Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч (4 красавіка 1856, Сухавічы — паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, Нежын) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык-медыявіст (візантолаг), выкладчык класічнай філалогіі, прафесар, грамадскі дзеяч.

Біяграфія

Раннія гады і сям’я Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле Сухавічы Рэчыцкага павета Мінскай губерні (цяпер вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці). Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку Холмеч Рэчыцкага павета пры двары магнатаў Валовічаў. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў псаломшчыкам у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах. Сям’я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці.

Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат Восіп (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў Мазыры і навакольнай вёсцы Тварычаўка. Вядомы гісторык, археограф і педагог Арсень Турцэвіч (1848 — пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча).

Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў Мазырскай гарадской прагімназіі (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад Шаўлі Ковенскай губерні ў мясцовую мужчынскую гімназію (1870—1874). У 1874 годзе паступіў у Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі, дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску.

Праца ў Кіеве і Нежыне

З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай 1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст Мітрафан Доўнар-Запольскі.

Міністэрства народнай асветы двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў Нямеччыну і Італію, а ў 1889—1890 гадах — Берлін, Гётынген, Лондан, Парыж, Марсель, Фларэнцыю, Рым і Неапаль. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені.

У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А. Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады экстраардынарнага, а з 1903 года — ардынарнага прафесара кафедры рымскай славеснасці. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын сапраўднага стацкага саветніка і пенсію ў 3000 рублёў у год.

З’яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца (з 1890), Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня). У 1909—1914 гадах абіраўся гласным (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917).

Пасля 1917 года Пасля рэвалюцыйных падзей 1917 года і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі кантрыбуцыю ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі Добраахвотніцкай арміі генерала А. Дзянікіна. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі.

Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік Мітрафан Доўнар-Запольскі, які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы.

З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі К. Штэпа, Т. Аляксееў, В. Пухцінскі. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К. Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі Усеўкраінскай акадэміі навук.

З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года. Пахаваны на Грэцкіх могілках у Нежыне (магіла не захавалася).

Навуковыя інтарэсы і бібліятэка Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX — пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887). Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў Тацыта, 1889; пераклад панегірыка Элія Арыстыда, 1907).

У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі.

Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ». Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу.

Сувязі з Беларуссю і светапогляд Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва Украіне, Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у Мазыры і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара Антона Добіяша (бацькі вядомай медыявісткі В. Добіяш-Раждзественскай), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе.

Сваю нацыянальную прыналежнасць прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту Міхаілу Беражкову, меў назву «„Заповіт“ Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам Тараса Шаўчэнкі. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў.

Бібліяграфія Асноўныя навуковыя працы: Водоснабжение древнего Рима // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. Культ Весты в древнем Риме. Ч. 1. — Киев, 1887. Новый русский перевод сочинений Тацита // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее: вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. Культ Весты в древнем Риме. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. Панегирик Риму Элия-Аристида: греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. Весталка в аду // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. Об ударении прилагательных в греческом языке // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. Древние рассказы о вдове // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. Филологические этюды и заметки. Вып. 1. — Нежин, 1909. 300 философских толков у древних греков // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя) Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі Катэгорыя:Беларусы ва Украіне Катэгорыя:Візантыністы Катэгорыя:Філолагі Украіны Катэгорыя:Антыказнаўцы Украіны Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінкавіцкім раёне Катэгорыя:Выпускнікі Мазырскай мужчынскай гімназіі Катэгорыя:Выпускнікі Шавельскай гімназіі