«Аб літо́ўскіх асабо́вых імё́нах» () — навуковая праца літоўскага мовазнаўца Казімераса Бугі, выдадзеная ў 1911 годзе ў Вільні. Сучаснае літоўскае мовазнаўства лічыць гэтую публікацыю фундаментальным даследаваннем, якое заклала асновы літоўскай анамастыкі і сфарміравала традыцыю класіфікацыі літоўскіх уласных імён. Буга ўпершыню навукова абгрунтаваў і рэканструяваў аўтэнтычныя літоўскія формы імён вялікіх князёў і баяраў Вялікага Княства Літоўскага, якія ў гістарычных крыніцах фіксаваліся ў славянізаванай, латынізаванай або германізаванай формах.
Гісторыя і праблематыка На пачатку XX стагоддзя ў літоўскай гістарыяграфіі стаяла сур’ёзная праблема ідэнтыфікацыі і слушнага напісання гістарычных уласных імён. Імёны ўладароў і вяльмож у летапісах і дакументах фіксаваліся на розных мовах, такіх як старабеларуская, лацінская, нямецкая або польская, што прыводзіла да з'яўлення мноства адрозных варыянтаў. Напрыклад, імя вялікага князя Ягайлы перадавалася як Jogaila, Jogailis, Jagėla, Jėgaila, Jogėlis, а імя Альгерда — як Algirdas, Algerdas, Algertas, Algirtas, Algirtis.
Акрамя таго, сярод некаторых тагачасных літоўскіх дзеячаў (такіх як Ёнас Спудуліс і М. Вянсловас) панавала перакананне, што двухкампанентныя імёны, якія заканчваюцца на -as або -a, з'яўляюцца славянізаванымі формамі. Яны прапаноўвалі штучна ўтвараць неалагізмы з канчаткам -is (напрыклад, Norvydis, Gedvilis). У сваёй працы Казімірас Буга прааналізаваў літоўскую лексіку і давёў, абапіраючыся на спрадвечныя агульныя словы (напрыклад, arklãganas, dvìbradas), што складаныя словы з канчаткамі -as і -a цалкам адпавядаюць літоўскай граматыцы і з'яўляюцца арганічнай часткай мовы. Як адзначаюць сучасныя даследчыкі (напрыклад, Алма Рагаўскайтэ), менавіта гэтая публікацыя Бугі запачаткавала традыцыю строгага падзелу ўласных імён на спрадвечныя (балцкія) і запазычаныя, якая захоўваецца ў літоўскай анамастыцы дагэтуль.
Метадалогія рэканструкцыі Каб аднавіць аўтэнтычнае гучанне імён, Казімірас Буга прааналізаваў фанетычныя заканамернасці, паводле якіх літоўскія словы маглі перадаваць чужаземныя пісцы ва ўсходнеславянскіх летапісах і дакументах XIII—XV стагоддзяў. Лінгвіст вывеў правілы субстытуцыі гукаў, што было высока ацэнена пазнейшым мовазнаўствам. Як паказвае Віталія Мацяяўскене, Буга слушна давёў, што замена літоўскіх гукаў рускімі (славянскімі) у даўніх дакументах «рабілася не ўсляпую, а паводле пэўных правілаў».
У сваёй працы Буга, сярод іншага, высветліў, што: літоўскі доўгі гук «a» перадаваўся праз рускае «o» (напрыклад, літоўскае Trakai запісвалася як Троки); кароткі літоўскі «e» заставаўся нязменным і фіксаваўся як «e»; гукі «i» і «y» перадаваліся праз літары «я», «и» або «ы» (напрыклад, Girdivydas запісвалася як Кгирдивидъ); літоўскія галосныя «u» і «ū» адпавядалі кірылічнаму «у» або «оу»; складаныя дыфтонгі «jau» і «iau» фіксаваліся праз «еу» або «еоу», дыфтонг «ie» замяняўся на «ѣ» або «е», а «uo» часцей за ўсё перадаваўся праз «o» ці «у».
Грунтуючыся на гэтых правілах і аналізе літоўскіх словаўтваральных асноў (што пацвярджаецца сучаснымі мовазнаўцамі, у прыватнасці Дайвай Сінкявічуце), Буга ажыццявіў рэканструкцыю першапачатковых форм імён дзяржаўнай эліты Вялікага Княства Літоўскага.
Рэканструкцыя гістарычных імён
Выкарыстоўваючы распрацаваную метадалогію, К. Буга правёў у кнізе сістэматычную рэканструкцыю імён найбольш значных гістарычных постацей. Паводле сучасных гісторыкаў літоўскай мовы (Альгірдас Сабаляўскас, Зігмас Зінкявічус і інш.), менавіта дзякуючы гэтай працы рэканструяваныя Бугам імёны вялікіх князёў (Міндоўг, Войшалк, Транята, Трайдзен, Віцень, Ягайла, Лугвен, Вітаўт, Свідрыгайла) трывала ўвайшлі ў сучасную літоўскую гісторыю, адукацыю і мастацкую літаратуру. Ніжэй пададзены спіс асноўных імён-рэканструктаў, выведзеных у гэтай публікацыі.
+ Рэканструкцыя імён літоўскіх князёў і баяр (паводле выдання 1911 года) Асоба Форма ў гістарычных крыніцах Аргументацыя К. Бугі (этымалогія і асновы) Рэканструяваная форма Зноска Міндоўг Миньдовгъ (Ип. лѣт., 858 г.), Миндовгъ (Ип. лѣт., 819 г.), Mindawgis (Инвентари имѣній XVI-го столѣтія 111, 1566 г.) Складаецца з асноў Min- і -daugas. Наяўнасць першай асновы пацвярджаецца ў імёнах і тапонімах: Minakalnis, Minaičiai, Mineikis. Другая аснова сустракаецца ў імёнах: Jodaugas, Rindaugas, Sirdaugas. | Mindaugas (дыял. Mindaũgis)
| Войшалк | Воишелкъ (Ип. лѣт., 858 г.), Воишеволкъ (Ип. лѣт., 863 г.), Воишвилк- (П. с. р. лѣт. XVII, 250), Voysz-vilk-| Складаецца з асноў Vaiš- і -vilkas. Першая аснова бачная ў: Vaišviltas, Vaišnoras, Vaištaras. Другая аснова паходзіць ад «воўк»: Eržvilkas, Beržvilkas. Таксама Буга дапускае паралельны варыянт Vaišalgas (ад Воишелгъ). | Vaišvilkas (або Vaišalgas)
| Транята | Тренята (Ип. лѣт., 860 г.), Тронята (П. с. р. лѣт. XVII, 248), Traniat (Livländische Reimchronik, 6783), Trinota (Scr. r. Pr. I, 125) | Утворана ад дзеяслоўнага кораня tren- (ад trinù, trinti — церабіць, церці) і суфікса -iota. Усходнебалтыйскія дыялекты ператваралі гук «e» пасля «r» у «a», адсюль форма «Traniata» / «Тронята». | Treniota
| Трайдзень | Троидени (Ип. лѣт., 871 г.), Троидень (П. с. р. лѣт. XVII, 237) | Складаецца з кораня Traid- і суфікса -ėnis. Корань відавочны ў тапонімах: Traidžiai, Traidžiūnai. Суфікс характэрны для іншых імёнаў: Baltėnis, Bartenis. Traidėnis Віцень Витень (П. с. р. лѣт. XVII, 205), Vithene, Vithenum (Scr. r. Pr. I, 155), Wytan (Scr. r. Pr. II, 454) Складаецца з кораня Vyt- і суфікса -ėnis. Корань пацвярджаецца ў назвах: Vyčiai, Vydūnai, Vyčius, Vytogala. Vytenis Ягайла Якгаило (П. с. р. лѣт. XVII, 155), Jagallo (Br., 125) Складаецца з асноў Jo- і -gaila. Першая аснова: Jobutas, Jodaugas, Jogėlas. Другая аснова: Bargaila, Bygaila, Norgaila. | Jogaila
| Jagel (Scr. r. Pr. II, 604), Якгeлойтисъ (Инвентари имѣній XVI-го столѣтія 244, 1581 г.) | Варыянт імя Ягайла. Гук «ai» перайшоў у «ė» (як у šird-gėla). Складаецца з Jo- і -gėlas. | Jogėlas (або Jogėla)
| Jagil (Scr. r. Pr. III), Ягилишки (, 348) | Яшчэ адзін дыялектны варыянт імя Ягайла, дзе другая частка кораня мадыфікавалася ў -gilas. | Jógilas
| Лугвен | Лыгвени ( № 47, 1389 г.), Лонъкгвени (Ип. лѣт., 798 г.), Lingwenis (Cod. Vit. 17) | Складаецца з кораня Leng- (ад прыметніка lengvas — лёгкі) і суфікса -venis. Форма «Лыгвени» — вынік дысіміляцыі ад «Лынгвени». | Lengvenis (дыял. Lengvinas)
| Вітаўт | Витовт (Arc I № 20, 1396 г.), Vytolth (Arc I № 6, 1386 г.), Wiethawd (Cod. Vit. 187, 1409 г.) | Складаецца з асноў Vy- і -tautas. Першая аснова: Vygantas, Vygėlis. Другая: Baratautas, Býtautas. Русінскае «Витолтъ» — вынік гіпернармалізму пісцоў. | Vytautas
| Свідрыгайла | Швитрикгаило ( № 20, 1424 г.), Швитрыгаило ( № 44, 1430 г.), Switrigal ( IV, 217) | Складаецца з асноў Švitri- і -gaila. Першая аснова паходзіць ад švitrùs (хуткі), švitėti (зіхацець): Švitrigaila. | Švitrigaila
| Кейстут | Кестюта (Сафійскі летапіс), Кестутеи (Ніканаўскі летапіс) | Русінскія формы сабраныя з дапамогай суфікса «-юта» або скажоныя, сапраўдная балцкая форма мае суфікс «-utis». | Kęstutis
| Даўмонт | Домантъи (Ніканаўскі летапіс), Довмонтъ, Довмантъ (ibidem) | Складаецца з асноў Dau- (ад daug — шмат) і -mantas (ад manta — маёмасць). | Daumantas
| Карыбут | Корибут ( № 5, 1388 г.) | Русінскае «o» перадае кароткі літоўскі гук «a». Аснова Kari- ідзе ад karyti (ваяваць), а -butas ад būti. | Kaributas
| Кезгайла | Кезгайлович (Dn. I № 77), Kinzgalo ( IV, 163), Kezigal (Br., 158) | Складаецца з асноў Kęs- і -gaila. У нямецкіх і лацінскіх крыніцах насавы «ę» часта перадаваўся праз «in». | Kęsgaila
| Ямант | Ямонтъ (Dn. I № 41, 1496 г.), Jamundt (Cod. Vit. 54, 1398 г.) | Складаецца з асноў Jo- і -mantas. Першая аснова: Jobutas, Jodaugas. Другая: Manvydas. | Jomantas
| Гаштольд | Кгастовтъ (Arc I, № 134, 1445 г.), Gastold (Cod. Vit. 73, 1401 г.), Gastolth (Br. 151, 1432 г.) | Складаецца з асноў Goš- і -tautas. У русінскай мове балцкае «o» перадавалася як «a». | Goštautas
| Гедыгольд | Кгедикгольдъ, Кгедигольдовичь (, 327), Giedigold (Br., 134) | Складаецца з асноў Gedi- і -gaudas. Форма Кгедикгольдъ — гіперкарэкцыя ад вуснай формы Gedigoŭd. | Gedigaudas
| Карыят | Корьіата ( № 46, 1350 г.) | Складаецца з асноў Kari- і -jotas. Русінскае «o» перадае балцкае кароткае «a». | Karjotas
| Даўгірд | Долкгирдъ (П. с. р. лѣт. XVII, 101), Долъкгирдъ (ibidem, 84) | Складаецца з асноў Dau- і -girdas. Пісцы ўспрынялі «ў» як «л», што прывяло да формы Долкгирдъ. | Daugirdas
| Даўгвіл | Довгвилъ ( VI, 179), Dowgwit ( 122 B) | Складаецца з асноў Daug- і -vilas. | Daugvilas
| Бутаўт | Бутовт ( 33), Butaut (Scr. r. Pr. II, 551), Bwtold (Cod. Vit. 73, 1401 г.) | Складаецца з асноў Bu- і -tautas. Форма «Bwtold» паказвае гіпернармальную замену «u» на нямецка-лацінскае «old». | Butautas
| Мажэйка | Mažeikio (згадваецца ў кантэксце тапонімаў) | Утворана ад асновы Maž- (малы) і суфікса -eikis / -eika. Буга даказвае, што формы на -eikis і -eika цалкам узаемазаменныя ў літоўскай мове. | Mažeikis / Mažeika
| Вайдыла | Воидило (П. с. р. лѣт. XVII, 73), Waidela| Утворана ад асновы Vaid- і суфікса -ilas. Буга абвяргае думку, што суфікс -ilas з’яўляецца славянскім, даказваючы яго балцкае паходжанне. | Vaidilas
| Юндзіл | Юндилъ (Il. 835, 1256 г.), Jundił ( 201 B) | Утворана ад асновы Jund- і суфікса -ilas. | Jundilas
| Гінтыл | Gintil (Scr. r. Pr. II, 667, 1388 г.), Gintiłło ( 382 A) | Утворана ад асновы Gint- (ад ginti — абараняць) і суфікса -ilas. | Gintilas
| Доўбар | Daubarai (назва вёскі) | Складаецца з асноў Dau- і -baras. Буга даказвае, што такія імёны — спрадвечныя, а не славянскія формы. | Daubaras
| Буйвід | Buivydai (назва вёскі) | Складаецца з асноў Bui- і -vydas. Даказваецца арганічнасць канчатка -as''. Buivydas
Значэнне Праца Казіміраса Бугі зрабіла значны ўплыў на развіццё гістарычнага мовазнаўства Літвы. Распрацаваная ў ёй метадалогія і адноўленыя формы імён (у тым ліку ўладароў паганскай Літвы) былі назаўжды адаптаваныя ў літоўскі гістарычны і культурны дыскурс. Як падкрэсліваюць сучасныя даследчыкі з Інстытута літоўскай мовы, прапанаваная Бугам класіфікацыя стала нарматыўнай і развівалася найважнейшымі пазнейшымі літоўскімі мовазнаўцамі (Пятрасам Ёнікасам, Антанасам Салісам, Аляксандрасам Ванагасам). Гэтае даследаванне таксама заклала падмурак для стварэння фундаментальнага «Слоўніка літоўскай мовы», ініцыятарам і першым рэдактарам якога ў 1920-х гадах стаў сам К. Буга.
Крыніцы
Літаратура
Спасылкі Kazimieras Būga — ką mums papasakotų apie Dusetas, štetlą ir save
Катэгорыя:Анамастыка Катэгорыя:Кнігі па лінгвістыцы Катэгорыя:Кнігі 1911 года Катэгорыя:Літоўская мова