеі Міхайлавічы, Дэрпт быў заваяваны рускімі; прафесары і студэнты разбегліся. Некаторыя прафесары зрабілі спробу працягваць свае курсы ў Рэвелі, дзе ў 1665 годзе лічылася 60 студэнтаў. Праз 5 гадоў Дэрпт быў ізноў заняты шведамі, але ўніверсітэт пачаў функцыянаваць толькі ў 1690 годзе, па ініцыятыве караля Карла XI, пад назвай Academia Gustaviana Carolina, з 10 прафесарамі.
Калі пачалася новая вайна паміж Швецыяй і Расіяй, універсітэт у 1699 г. быў перанесены ў Пернаў. Але ў 1710 годзе рускія войскі падступілі і да Пернава. Каб выратаваць сваю акадэмію, ліфляндскае дваранства ў «акордавых пунктах» прасіла Пятра I пра захаванне ўніверсітэта. Пётр пагадзіўся, пад умовай, што «ўніверсітэт пры ўзяцці горада не акажа супраціўлення». Дазволіўшы «рыцарству разам з вярхоўным кансісторыумам прызначаць і прапаноўваць дасведчаных прафесараў», Пётр I надаў сабе права прызначаць ва ўніверсітэт адмысловага прафесара славянскай мовы. Нягледзячы на ўсё гэта, універсітэт перастаў функцыянаваць, бо прафесары-шведы пакінулі Дэрпт і перасяліліся ў Швецыю.
Затым на працягу амаль стагоддзя Остзейскі край быў пазбаўлены вышэйшай навучальнай установы. Пасля Пятра I пачынаецца шэраг хадайніцтваў пра аднаўленне ўніверсітэта ў Ліфляндыі, у 1725, 1730, 1754, 1764 і 1768 гг., але да смерці імператрыцы Кацярыны II хадайніцтвы гэтыя не далі ніякіх станоўчых вынікаў.
Новую эру ў пытанні пра ўніверсітэт у Остзейскім краі адкрыла ўзыходжанне імператара Паўла I. Імператар Павел I, які спрыяў остзейскаму дваранству, запусціў праект аднаўлення ўніверсітэт для гэтага краю. З двух гарадоў, якія меркаваліся для стварэння ўніверсітэта — Мітавы і Дэрпта — выбар быў зроблены на карысць апошняга. Дэрпт, як адзначалася ў дакладзе дваранскай камісіі, «знаходзіцца ў сярэдзіне трох губерняў — Ліфляндскай, Курляндскай і Эстляндскай; размешчаны на сухім месцы, тым часам як Мітава акружана балотамі; выкарыстоўвае расійскую манету і асігнацыі і больш за тое пераўзыходзіць таннасцю харчовых прыпасаў».
У 1798 годзе выдадзены быў указ, якім забаранялася адпраўляць для заняткаў навукай маладых людзей за граніцу, а для таго каб остзейскае юнацтва не было пазбаўлена вышэйшай адукацыі, было прапанавана курляндскаму, эстляндскаму і ліфляндскаму рыцарству выбраць прыстойнае месца для заснавання ўніверсітэта. План, выпрацаваны дваранствам, атрымаў Найвышэйшае зацвярджэнне ў наступным годзе. Камісія куратараў вяла падрыхтоўку да адкрыцця ўніверсітэта вельмі энергічна. У снежні 1800 г. быў выдадзены ўказ пра заснаванне ўніверсітэта не ў Дэрпце, а ў Мітаве, але 12 сакавіка 1801 года імператар Павел памёр, і 12 красавіка імператар Аляксандр I загадаў заснаваць універсітэт, паводле ранейшага плана, у Дэрпце, «з прычыне размяшчэння яго ў цэнтры трох губерняў: Рыжскай, Рэвельскай і Курляндскай».
Гісторыя У валадаранне імператара Аляксандра I Камісія па заснаванні вучылішчаў вымушана была завяршыць працу па стварэнні ўніверсітэта ў Дэрпце, план якога быў зацверджаны Паўлам I, яшчэ 1799 года. Статут Дэрпцкага ўніверсітэта быў зацверджаны Аляксандрам I 1803 года.
Урачыстае адкрыццё Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта адбылося года, але афіцыйны запіс студэнтаў пачаўся яшчэ ; лекцыі пачаліся . Пасля заснавання міністэрства народнай асветы ўніверсітэт перайшоў пад яго кіраванне; года Аляксандр I падпісаў «Акт пастановы для Імператарскага ўніверсітэта ў Дэрпце» і гэты дзень стаў пасля днём штогадовых універсітэцкіх урачыстасцей.
Спраектаваная остзейскімі баронамі навучальная ўстанова надоўга стала «асаблівай» у расійскай універсітэцкай сістэме. Дэрпцкі ўніверсітэт быў пераважна нямецкім па складзе выкладчыкаў і навучэнцаў, выкладанне вялося на нямецкай мове. Да канца XIX стагоддзя сярод значнай часткі насельніцтва Прыбалтыкі, асабліва яго адукаваных слаёў, руская мова атрымала шырокае распаўсюджанне, прыбалтыйскія немцы сталі фактычна двухмоўнымі. У гэтых умовах з’явілася магчымасць увесці ў Дэрпцкім універсітэце навучанне на рускай мове.
Найбольш плённа працаваў на карысць універсітэта Г. Ф. Парат, які пасля стаў ягоным рэктарам. Паводле зацверджанага ў 1803 годзе статута ўніверсітэта, яму давалася поўная аўтаномія. Ён атрымліваў прывілей «мець свой унутраны суд і поўнае начальства над усімі членамі сваімі, падпарадкаванымі, роўна як і над іхнімі сем’ямі»; ён кіраваў усімі справамі, «да гэтых асоб датычных», разбіраў пазыковыя прэтэнзіі, ажыццяўляў першапачатковае расследаванне па крымінальных справах. Універсітэту, такім чынам, была пададзена шырокая цывільная і крымінальная юрысдыкцыя. Апеляваць на прысуд універсітэцкага суда можна было толькі да ўрадаўнічага Сената. Універсітэцкую карпарацыю складалі прафесары, якія выбіралі са свайго асяроддзя ўсіх службовых асоб, у тым ліку і рэктара; на чале карпарацыі стаяў «савет», непасрэдна падпарадкаваны толькі міністру народнай асветы. Праз тое, што дваранства ахвяравала на ўніверсітэт 40000 руб., яму было прадстаўлена права ўдзельнічаць ў кіраванні справамі ўніверсітэта; выбарныя з дваран куратары кіравалі гаспадарчай часткай.
Універсітэт «меў уласную цэнзуру для сваіх сачыненняў» і бескантрольна выпісваў з-за граніцы неабходныя кнігі. Як «навуковая ўстанова», універсітэт быў падзелены на 4 аддзяленні: філасофскае, урачэбнае, юрыдычнае і багаслоўскае; гэты падзел праіснаваў да 1850 г., калі філасофскі факультэт распаўся на гісторыка-філасофскі і фізіка-матэматычны. Ва ўніверсітэт пасля іспыту прымаліся людзі любога звання і стану, расійскія падданыя і замежнікі. Студэнцкае жыццё да дробязяў рэгламентавалася статутам; так, напрыклад, вызначалася сума, якую студэнт мог патраціць на тыя ці іншыя патрэбы. У 1804 г. загадана было забараніць гарадавому начальству «адкрыццё ў Дэрпце тэатра, каб і надалей гэтага не мець».
Аднак студэнцкае жыццё з самага пачатку выйшла з вызначаных для яго рамак. У 1804—1805 гг. адбываліся беспарадкі, якія прымусілі ўзмацніць нагляд за студэнтамі. З 1808 г. пачынаюць узнікаць карпарацыі; першай была «Curonia», затым у 1821—1823 гг. заснаваны «Estonia», «Livonia» і «Fraternitas Rigensis». Урад не надаваў значэння гэтым арганізацыям і дапушчаў іх свабоднае развіццё. У 1820 г. статут 1803 г. заменены новым, якім уведзены толькі некаторыя абмежаванні пры вытворчасці следства і суду над студэнтамі за парушэнне прыстойнасці. Прызнаны былі таксама «шкоднымі і несумяшчальнымі з абавязкамі студэнтаў» іх карпарацыі, але неўзабаве яны былі зноў дазволены. У 1819 г. выдадзена было «Палажэнне аб узвядзенні ў навуковыя ступені». Статут 1820 г. дзейнічаў да 1865 г.
У 1820-х гг. дэрпцкі ўніверсітэт лічыўся выдатным па складзе выкладчыкаў і з 1828 г. атрымаў значэнне інстытута для падрыхтоўкі прафесараў у іншыя расійскія ўніверсітэты. У справаздачы графа Уварава ў 1833 г. дэрпцкаму ўніверсітэту адведзена «значнае месца ў шэрагу нашых вышэйшых навучальных устаноў», але руская мова прызнаецца «недастаткова ўважаным прадметам». Статут 1835 г. узмацніў кантроль над універсітэтамі з боку апекуноў навучальных акруг. Гэты кантроль распаўсюджаны ў 1837 г. на дэрпцкі ўніверсітэт; на чале яго стаяў тады апякун Крафтштрэм (1835—1854), кіраванне якога лічыцца найбольш цяжкім часам для дэрпцкага ўніверсітэта, тым больш што да яго прымянілі арт. 80 агульнага Статуту, які даваў міністру па ўласным сваім меркаванні прызначаць прафесараў. На практыцы свабода выбару і запрашэння выкладчыкаў захоўвалася да 1850-х гадоў.
У 1836 г. вырашана ўзмацніць значэнне рускай мовы, як прадмета выкладання; у 1837 г. заснавана пасада лектара рускай мовы ва ўніверсітэце. У 1838 г., дзякуючы графу Увараву, дазволена, акрамя карпарацый, стварэнне пры ўніверсітэце «студэнцкіх таварыстваў, якія маюць навуковую мэту», а таксама заняткі літаратурай і мастацтвам, пастаноўка спектакляў і інш. У 1850 г. адменена было абранне рэктара з асяроддзя прафесараў; у 1852 г. дадзены адмысловыя сакрэтныя інструкцыі для назірання за паводзінамі студэнтаў і за духам выкладання. Прафесары не «смелі дазваляць сабе ніякага, хоць бы і бясшкоднага адступлення» ад праграмы; спынена было выкладанне дзяржаўнага права еўрапейскіх дзяржаў; філасофію выкладаў прафесар праваслаўнага багаслоўя. Для філасофскага і юрыдычнага факультэтаў пастаўлены камплект у 300 студэнтаў. Універсітэцкі статут 1863 г., які аднавіў акадэмічную аўтаномію, але з захаваннем улады апекуна, унёс (1865 г.) адпаведныя змены і ў становішча дэрпцкага ўніверсітэта.
Універсітэт працягваў заставацца нямецкім па складзе прафесараў і студэнтаў, але з 1880-х гадоў пачынаюцца спробы ўзмоцненай русіфікацыі, і ў 1889 г. загадана распаўсюдзіць на яго ўніверсітэцкі статут 1884 г. Многія з прафесараў-немцаў пакінулі ўніверсітэт; кафедры іх былі замешчаны рускімі выкладчыкамі. Праграмы былі зменены ў бок збліжэння з навучальнымі планамі іншых універсітэтаў, уведзены экзамены ў выпрабавальных камісіях, узмоцнена ўлада рэктара і праўлення ўніверсітэта і г.д.
адбылася русіфікацыя Дэрпцкага ўніверсітэта, які быў перайменаваны ў Юр’еўскі ўніверсітэт па старажытнарускай назве Дэрпта — Юр’еў. У дачыненні да студэнтаў уводзяцца новыя правілы; з 1896 года пачынае дзейнічаць студэнцкая інспекцыя. Склад рускага студэнцтва павялічыўся, дзякуючы дапушчэнню ва ўніверсітэт тых, хто скончыў курс у духоўных семінарыях, яны сталі сцякацца сюды з усіх канцоў Расійскай імперыі.
Студэнтаў да 1 студзеня 1903 г. было больш 1800.
Факультэты і кафедры Імператарскага Юр’еўскага (былога Дэрпцкага) універсітэта
Кафедра праваслаўнага багаслоўя і праваслаўная царква ўніверсітэтаКафедра праваслаўнага багаслоўя не была аднесена ні да аднаго з факультэтаў і не мела дэкана. Да 1833 Закон Божы зусім не выкладаўся вучням праваслаўнага веравызнання ў навучальных установах Дэрпцкай (Рыжскай) навучальнай акругіЗ 1893 года Дэрпцкая навучальная акруга стала называцца Рыжскай навучальнай акругай. Адсутнічала выкладанне праваслаўнага багаслоўя і ў Дэрпцкім універсітэце, а кафедра праваслаўнага багаслоўя не значылася ў дзеючым статуце Дэрпцкага ўніверсітэта. На гэту акалічнасць звярнуў увагу міністр народнай асветы С. С. Увараў пры наведванні ім Дэрпцкай навучальнай акругі (лета 1833). Пасля вяртання ў Пецярбург і пасля дакладу імператару (чэрвень 1833) апекуну Дэрпцкай навучальнай акругі было даручана назіраць за тым, каб «рэктар Дэрпцкага ўніверсітэта з гэтага часу патрабаваў ад студэнтаў грэчаскага веравызнання сведчання мясцовага протаіерэя аб тым, што яны падчас знаходжання свайго ва ўніверсітэце займаліся пад яго кіраўніцтвам вывучэннем праваслаўнага веравучэння і выконвалі ўсе абрады і правілы праваслаўнай царквы». Універсітэцкі савет прыняў адпаведную пастанову і звярнуўся да мясцовага архіепіскапа з хадайніцтвам аб зацвярджэнні законавучыцелем універсітэта святара Дэрпцкай Успенскай царквы Пятра Казарова (снежань 1833), які распрацаваў «План выкладання грэка-расійскай рэлігіі ў Дэрпцкіх казённанавучальных установах», які быў зацверджаны міністэрствам .