Алякса́ндр (Алі́) Адамо́віч (? — 1945) — рэлігійны дзеяч беларуска-літоўскіх татар, імам Мядзельскай мячэці з 1925 па 1945 год. Стваральнік і перапісчык унікальнага збору беларуска-татарскіх арабскаграфічных рукапісаў («Мядзельскі збор»), практыкуючы народны лекар (фалдзей). Яго рукапісная спадчына з’яўляецца важнай крыніцай для даследавання позняга этапу развіцця кітабістыкі, гісторыі беларускай мовы і рэлігійных уяўленняў татар у міжваенны перыяд.

Біяграфія Дакладная дата нараджэння Аляксандра Адамовіча невядомая. Значную частку жыцця ён пражыў у Мядзеле, дзе з 1925 па 1945 год выконваў абавязкі імама мясцовай мусульманскай парафіі. Быў жанаты з Мар’емай, у шлюбе з якой меў траіх дзяцей: сыноў Якуба (нарадзіўся 27 жніўня 1921 года, памёр у 2013 годзе) і Хасана, а таксама дачку Эву (па мужу Гембіцкую).

Аляксандр Адамовіч быў высокаадукаваным для свайго асяроддзя чалавекам, добра валодаў арабскім пісьмом і ведаў мусульманскую рэлігійную літаратуру. Памёр у 1945 годзе. Яго багаты рукапісны архіў доўгі час зберагаўся ў дзяцей (у прыватнасці, у сына Якуба ў Паставах і дачкі Евы), пакуль у канцы XX — пачатку XXI стагоддзя не быў перададзены ў Мядзельскі музей народнай славы, бібліятэку Мінскай саборнай мячэці і ўведзены ў навуковы абарот беларускімі даследчыкамі.

Рукапісная спадчына Аляксандр Адамовіч пакінуў пасля сябе вялікі архіў (так званы «Мядзельскі збор»), які складаецца з васьмі арабскаграфічных рукапісаў і некалькіх асобных дакументаў. Паводле жанравай прыналежнасці сярод іх прысутнічаюць класічныя хамаілы са знахарскімі тэкстамі, а таксама спецыфічныя зборнікі цытат з тафсіраў. У гэтых зборніках імам выпісваў асобныя аяты з Карана на арабскай мове і суправаджаў іх падрадковым перакладам.

Унікальнасць працы Адамовіча як перапісчыка і перакладчыка заключаецца ў тым, што ён карыстаўся адначасова некалькімі крыніцамі рознага паходжання. Акрамя старажытнага польска-беларускага Мінскага тафсіра 1686 года (аўтарства Ур’яша ібн Ісмаіла), ён актыўна выкарыстоўваў друкаваны рускамоўны пераклад Карана расійскага ўсходазнаўца Гордзія Саблукова (выданні 1877 і 1884 гадоў). Адамовіч транслітараваў рускі пераклад Саблукова арабскімі літарамі, часта адаптуючы рускія словы да мясцовага беларуска-польскага маўлення.

Графічныя наватарствы Спрабуючы максімальна дакладна перадаць гукі рускай і польскай моў пры захаванні беларускай фанетыкі, Аляксандр Адамовіч выпрацаваў уласнае, унікальнае графічнае вынаходніцтва ў межах беларускай арабіцы, якое не сустракаецца ў іншых татарскіх перапісчыкаў.

Каб перадаць мяккасць зычнага на канцы слова або склада (рускі ці беларускі мяккі знак), ён ставіў арабскую літару йа () не пасля мяккага зычнага, як гэта рабілі ранейшыя пісцы, а перад ім. Напрыклад, рускае слова «Господь» ён запісваў як hospoid (дзе i — гэта транслітараваная літара йа), слова «смеяться» — як smejaitsa, а слова «путь» — як puit. У гэтых выпадках літара йа выконвала ролю папярэдняга мяккага знака.

Для перадачы галоснага гуку [е] на пачатку слова (напрыклад, у рускіх займенніках «этот», «эта») Адамовіч выкарыстоўваў арабскі знак гамза з надрадковай фатхай, што было нестандартным рашэннем для тагачаснай традыцыі. Акрамя таго, для пазначэння ў нескладовага ([ў]) пасля галоснага гуку ён часта выкарыстоўваў арабскую літару фа (). Так, слова «даўно» запісвалася як dafno, «здароўе» — як zdarouja, «ліўнямі» — як liuniami.

Знахарская дзейнасць Аляксандр Адамовіч быў вядомы не толькі як духоўны лідар, але і як практыкуючы народны лекар (знахар). У татарскім асяроддзі такіх людзей называлі «фалдзеямі». Яго хамаілы ўтрымліваюць шматлікія інструкцыі па лячэнні хвароб з дапамогай малітваў (дуа), амулетаў (тальсімаў) і прыродных сродкаў (напрыклад, выкарыстанне шпіку з конскай косці для лячэння болю ў нагах).

Асаблівая ўвага ў яго практыцы надавалася барацьбе са злымі духамі, якіх татары называлі «ферэямі» (магчыма, ад персідскага слова «перы») або джынамі. Хваробы, выкліканыя імі, лічыліся «ферэйскім заражэннем». Адамовіч апісваў гібрыдныя метады лячэння эпілепсіі (вядомай як «Валянцінава хвароба»). Для ацалення ён выкарыстоўваў курэнне над хворым, а таксама напісанне пэўных аятаў з Карана на паперы ці камянях; пасля гэтага камяні кідалі ў ваду, якую павінен быў выпіць хворы.

Асабістыя дакументы У архіве захаваліся тры ўнікальныя дакументы, напісаныя Аляксандрам Адамовічам: асабісты ліст да сына Якуба з нагоды яго нараджэння (у якім утрымліваецца пажаданне доўгіх гадоў жыцця), чарнавік ліста да намесніка муфтыя міжваеннай Польшчы Якуба Рамановіча (напісаны ў перыяд з 1925 па 1936 год) і асабісты тастамент (завяшчанне).

Тастамент імама быў напісаны на афіцыйным бланку часоў Другой Рэчы Паспалітай. У ім Адамовіч размяркоўвае маёмасць паміж жонкай і дзецьмі, просіць прабачэння ва ўсёй Мядзельскай парафіі (джамаата) за магчымыя недахопы ў сваёй службе і падрабязна апісвае эсхаталагічныя ўяўленні татар. Ён згадвае, што ў Судны дзень кожная парафія пойдзе на суд са сваім імамам на гару Арасат (якую ён атаясамліваў з гарой Арафат каля Меккі), дзе прарок Мухамад збярэ вернікаў пад свой белы сцяг, а анёл Рызван адкрые райскія вароты.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XIX стагоддзі Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Імамы Катэгорыя:Мусульманскія дзеячы Беларусі Катэгорыя:Іслам у Рэчы Паспалітай Катэгорыя:Вядомыя асобы Мядзела Катэгорыя:Народная медыцына