Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных архіваў, кнігазбораў і мастацкіх калекцый з тэрыторыі Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з падзеламі Рэчы Паспалітай, вайной 1812 года, а таксама з карнымі мерамі расійскіх улад пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых паўстанняў 1830—1831 і 1863—1864 гадоў. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана страта шматлікіх скарбаў і бібліятэк найбуйнейшых магнацкіх родаў, такіх як Радзівілы, Сапегі і Храптовічы.

Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя

Агульныя канфіскацыі У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай пад удар расійскіх улад трапілі не толькі прыватныя, але і дзяржаўныя ці буйныя грамадскія кнігазборы. Знакавай падзеяй стаў вываз у Санкт-Пецярбург пасля падаўлення паўстання 1794 года найбуйнейшай у краіне Бібліятэкі Залускіх (Варшаўскай публічнай бібліятэкі). Яна ўтрымлівала велізарную колькасць дакументаў, старадрукаў і кніг з тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Каштоўныя выданні, рукапісы і інкунабулы з гэтай бібліятэкі пазней склалі аснову Імператарскай публічнай бібліятэкі (цяпер Расійская нацыянальная бібліятэка).

Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе Знакаміты Нясвіжскі замак пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў 1772 годзе, неўзабаве пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай. Калі вясной 1772 года расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, маёмасць ардынацыі, уключаючы славутую Нясвіжскую бібліятэку, была секвестравана (канфіскавана ў лік дзяржавы).

У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў Пецярбург, яшчэ адна частка — у Смаленск. Сярод іншага, расійскія ўлады вывезлі ў Пецярбург каштоўныя гістарычныя кнігі і рукапісы, перадаўшы іх у бібліятэку Акадэміі навук. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе.

Сярод раскрадзенага былі і кнігі: пазней гісторыкі знаходзілі выданні з экслібрысамі Радзівілаў нават у прыватных бібліятэках расійскіх афіцэраў, напрыклад, у калекцыі генерала А. Бібікава. Як сведчылі сучаснікі, з-за халатнасці і рабаўніцтваў «многочисленное собрание книг, хранимое в Несвиже... перевезено и приобщено к нашему [расійскаму]. Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...».

Вайна 1812 года

Страты маёнткаў і касцёлаў

Нясвіжскія зборы Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд вайны 1812 года ўладальнік замка Дамінік Радзівіл выступіў на баку Напалеона. Пасля прыходу расійскіх войскаў маёмасць зноў была канфіскавана. У 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням Марыі Дароты дэ Кастэлян (жонкі Антонія Вільгельма Радзівіла), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў мастацтва і зброі, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім Эрмітажы.

Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы

Спадчына Сапегаў з Дзярэчына Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з Дзярэчына. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду Сапегаў пачынаючы яшчэ з XVI стагоддзя. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай бібліятэкі Сапегаў трапіла ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў Музей старажытнасцей у Вільні.

Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання

Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы

Вываз архіваў і бібліятэк

Распыленне Нясвіжскага архіва і бібліятэкі Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла, які падтрымаў Напалеона ў вайне 1812 года, велізарная частка Нясвіжскай бібліятэкі (больш за 20 тысяч тамоў) была канфіскавана і вывезена ў Расію па загадзе імператара. У 1813 годзе кнігі былі адпраўлены спачатку ў Маскву, а затым перададзены ў бібліятэку Акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу.

У Пецярбургу цэласнасць унікальнага радзівілаўскага збору была непапраўна парушана. У 1829 годзе частка кніг з яго была перададзена Хельсінкскаму ўніверсітэту. У 1882 годзе яшчэ адна партыя выданняў на польскай мове, якую ў Расійскай акадэміі навук палічылі «непатрэбнай», была перададзена ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта (дзе гэтыя кнігі пазней згарэлі падчас Варшаўскага паўстання 1944 года). Дакументы з гістарычнага архіва Нясвіжскага замка таксама былі растасаваны паміж Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй, бібліятэкай Маскоўскага ўніверсітэта і бібліятэкай Акадэміі навук.

Сёння фонды вывезенай з Беларусі Радзівілаўскай бібліятэкі раскіданы па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны. У пачатку 1920-х гадоў улады савецкай Беларусі рабілі спробы дамагчыся вяртання канфіскаваных Расійская імперыяй кніг і архіваў на радзіму, аднак на перамовах з расійскім бокам не дасягнулі поспеху, і абмеркаванне пытання рэстытуцыі было спынена.

Вываз Бібліятэкі Храптовічаў (1913) Яшчэ адной трагічнай старонкай гісторыі стала страта Шчорсаўскай бібліятэкі Храптовічаў — аднаго з найбагацейшых прыватных кнігазбораў на тэрыторыі Беларусі, які налічваў ад 15 да 20 тысяч тамоў старадрукаў і рукапісаў. У пачатку XX стагоддзя ўладальнікі маёнтка браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне аб перадачы радавога кнігазбору на часовае дэпазітнае захаванне ў бібліятэку Кіеўскага ўніверсітэта. Перавоз каля 7000 найбольш каштоўных асобнікаў быў завершаны ў верасні 1913 года.

Галоўнай умовай перадачы было тое, што кнігі павінны быць вернуты на радзіму пасля адкрыцця ў Беларусі ўласнага ўніверсітэта. Аднак, нягледзячы на шматлікія афіцыйныя звароты беларускага ўрада і навукоўцаў да ўлад Украінскай ССР у 1924 і 1926 гадах, а таксама спробы вярнуць збор у 1990-х гадах, бібліятэка Храптовічаў так і не была вернута ў Беларусь і дагэтуль знаходзіцца ў Кіеве. Мастацкая літаратура, якая заставалася ў маёнтку Шчорсы, загінула ў 1939 годзе.

Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918) Катэгорыя:Культура Беларусі Катэгорыя:Расійская імперыя