Белару́скае пыта́нне на Пары́жскай мі́рнай канферэ́нцыі — сукупнасць дыпламатычных намаганняў дэлегацыі Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), накіраваных на міжнароднае прызнанне незалежнасці беларускай дзяржавы дзяржавамі-пераможцамі ў Першай сусветнай вайне. Нягледзячы на прысутнасць прадстаўнікоў БНР на Парыжскай мірнай канферэнцыі ў 1919—1920 гадах, беларускае пытанне не разглядалася вялікімі дзяржавамі як самастойнае і заставалася ў цені «польскага» ці «рускага» пытанняў.
Мэты і склад беларускай дэлегацыі Фармаванне знешнепалітычнай праграмы БНР для Парыжскай мірнай канферэнцыі пачалося ў канцы 1918 — пачатку 1919 года. 22 студзеня 1919 года ў Гродне быў складзены «Мемарыял беларускага ўрада да Старшыні Мірнай канферэнцыі ў Парыжы». Дакумент, падпісаны старшынёй Рады Міністраў і міністрам замежных спраў БНР Антонам Луцкевічам, вызначаў тры асноўныя падставы для прызнання беларускага суверэнітэту: шматвяковы гістарычны шлях беларускага народа, наяўнасць пастаяннай тэрыторыі з этнічнай большасцю беларусаў, а таксама легітымнасць органаў улады, абраных на Усебеларускім з’ездзе ў снежні 1917 года. А. Луцкевіч прасіў дапусціць беларускіх дэлегатаў на канферэнцыю і дапамагчы ў дзяржаўным будаўніцтве ў этнаграфічных і гістарычных межах.Прысутнасць дэлегацыі БНР стала магчымай пасля таго, як арганізатары канферэнцыі заклікалі спыніць грамадзянскую вайну на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і запрасілі фактычныя ўрады да перагавораў. Беларуская дэлегацыя пачала працу ў сталіцы Францыі ў маі 1919 года. Першапачаткова яна дзейнічала пад назвай «Дэлегацыя Белай Русі» () і размяшчалася ў гатэлі «Метраполія» па вуліцы Францыска І (Rue François 1er). З пачатку чэрвеня 1919 года сядзібай дэлегацыі стаў будынак на вуліцы Баяр, а афіцыйная назва змянілася на «Дэлегацыя Беларускай Дэмакратычнай Рэспублікі» ().
Склад дэлегацыі неаднаразова змяняўся. Паводле стану на канец мая 1919 года, у яе ўваходзілі прэм’ер-міністр і міністр замежных спраў А. Луцкевіч (старшыня), член Рады Рэспублікі генерал Кіпрыян Кандратовіч, міністр абароны палкоўнік Яўген Ладноў, былы дэпутат Дзяржаўнай думы Аляксей Азнабішын і сакратар Леанід Баркоў. Беларускія прадстаўнікі актыўна распаўсюджвалі сярод удзельнікаў канферэнцыі мемарандумы з інфармацыяй пра гісторыю, геаграфію і дзяржаўныя інстытуты Беларусі.
Праект ваенна-абарончага саюза Усведамляючы складанасць геапалітычнага становішча (тэрыторыя Беларусі фактычна знаходзілася пад кантролем польскіх, савецкіх і нямецкіх войскаў), беларуская дэлегацыя шукала саюзнікаў сярод іншых новаўтвораных дзяржаў. Асобную ролю ў гэтым адыграў генерал К. Кандратовіч, які імкнуўся аб’яднаць высілкі дзяржаў Балтыкі і Чарнамор’я. 21 мая 1919 года ён падрыхтаваў сакрэтны даклад для Балтыйскай камісіі канферэнцыі, у якім звярнуў увагу на тое, што на прасторы ад Балтыйскага да Чорнага мора эстонскія, латышскія, літоўскія, беларускія, польскія і ўкраінскія войскі вядуць ізаляваную барацьбу супраць бальшавікоў.
1 чэрвеня 1919 года К. Кандратовіч прадставіў праект ваенна-абарончага саюза паміж Эстоніяй, Латвіяй, Літвой, Беларуссю і Украінай. Праект прадугледжваў аб’яднанне ўсіх узброеных сіл гэтых дзяржаў у адзіны фронт і стварэнне агульнасаюзнага камандавання на чале з адным з выбітных палкаводцаў краін Антанты. Для практычнай рэалізацыі прапаноўвалася стварыць у Парыжы Саюзны вайсковы савет.
Гэты план выклікаў пэўную зацікаўленасць з боку Эстоніі, якая ў той час вяла вайну як з бальшавікамі, так і з нямецкім ландсверам. Галоўнакамандуючы эстонскай арміяй генерал Ёхан Лайданэр і пасол Эстоніі Оскар Філіп Калас падтрымалі ідэю адзінага фронту, аднак прапанавалі прыцягнуць да камандавання таксама Фінляндыю. Нягледзячы на намаганні дыпламатаў, праект ваенна-абарончага саюза не быў рэалізаваны. Дзяржавы Антанты, такія як Францыя і Вялікабрытанія, рабілі стаўку на моцную Польшчу як галоўны буфер супраць Савецкай Расіі, а Руская палітычная нарада катэгарычна пярэчыла незалежнасці прыбалтыйскіх краін і Беларусі.
Пазіцыі краін Антанты і ЗША Стаўленне краін-пераможцаў да беларускага пытання базіравалася на іх глабальным бачанні пасляваеннага свету і нежаданні драбніць тэрыторыю былой Расійскай імперыі да канчатковага высвятлення палітычнай сітуацыі ў ёй. У аснове праграмнага бачання ЗША ляжалі «14 пунктаў» прэзідэнта Вудра Вільсана. Шосты пункт, прысвечаны Расіі, прадугледжваў вызваленне расійскіх тэрыторый ад нямецкіх войскаў. У каментарыях сакратара амерыканскай дэлегацыі Эдварда Хаўза ўдакладнялася, што ЗША гатовыя прызнаць дэ-факта ўрады краін, якія адкалоліся ад Расіі, аднак сярод іх згадваліся палякі, фіны, літоўцы, латышы і ўкраінцы, але не беларусы. Беларускае пытанне амерыканскай дэлегацыяй ігнаравалася, паколькі яна атрымлівала інфармацыю пераважна з расійскіх эмігранцкіх ці польскіх крыніц.
Вялікабрытанія на чале з прэм’ер-міністрам Дэвідам Лойд Джорджам прытрымлівалася падобнай лініі. Брытанцы былі гатовыя аказваць дапамогу «малым дзяржавам» у якасці «антыбальшавіцкага бар’ера» (Эстоніі, Латвіі, Літве), але беларускае дзяржаўнае будаўніцтва разглядалася імі як эмбрыянальнае і нежыццяздольнае. Брытанская дыпламатыя настойвала, каб будучы лёс беларускіх зямель вырашаўся ў кантэксце агульнарасійскага ўрэгулявання.
Францыя, зацікаўленая ў максімальным паслабленні Германіі, рабіла стаўку на максімальнае ўзмацненне Польшчы. Старшыня канферэнцыі Жорж Клемансо і міністр замежных спраў Стэфан Пішон настойвалі на перадачы пад польскі кантроль тэрыторый, пакінутых нямецкімі войскамі. Пытанне самавызначэння беларускіх зямель французскім бокам не ўздымалася зусім. Нягледзячы на ўсе намаганні дэлегацыі БНР, урады Антанты разглядалі Беларусь выключна як аб’ект ваенна-аператыўнага манеўравання ў барацьбе з Савецкай Расіяй.
Беларускае пытанне ў заходняй прэсе Англамоўная прэса таго часу шмат у чым транслявала тэзісы, сфарміраваныя ў расійскай або польскай прапагандзе. Выданні «The Times» або «The New York Times» апісвалі беларусаў як частку або галіну рускага народа (разам з вялікарусамі і маларусамі). Англійскі журналіст Гарольд Уільямс сцвярджаў, што беларускі дыялект амаль не адрозніваецца ад рускай мовы, а беларускі рух з’яўляецца штучным прадуктам нямецкай прапаганды. Іншы карэспандэнт, Эміль Джозеф Дылон, характарызаваў беларусаў як «цікавае рускае племя». Польская публіцыстыка (працы Станіслава Кутшэбы, Вінцэнты Лютаслаўскага), якая распаўсюджвалася на канферэнцыі на англійскай і французскай мовах, даказвала, што беларус — гэта сельскае неадукаванае насельніцтва, якое не мае ўласных палітычных памкненняў і знаходзіцца пад дабратворным уплывам польскай цывілізацыі.
Уплыў суседніх дзяржаў Вырашэнне беларускага пытання блакавалася пазіцыямі суседзяў. Руская палітычная нарада (РПН), якая прадстаўляла на канферэнцыі інтарэсы белага руху і ўрада Аляксандра Калчака (у склад уваходзілі Сяргей Сазонаў, Георгій Львоў, Мікалай Чайкоўскі), адстойвала лозунг «адзінай і непадзельнай Расіі». Яны дапускалі максімум унутраную аўтаномію, катэгарычна пярэчачы незалежнасці як Беларусі, так і краін Балтыі.
Польская дэлегацыя на чале з Раманам Дмоўскім прапаноўвала ўласны праект усходняй мяжы (Лінія Дмоўскага), які прадугледжваў непасрэднае ўключэнне ў склад Польшчы ўсёй Заходняй і Цэнтральнай Беларусі (да лініі Дзвінск — Мінск — Пінск). Дмоўскі аргументаваў гэта тым, што ўключэнне далейшых усходніх тэрыторый, такіх як Віцебшчына і Магілёўшчына, было б немэтазгодным з-за немагчымасці іх асіміляцыі. Польскія дыпламаты на канферэнцыі стваралі ілюзію абароны правоў насельніцтва «ўсходніх крэсаў», маскіруючы імперыялістычныя планы федэратыўнай рыторыкай.
Вынікі Парыжская мірная канферэнцыя завяршылася без прызнання Беларускай Народнай Рэспублікі ні дэ-факта, ні дэ-юрэ. Заснавальнікі Версальскай сістэмы не разглядалі беларусаў як суб’ект міжнароднага права, здольны на стварэнне ўласнай дзяржавы. Прынятыя рашэнні аб’ектыўна прадугледжвалі захаванне тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі выключна ў якасці часткі будучай небальшавіцкай Расіі. Адсутнасць у БНР уласных узброеных сіл, фінансавага забеспячэння і рэальнага кантролю над тэрыторыяй не дазволіла беларускай дэлегацыі абараніць інтарэсы нацыі перад тварам геапалітычнага прагматызму дзяржаў Антанты, якія аддалі перавагу моцнай Польшчы ў якасці санітарнага кардона супраць Савецкай Расіі.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка Катэгорыя:Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920) Катэгорыя:Міжнародныя адносіны ў гісторыі Беларусі