«Спро́ба лінгвісты́чнае геагра́фіі Белару́сі» — фундаментальная навуковая праца і першы дыялекталагічны атлас беларускай мовы, падрыхтаваны мовазнаўцам Пятром Бузуком і выдадзены ў 1928 годзе ў Менску Інстытутам беларускай культуры (Інбелкультам). Праца стала наватарскай для свайго часу, бо ўпершыню ў гісторыі ўсходнеславянскага мовазнаўства певяла пытанне вызначэння этнічных межаў з плоскасці статыстыкі і рэлігіі ў рэчышча навуковай лінгвістычнай геаграфіі.
Гісторыя стварэння
Стварэнню атласа папярэднічала дзейнасць Дыялекталагічнай камісіі, створанай пры Інбелкульце ў 1927 годзе. Пётр Бузук і яго калегі паставілі задачу правесці ўласнае даследаванне гаворак на беларуска-рускім і беларуска-ўкраінскім памежжы, каб удакладніць даныя, раней апублікаваныя Яўхімам Карскім і Маскоўскай дыялекталагічнай камісіяй (1915).
Галоўнай мэтай П. Бузука было стварэнне карты, якая б не проста фіксавала статычныя межы, а сістэмна адлюстроўвала адносіны паміж беларускімі гаворкамі ў прасторы. Для збору матэрыялу былі арганізаваны фальклорна-этнаграфічныя экспедыцыі, у прыватнасці ў Невельскі і Веліжскі паветы (поўнач этнічнай тэрыторыі), вынікі якіх ляглі ў аснову даследавання.
Структура і змест Праца выйшла пад загалоўкам «Спроба лінгвістычнае геаграфіі Беларусі. Ч. 1: Фанетыка і марфалогія, вып. 1: Гаворкі Цэнтральнай і Усходняй Беларусі і суседніх мясцовасцей Украіны і Вялікарасіі ў першай чвэрці XX ст.».
Выданне ўключала ў сябе: Тэарэтычныя нарысы і каментарыі да картаграфаваных з'яў. 20 лінгвістычных карт (ізаглос). Аналітычныя матэрыялы па фанетыцы і марфалогіі.
Навуковая метадалогія і погляды аўтара Пётр Бузук у сваёй працы сфармуляваў прынцыпова новы падыход да разумення моўных межаў. Ён адзначаў, што славянскія мовы ўяўляюць сабой «мора пераходных гаворак» і таму правядзенне дакладнай лініі паміж імі часта з'яўляецца ўмоўнасцю. Замест пошуку адзінай мяжы ён прапанаваў метад лінгвістычнай геаграфіі — адлюстраванне распаўсюджвання канкрэтных моўных з'яў (напрыклад, акання, дзекання) праз сістэму ізаглос.
Важнай тэарэтычнай часткай працы стала канцэпцыя «цэнтраў прыцягнення». П. Бузук сцвярджаў, што літаратурныя мовы фарміруюцца вакол палітычных і культурных цэнтраў, якія пачынаюць прыцягваць да сябе суседнія гаворкі. Менавіта сіла гэтага прыцягнення вызначае мяжу мовы. Напрыклад, аналізуючы беларуска-ўкраінскае памежжа (Палессе), ён пісаў:
Гэтая думка пазней стала тэарэтычным падмуркам для спроб стварэння заходнепалескай літаратурнай мікрамовы ў канцы XX стагоддзя.
Значэнне «Спроба лінгвістычнае геаграфіі Беларусі» лічыцца наватарскай працай у славянскім мовазнаўстве. Яна стала першым крокам да стварэння поўнамаштабнага лінгвістычнага атласа беларускай мовы, ідэя якога была рэалізавана ўжо ў пасляваенны час у Дыялекталагічным атласе беларускай мовы 1963 года. Праца П. Бузука дазволіла навукова абгрунтаваць пераходны характар гаворак на памежжы Беларусі з Расіяй і Украінай і паказала бесперспектыўнасць спроб правесці мяжу па адной нейкай прыкмеце.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Кнігі 1928 года Катэгорыя:Беларускае мовазнаўства Катэгорыя:Дыялекталогія Катэгорыя:Інстытут беларускай культуры Катэгорыя:Атласы Беларусі