Чарнару́сы — штучная этнаграфічная катэгорыя (лакальны этнонім), якой у сярэдзіне XIX стагоддзя расійскія і польскія даследчыкі, статыстыкі і святары пазначалі пэўныя групы ўсходнеславянскага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі, пераважна ў межах Мінскай і Гродзенскай губерняў. Нягледзячы на актыўнае выкарыстанне ў статыстычных матэрыялах, напрыклад, у парафіяльных спісах 1857—1858 гадоў, сучасныя гісторыкі і этнолагі лічаць гэты этнонім шмат у чым «кабінетным» вынаходніцтвам, якое не мела шырокага распаўсюджвання ў рэальнай самасвядомасці сялян.

Размяшчэнне і статыстычныя даныя Паводле даных «Парафіяльных спісаў 1857—1858 гадоў», сабраных па ініцыятыве акадэміка П. І. Кёпена, «чарнарусы» кампактна пражывалі ў Слуцкім павеце. Сярод населеных пунктаў, дзе парафіяльныя святары зафіксавалі гэты этнонім, былі Нясвіж, Гавязна, Клецк, Сіняўка, Блячына, Галдовічы, Галынка, Дзяніскавічы, Зубкі, Круговічы, Лань, Лактышы, Малева, Макрыны, Падлессе і Салтанаўшчына. Таксама гэтае найменне эпізадычна згадвалася ў Аннопалі Ігуменскага павета.

Этнолаг П. У. Церашковіч шляхам картаграфавання гэтых даных высветліў, што арэал «чарнарусаў» уяўляў сабой адносна вузкую паласу паселішчаў, якая цягнулася ад Гарадзеі на поўдзень праз Клецк і Сіняўку да Агарэвічаў. Агульная колькасць насельніцтва, аднесенага святарамі да гэтай групы, складала каля 19 тысяч чалавек.

Гістарыяграфічныя ацэнкі XIX стагоддзя Афіцэры Генеральнага штаба Расійскай імперыі, якія праводзілі даследаванні ў пачатку 1860-х гадоў, таксама вылучалі чарнарусаў у якасці асобнай этнаграфічнай супольнасці. Напрыклад, ураджэнец Гродзеншчыны П. В. Баброўскі, апісваючы Гродзенскую губерню, лічыў чарнарусаў прамымі нашчадкамі старажытнага славянскага племені дрыгавічоў, у той час як уласна беларусаў ён лічыў нашчадкамі крывічоў.

Аналагічнага гістарычнага погляду трымаўся І. Зяленскі, аўтар ваенна-статыстычнага агляду Мінскай губерні (1864 год). Ён адзначаў, што беларусы і чарнарусы з'яўляюцца роднаснымі галінамі аднаго і таго ж славянскага племені, якія да сярэдзіны XIX стагоддзя ўжо цалкам зліліся паміж сабой. Паводле меркавання І. Зяленскага, нашчадкі дрыгавічоў (чарнарусы) насялялі Навагрудскі, Слуцкі, Мазырскі і Рэчыцкі паветы Мінскай губерні.

Расійскі ваенны статыстык, палкоўнік Р. Ф. Эркерт у сваіх працах і «Этнаграфічным атласе заходнерускіх губерняў» (1863—1864) таксама вылучыў «чарнарусаў» у асобную падкатэгорыю заходніх беларусаў. Р. Ф. Эркерт выводзіў этымалогію (ад слоў чорны і рус) ад чорных авечак, з воўны якіх мясцовыя жыхары нібыта выраблялі сабе вопратку. Пры гэтым даследчык прама прызнаваў, што самі сяляне сябе гэтым імем не называюць, а мясцовая польская шляхта звычайна называе іх «літоўцамі».

Крытыка штучнасці этноніма Апаненты Р. Ф. Эркерта і іншых статыстыкаў таго часу паказвалі на відавочную кабінетную прыроду тэрміна «чарнарусы». Гісторык і публіцыст С. В. Шалковіч (які пісаў пад псеўданімам Белорус), рэзка раскрытыкаваў выдзяленне гэтай групы ў навуковай літаратуры.

Паводле меркавання сучасных этнолагаў, з'яўленне «чарнарусаў», гэтак жа як і «яцвягаў» ці «дулебаў», у парафіяльных спісах было вынікам фантазіі мясцовых святароў, якія самастойна запаўнялі анкеты і часта абапіраліся на кніжныя веды і састарэлую тэрміналогію, а не на рэальную самаідэнтыфікацыю насельніцтва. У той жа час П. У. Церашковіч дапускае, што рэальнасць бытавання гэтага этноніма (які таксама згадваўся ў працах польскага падарожніка Я. Маяркевіча і фалькларыста І. М. Барычэўскага) магла быць своеасаблівым следам і рэліктам некалі рэальна існавалай гістарычнай мяжы паміж Чорнай і Белай Руссю.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі Катэгорыя:Дэмаграфія Расійскай імперыі Катэгорыя:Этнаніміка