Гісто́рыя пісьма́ – гісторыя ўзнікнення і развіцця сістэм пісьма, спосабаў графічнай фіксацыі мовы, а таксама звязаных з імі матэрыялаў, тэхналогій і форм захавання пісьмовага тэксту. Пісьмо дазваляе замацоўваць моўныя паведамленні па-за непасрэднай сітуацыяй маўлення і перадаваць іх у прасторы і часеCoulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – ISBN 978-0-521-78737-6.. У беларускай лексікаграфічнай традыцыі пісьмо ў адпаведным значэнні вызначаецца як сістэма графічных знакаў для перадачы і занатавання маўленняПісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. – Мінск, 2002.Пісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. – Т. 4. – Мінск, 1980..
У сучаснай навуцы пісьмом звычайна называюць сістэму ўмоўных знакаў, якая дазваляе сістэматычна прадстаўляць адзінкі пэўнай мовы і аднаўляць моўнае паведамленне. Гэтым пісьмо адрозніваецца ад протапісьма, піктаграфічных, мнеманічных і іншых знакавых сістэм, якія могуць перадаваць інфармацыю, але не дазваляюць поўнасцю зафіксаваць адвольнае выказванне з яго лексікай і граматыкайThe World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. – New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. – ISBN 0-19-507993-0.The First Writing: Script Invention as History and Process / ed. S. D. Houston. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – ISBN 978-0-521-83861-0..
Паводле сучасных даследаванняў, пісьмо ўзнікла незалежна прынамсі ў чатырох рэгіёнах: у Месапатаміі і Егіпце ў канцы IV тысячагоддзя да н. э., у Кітаі не пазней за II тысячагоддзе да н. э. і ў Месаамерыцы ў I тысячагоддзі да н. э.Regulski I. The Origins and Early Development of Writing in Egypt // The Oxford Handbook of Topics in Archaeology. – Oxford University Press, 2016.. Большасць іншых гістарычных сістэм пісьма ўзнікла ў выніку развіцця, запазычання або свядомага прыстасавання ўжо існых графічных традыцый.
Паняцце пісьма і праблема яго пачатку
Вызначэнне моманту, калі пэўная знакавая сістэма становіцца пісьмом, застаецца адной з асноўных метадалагічных праблем гісторыі пісьма. Малюнкі, знакі ўласнасці, лічыльныя пазнакі, вузлы, пячаткі і мнеманічныя сімвалы могуць захоўваць складаную інфармацыю, аднак самі па сабе не абавязкова фіксуюць моўную форму паведамлення.
Адным з важнейшых крытэрыяў лічыцца наяўнасць устойлівай сувязі паміж графічнымі знакамі і адзінкамі мовы – словамі, марфемамі, складамі або гукамі. Важную ролю ў раннім развіцці пісьма адыграў рэбусны прынцып, калі знак пачынаў ужывацца не толькі для абазначэння прадмета або паняцця, але і паводле гучання адпаведнага словаWoods C. Visible Language: The Earliest Writing Systems // Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond / ed. C. Woods. – Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago, 2010. – P. 15–25..
Археалагічныя даты ранняга пісьма маюць розную ступень дакладнасці. Яны залежаць ад стратыграфіі, радыевугляроднага датавання, кантэксту знаходкі і таго, ці лічыцца пэўны набор знакаў ужо пісьмом або яшчэ сістэмай натацыі. Таму даты ўзнікнення ранніх сістэм звычайна падаюцца прыблізна, а асобныя знаходкі могуць змяняць прынятыя храналагічныя межы.
Уяўленні пра паходжанне пісьма ў міфалогіі
Да ўзнікнення навуковага вывучэння ранніх пісьмовых помнікаў паходжанне пісьма часта тлумачылася дзейнасцю багоў, культурных герояў або легендарных мудрацоў. Такія паданні вядомыя ў розных цывілізацыях, але не з'яўляюцца гістарычнымі сведчаннямі пра фактычнае стварэнне адпаведных сістэм.
У Старажытным Егіпце пісьмо і дзейнасць пісцоў былі звязаны з богам Тотам, якому прыпісвалі таксама мудрасць, веды, лік і ўпарадкаванне часу. У Месапатаміі апекуном пісьма і пісцоў у I тысячагоддзі да н. э. быў Набу, які ў рэлігійнай традыцыі выступаў боскім пісцомTudeau J. Nabu (god) // Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses. – Oracc; University of Pennsylvania..
У кітайскай традыцыі стварэнне іерогліфаў прыпісвалася легендарнаму Цан Цзэ, пісцу Жоўтага імператара, які нібыта выпрацаваў знакі, назіраючы за слядамі жывёл і іншымі формамі прыродыBoltz W. G. The Origin and Early Development of the Chinese Writing System. – New Haven: American Oriental Society, 1994. – ISBN 0-940490-18-8.. У грэчаскай традыцыі ўвядзенне алфавіта звязвалася, у прыватнасці, з міфічным фінікійцам Кадмам; гэта паданне адлюстроўвае рэальную гістарычную сувязь грэчаскага алфавіта з фінікійскім, але не з'яўляецца літаральным апісаннем яго стварэнняParker R., Steele P. M. (eds.). The Early Greek Alphabets: Origin, Diffusion, Uses. – Oxford: Oxford University Press, 2021. – ISBN 978-0-19-885994-9..
Перадумовы і протапісьмо
Знакавыя сістэмы значна старэйшыя за пісьмо ў строгім значэнні. У эпоху палеаліту і неаліту людзі выкарыстоўвалі насечкі, геаметрычныя знакі, малюнкі і іншыя формы візуальнага прадстаўлення інфармацыі, аднак немагчыма аўтаматычна лічыць іх запісам мовы.
Да найбольш вядомых ранніх комплексаў знакаў адносяцца сімвалы з неалітычнага паселішча Цзяху ў Кітаі VII тысячагоддзя да н. э. і знакі культуры Вінча VI–V тысячагоддзяў да н. э. Паміж імі і пазнейшымі мясцовымі сістэмамі сапраўднага пісьма не даказана бесперапыннай графічнай і моўнай пераемнасці, таму ў навуковай літаратуры іх звычайна разглядаюць як протапісьмо або асобныя сістэмы сімвалічнай камунікацыі.
У Пярэдняй Азіі важную ролю ў гаспадарчым уліку адыгрывалі невялікія гліняныя жэтоны рознай формы, вядомыя з неаліту. Дэніз Шмандт-Бесера распрацавала ўплывовую гіпотэзу пра эвалюцыйную сувязь паміж такімі жэтонамі, глінянымі абалонкамі-буламі, лічбавымі пазнакамі на таблічках і раннім месапатамскім пісьмомSchmandt-Besserat D. The Evolution of Writing // International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences. – 2nd ed. – Elsevier, 2015.. Дэталі гэтай мадэлі дыскутуюцца, але сувязь ранніх месапатамскіх запісаў з адміністрацыйным улікам добра засведчана археалагічна.
Вузельчыкавыя, прадметныя і іншыя нелітарныя сродкі запамінання існавалі і ў значна пазнейшы час. Напрыклад, кіпу ў інкаў дазваляла захоўваць складаную колькасную і адміністрацыйную інфармацыю; пытанне, ці магла частка кіпу кадзіраваць моўныя паведамленні ў больш поўным сэнсе, застаецца прадметам даследаванняўUrton G. Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records. – Austin: University of Texas Press, 2003.. Беларуская энцыклапедычная традыцыя таксама характарызуе кіпу як вузельчыкавую сістэму перадачы звестакІнкі // Беларуская энцыклапедыя..
Незалежнае ўзнікненне пісьма
Месапатамія
Найбольш падрабязна раннія этапы пераходу ад натацыі да пісьма прасочваюцца ў паўднёвай Месапатаміі. Каля 3400–3200 гадоў да н. э. ва Уруку з'явіліся гліняныя таблічкі са складанымі лічбавымі і піктаграфічнымі запісамі, якія называюць протаклінапісамCuneiform tablet: Utukku lemnutu, tablet 12 // The Metropolitan Museum of Art..
Першыя таблічкі былі пераважна адміністрацыйнымі: на іх улічвалі збожжа, жывёлу, працоўную сілу, прадукты і іншыя гаспадарчыя адзінкі. Паступова знакі пачалі выкарыстоўвацца паводле рэбуснага і фанетычнага прынцыпаў, што дазволіла перадаваць уласныя імёны, граматычныя элементы і ўсё больш складаныя моўныя паведамленні.
У III тысячагоддзі да н. э. першапачаткова маляваныя знакі ператварыліся ў сістэму клінападобных адбіткаў, якія наносілі трысняговым стылусам на мяккую гліну. Беларуская энцыклапедыя адносіць узнікненне клінапісу да IV тысячагоддзя да н. э. ў Шумеры і адзначае яго пераход ад ідэаграфічна-рэбуснай да славесна-складовай сістэмыКлінапіс // Беларуская энцыклапедыя..
Клінапіс быў пазней прыстасаваны з шумерскай да акадскай, хецкай, хурыцкай, эламскай, урарцкай і іншых моў. Такім чынам, графічная тэхніка, якая ўзнікла ў адным моўным асяроддзі, стала надмоўнай пісьмовай традыцыяй і выкарыстоўвалася на вялікай частцы Пярэдняй Азіі больш за тры тысячагоддзі.
Старажытны Егіпет
Пісьмо ў Егіпце ўзнікла амаль адначасова з раннім месапатамскім пісьмом. Найранейшыя надзейныя сведчанні фанетычнага егіпецкага пісьма датуюцца прыблізна 3250 годам да н. э.; асабліва важнымі сталі знаходкі касцяных і слановакасцяных этыкетак у магіле U-j у Абідасе.
Раней егіпецкую сістэму часам выводзілі непасрэдна з месапатамскай. Сучаснае вывучэнне найранейшых матэрыялаў паказала істотныя структурныя і графічныя адрозненні, таму егіпецкае пісьмо пераважна разглядаюць як незалежнае вынаходства; магчымасць таго, што сама ідэя пісьма магла распаўсюдзіцца з Пярэдняй Азіі, цалкам не выключаецца.
Ранняе егіпецкае пісьмо выкарыстоўвала лагаграмы, фанетычныя знакі і дэтэрмінатыўы. Яно развілося ў сістэму іерогліфічнага пісьма, побач з якой для хуткага рукапіснага запісу сфарміравалася іератычнае пісьмо, а ў I тысячагоддзі да н. э. – дэматычнае пісьмо.
Найранейшыя егіпецкія надпісы былі кароткімі і часта звязанымі з адміністрацыяй, уласнымі імёнамі, таварамі і царскай уладай. На працягу наступных некалькіх стагоддзяў сістэма стала здольнай перадаваць разгорнутае маўленне; найранейшы вядомы поўны сказ на егіпецкай мове датуецца прыкладна 2690 годам да н. э..
Кітай
Найранейшы вялікі корпус несумненна моўнага кітайскага пісьма складаюць варажбітныя косці позняй эпохі Шан, перадусім матэрыялы з Аньяна XIII–XI стагоддзяў да н. э. Надпісы на лапатках жывёл і панцырах чарапах фіксавалі пытанні да продкаў і багоў, вынікі варажбы, даты, імёны і падзеіBoltz W. G. The Origin and Early Development of the Chinese Writing System. – New Haven: American Oriental Society, 1994..
Ужо ў гэтых тэкстах кітайская сістэма мае развітую структуру і выкарыстоўвае як семантычныя, так і фанетычныя прынцыпы. Гэта сведчыць, што яе папярэдняя гісторыя была даўжэйшая за захаваны корпус, аднак сувязь значна старэйшых неалітычных знакаў з пісьмом эпохі Шан не даказана.
Кітайскае пісьмо развівалася бесперапынна на працягу больш як трох тысячагоддзяў. Формы знакаў прайшлі праз пісьмо на бронзе, пячаткавыя і канцылярскія формы да традыцыйных і сучасных кітайскіх іерогліфаў.
Кітайская пісьмовая традыцыя істотна паўплывала на суседнія культуры. Кітайскія знакі былі прыняты ў Карэі, Японіі і В'етнаме; у Японіі на іх аснове развіліся складовыя сістэмы хірагана і катакана, а ў Карэі ў XV стагоддзі быў свядома створаны асобны алфавіт хангыль.
Месаамерыка
Пісьмо ў дакалумбавай Амерыцы развілася незалежна ад сістэм Старога Свету. Раннія графічныя сістэмы вядомыя ў розных культурах Месаамерыкі, а да I тысячагоддзя да н. э. тут ужо існавалі сістэмы, якія даследчыкі разглядаюць як пісьмо.
Адной з найбольш дыскусійных ранніх знаходак з'яўляецца Каскахальскі блок з Веракруса, які змяшчае 62 высечаныя знакі і датуецца прыблізна 1000–800 гадамі да н. э. Ён звязваецца з альмекскай культурай і можа быць найранейшым вядомым пісьмовым тэкстам Амерыкі, хоць знаходка паходзіць не з сістэматычных раскопак і інтэрпрэтацыя знакаў застаецца дыскусійнайRodríguez Martínez M. del C. et al. Digital Imaging and Archaeometric Analysis of the Cascajal Block: Establishing Context and Authenticity for the Earliest Known Olmec Text // Ancient Mesoamerica. – 2020. – Vol. 31, № 2. – P. 189–209. – DOI: 10.1017/S0956536119000257..
У пазнейшы перыяд развіваліся сапатэцкае, ісмійскае і іншыя пісьмы. Найлепш вывучана пісьмо мая, якое спалучала лагаграмы са складовымі знакамі і было здольнае перадаваць мову з вялікай дакладнасцюCoe M. D., Van Stone M. Reading the Maya Glyphs. – 2nd ed. – London: Thames & Hudson, 2005.. Надпісы, якія ўпэўнена адносяць да ранняга пісьма мая, вядомыя з апошніх стагоддзяў да н. э., а класічная традыцыя дасягнула росквіту ў I тысячагоддзі н. э.
Іншыя старажытныя сістэмы і спрэчныя выпадкі
Элам
У паўднёва-заходнім Іране каля 3100–2900 гадоў да н. э. выкарыстоўвалася протаэламскае пісьмо. Яно часткова звязана з агульным адміністрацыйным асяроддзем позняга Урука, але застаецца нерасшыфраваным і істотна адрозніваецца ад месапатамскага клінапісуDahl J. L. The Proto-Elamite Writing System // The Oxford Handbook of Ancient Iran / ed. D. T. Potts. – Oxford University Press, 2013..