Беларусазна́ўства ва Універсітэ́це Стэ́фана Бато́рыя — сукупнасць адукацыйных, навукова-даследчых і навукова-арганізацыйных ініцыятыў па вывучэнні беларускай мовы, літаратуры, гісторыі Беларусі, этнаграфіі, фальклору, археалогіі і грамадскага жыцця беларусаў, звязаных з Універсітэтам Стэфана Баторыя (УСБ) у Вільні ў 1919—1939 гадах. Беларусазнаўчая праблематыка прысутнічала ў выкладанні, даследаваннях супрацоўнікаў універсітэта, дзейнасці беларускіх студэнцкіх арганізацый і спецыялізаванага Таварыства прыяцеляў беларусаведы, а таксама ў працы цесна звязаных з універсітэцкім асяроддзем навуковых устаноў.

У міжваеннай Польшчы не існавала асобнай беларускай вышэйшай навучальнай установы, таму УСБ стаў адным з месцаў атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі студэнтамі і фарміравання часткі беларускай інтэлігенцыі. Адначасова ўніверсітэт быў польскай дзяржаўнай установай, а прысутнасць беларускай мовы ў навучальным працэсе заставалася абмежаванай.

Беларусазнаўства ва УСБ развівалася не ізалявана, а ва ўзаемадзеянні з іншымі цэнтрамі віленскага беларусазнаўства — Беларускім навуковым таварыствам, Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча, беларускімі выдавецтвамі і перыядычным друкам. Шэраг асоб, у тым ліку Ян Станкевіч, Антон Луцкевіч, Станіслаў Станкевіч, Мар’ян Пецюкевіч і Генадзь Цітовіч, адначасова належалі да ўніверсітэцкага і шырэйшага беларускага навукова-культурнага асяроддзя Вільні.

Гістарычны і інстытуцыянальны кантэкст

Універсітэт Стэфана Баторыя быў адкрыты ў Вільні ў 1919 годзе як польскі дзяржаўны ўніверсітэт і працягваў дзейнічаць да 1939 года. Яго навуковая праграма ў значнай ступені была арыентавана на вывучэнне паўночна-ўсходніх тэрыторый тагачаснай Польшчы і гістарычнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага. На этапе арганізацыі ўніверсітэта прадстаўнікі краёвага кірунку прапаноўвалі ўлічваць шматмоўны і шматкультурны характар рэгіёна, у тым ліку вывучаць беларускую і літоўскую мовы і культуры, аднак у выніку пераважыла канцэпцыя польскага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Гэта не выключала даследавання беларускай праблематыкі. Яна развівалася перадусім у славянскай філалогіі, этналогіі, гісторыі, гісторыі права і рэгіянальных даследаваннях, а з 1930-х гадоў — таксама ў створаных беларускімі студэнтамі навуковых арганізацыях. Частка прафесараў УСБ разглядала беларускі матэрыял у шырэйшым кантэксце даследавання народаў і культур былога Вялікага Княства Літоўскага, усходніх ваяводстваў Польшчы або славянскага і балта-славянскага памежжа.

Беларускія студэнты

Колькасць і склад

Беларусы складалі невялікую, але арганізацыйна актыўную частку студэнцтва УСБ. У 1919/1920 навучальным годзе ў афіцыйнай універсітэцкай статыстыцы было зарэгістравана 5 студэнтаў-беларусаў, у 1920/1921 — 19, у 1921/1922 — 49. У 1936/1937 навучальным годзе колькасць студэнтаў з беларускай роднай мовай дасягнула 99 чалавек — найбольшага паказчыка ў даступнай міжваеннай статыстыцы; іх доля пры гэтым не перавышала 3 % студэнтаў універсітэта.

Параўноўваць гэтыя даныя трэба з улікам змены крытэрыяў уліку: да 1926/1927 навучальнага года ў статыстыцы ўніверсітэта фіксавалася нацыянальнасць, а з 1927/1928 года — родная мова. Беларускія студэнты вучыліся перадусім на факультэце права і грамадскіх навук, медыцынскім і матэматычна-прыродазнаўчым факультэтах; асобныя студэнты навучаліся таксама тэалогіі, фармацыі і мастацтву.

Нягледзячы на колькасную нешматлікасць, беларускае студэнцтва стварыла некалькі ўласных арганізацый, выдавала часопісы і брала ўдзел у даследаваннях беларускай мовы, фальклору, этнаграфіі, літаратуры і гісторыі. Універсітэцкая адукацыя стала пачаткам навуковай або культурнай дзейнасці для шэрагу пазнейшых даследчыкаў і дзеячаў беларускай культуры.

Беларускі студэнцкі саюз

Адной з асноўных беларускіх арганізацый пры ўніверсітэце быў Беларускі студэнцкі саюз, створаны ў 1921 годзе. У польскіх дакументах яго назва падавалася, у прыватнасці, як Białoruski Związek Akademicki. Арганізацыя займалася матэрыяльнай узаемадапамогай студэнтам, культурна-асветнай працай і падтрымкай беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, а яе дзейнасць выходзіла за межы ўніверсітэта і была звязана з беларускімі арганізацыямі Заходняй Беларусі.

Саюз арганізоўваў лекцыі, літаратурныя вечары, дыскусіі, тэатральныя выступленні і адукацыйныя мерапрыемствы. З 1924 года выходзіў грамадска-палітычны і навукова-літаратурны часопіс Студэнцкая думка; раней студэнцкае асяроддзе было звязана таксама з выданнем Наш шлях. У рэдагаванні студэнцкага друку ў розны час удзельнічалі Станіслаў Станкевіч, Мікалай Шкялёнак, Янка Шутовіч і іншыя.

Беларускі студэнцкі саюз падтрымліваў і ўласна даследчую працу. Пры ім збіраліся этнаграфічныя і моўныя матэрыялы з Віленшчыны і іншых тэрыторый Заходняй Беларусі, фарміравалася бібліятэка беларусазнаўчай літаратуры і выдаваліся метадычныя матэрыялы для палявых даследаванняў.

Іншыя беларускія студэнцкія арганізацыі

У 1931 годзе частка беларускіх студэнтаў стварыла акадэмічную карпарацыю Скарынія, якая займала больш лаяльную ў адносінах да польскіх дзяржаўных улад пазіцыю, чым Беларускі студэнцкі саюз. Яна выдавала лацінкай часопіс Nowaja Warta; пасля яе ліквідацыі ўніверсітэцкімі ўладамі ў 1934 годзе частка ўдзельнікаў працягнула дзейнасць у іншых беларускіх студэнцкіх структурах.

У розныя гады пры УСБ існавалі таксама беларускае студэнцкае таварыства імя Францыска Скарыны, беларускае студэнцкае краязнаўчае таварыства і іншыя арганізацыі. Не ўсе яны займаліся навукай у вузкім сэнсе, аднак іх дзейнасць стварала асяроддзе для вывучэння беларускай культуры і падрыхтоўкі студэнцкіх публікацый.

Мовазнаўства

Першыя заняткі па беларускай мове ва УСБ з'явіліся ў 1920/1921 навучальным годзе. Іх праводзіў філосаф і прафесар універсітэта Мар’ян Масоніус. Курс праіснаваў адзін навучальны год, пасля чаго выкладанне беларускай мовы было перапынена амаль на дзесяцігоддзе; адной з прычын у даследаваннях называецца недахоп адпаведна падрыхтаваных выкладчыкаў.

Пастаянны лектарат беларускай мовы быў адкрыты ў 1930/1931 навучальным годзе. Выкладчыкам стаў Ян Станкевіч, які раней атрымаў доктарскую ступень у Карлавым універсітэце ў Празе. Ён выкладаў беларускую мову, займаўся яе гісторыяй, правапісам, дыялекталогіяй і анамастыкай, праводзіў палявыя даследаванні беларускіх гаворак.

У 1936 годзе Ян Станкевіч апублікаваў у Balticoslavica даследаванне Stan badań nad klasyfikacją dialektów języka białoruskiego, прысвечанае стану класіфікацыі беларускіх дыялектаў. Для арганізацыі палявой працы ў беларускім студэнцкім асяроддзі рыхтаваліся таксама метадычныя матэрыялы і апытальнікі па зборы тапанімічных, антрапанімічных і дыялектных даных.

З асяроддзем Яна Станкевіча быў звязаны часопіс «Родная мова», які выходзіў у Вільні ў 1930—1931 гадах. Усяго выйшла шэсць нумароў; у часопісе друкаваліся мовазнаўчыя матэрыялы Яна Станкевіча, Браніслава Тарашкевіча, Станіслава Станкевіча і маладых аўтараў з універсітэцкага асяроддзя. Выданне атрымлівала фінансавую падтрымку польскага Міністэрства веравызнанняў і народнай асветы.

Літаратуразнаўства

З 1938/1939 навучальнага года Ян Станкевіч выкладаў таксама курс найноўшай беларускай літаратуры. Аднак літаратуразнаўчая беларусістыка ўніверсітэта развівалася ў значнай ступені не праз асобную кафедру, а праз даследчыя працы беларускіх студэнтаў, Таварыства прыяцеляў беларусаведы і супрацоўніцтва з віленскімі літаратуразнаўцамі па-за штатам універсітэта.

Адной з цэнтральных асоб гэтага кірунку стаў Станіслаў Станкевіч, які вывучаў ва УСБ польскую філалогію. Яго магістарская праца была прысвечана беларускаму элементу ў творчасці Элізы Ажэшкі, а ў 1936 годзе ён абараніў доктарскую дысертацыю Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej. Część I. Do roku 1830. Пасля абароны працаваў пры кафедры славянскай філалогіі УСБ.

Станіслаў Станкевіч даследаваў беларуска-польскія літаратурныя сувязі і друкаваўся ў віленскіх выданнях Przegląd Wileński, Środy Literackie, «Калоссе» і Balticoslavica. У беларусазнаўчых мерапрыемствах студэнтаў удзельнічаў таксама Антон Луцкевіч, які займаўся беларускай літаратурай і літаратурнай крытыкай і быў навуковым дарадцам літаратурнага кірунку Таварыства прыяцеляў беларусаведы.

Універсітэцкае студэнцкае асяроддзе было звязана таксама з літаратурнай творчасцю. Ва УСБ у розны час вучыліся або былі звязаны з беларускім студэнцкім жыццём Наталля Арсеннева, Сяргей Новік-Пяюн, Хведар Ільяшэвіч і іншыя аўтары; беларуская студэнцкая прэса была пляцоўкай для літаратурных твораў, крытыкі і абмеркавання беларускай літаратуры.

Таварыства прыяцеляў беларусаведы

Спецыялізаванай навуковай арганізацыяй стала Таварыства прыяцеляў беларусаведы (польск. Koło Przyjaciół Białorusoznawstwa przy Uniwersytecie Stefana Batorego). Яно існавала пры ўніверсітэце з вясны 1931 года; яго ўніверсітэцкі статус быў пазней замацаваны праз зацвярджэнне статута сенатам УСБ. Ініцыятарам стварэння быў Ян Станкевіч, першым старшынёй — Станіслаў Станкевіч, куратарам — прафесар Эрвін Кашмідэр, пазней гэтыя функцыі выконвалі і іншыя супрацоўнікі ўніверсітэта.Pożyteczna placówka // Przegląd Wileński. — 1930-я. Электронная копія ў Бібліятэцы імя Урублеўскіх Літоўскай акадэміі навук.

Мэтай таварыства было паглыбленне ведаў па беларускай мове, літаратуры, гісторыі, этнаграфіі і іншых дысцыплінах, звязаных з Беларуссю, навуковая дапамога студэнтам, стварэнне беларусазнаўчай бібліятэкі, падтрымка сувязяў з іншымі цэнтрамі беларусазнаўства і публікацыя даследчых матэрыялаў. На яго пасяджэннях заслухоўваліся даклады, пасля якіх праводзіліся дыскусіі; паводле тагачаснага Przegląd Wileński, на сустрэчы прыходзіла ў сярэднім каля 40 чалавек.

Таварыства працавала праз філалагічны, літаратурны, этнаграфічны і гістарычны кірункі. Ян Станкевіч апекаваўся мовазнаўчай працай, Антон Луцкевіч супрацоўнічаў з літаратурным кірункам; у дзейнасці ўдзельнічалі студэнты, якія пазней сталі даследчыкамі беларускай культуры.

Члены таварыства праводзілі палявыя даследаванні і збіралі моўныя, фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы. У 1938 годзе ў яго «Зборы этнаграфічных і мовазнаўчых матэрыялаў» было зарэгістравана 23 этнаграфічныя прадметы і 8 адзінак моўных матэрыялаў.

Таварыства арганізоўвала і публічныя беларусазнаўчыя мерапрыемствы. У 1933 годзе, напрыклад, пры УСБ быў праведзены беларускі этнаграфічны канцэрт, у праграме якога былі даклад пра беларускую народную песню і выкананне каляндарна-абрадавых, вясельных і пазаабрадавых народных песень.Białoruski Koncert Etnograficzny // Kurjer Wileński. — 1933.

Этнаграфія і фалькларыстыка

Важным кірункам беларусазнаўства была этнаграфія беларуска-літоўска-польскага памежжа. У 1920-я гады этналагічныя даследаванні ва УСБ арганізоўвала Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ-Эрэнкройцава, якая працавала ў Вільні з 1923 года. З 1924 года ў яе курсах прысутнічала беларуская этнаграфічная праблематыка. У 1925 годзе яна арганізавала пры ўніверсітэце Этнаграфічны музей, а створаная раней этналагічная адзінка ў 1927 годзе атрымала статус кафедры.

Пасля ад'езду Цэзарыі Бадуэн дэ Куртэнэ-Эрэнкройцавай кіраўніцтва этналагічным асяродкам перайшло да Казіміра Машынскага, аднаго з даследчыкаў народнай культуры славян. Віленская школа этнаграфіі надавала вялікую ўвагу палявому збору і дакументаванню матэрыялаў з тэрыторыі паўночна-ўсходняй Польшчы, у тым ліку з беларускіх этнаграфічных тэрыторый.

З 1925 года дзейнічала студэнцкае Таварыства этнолагаў. Да палявых даследаванняў былі далучаны Мар’ян Пецюкевіч, Генадзь Цітовіч, Антон Шукелойць, Уладзімір Галубовіч, Севярын Віславух і іншыя. Яны збіралі фальклор, апісвалі матэрыяльную культуру, гаспадарку, рамёствы і народную музыку беларускіх тэрыторый.

У межах працы над польскім Atlas kultury ludowej студэнты і даследчыкі УСБ праводзілі збор матэрыялаў у дзясятках пунктаў на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Генадзь Цітовіч займаўся народнай музыкай паўночна-ўсходніх тэрыторый Польшчы, Антон Шукелойць даследаваў традыцыйную гаспадарку ў Ашмянскім павеце, а Уладзімір Галубовіч — традыцыйную тэхніку ганчарства.