Гета ў Смальянах (9 сакавіка 1942 — 5 красавіка 1942) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў вёскі Смальяны Аршанскага раёна Віцебскай вобласці і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе пераследу і знішчэння яўрэяў падчас акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Германіі ў перыяд Другой сусветнай вайны.
Гісторыя У 1926 годзе ў мястэчку пражывала 950 яўрэяў, якія складалі 52,8% ад агульнай колькасці жыхароў пасёлка. Перадваенная колькасць яўрэяў не ўстаноўленаГ. Винница, Осиповичи // Холокост на территории СССР: энциклопедия / гл. ред. И. А. Альтман. — М., 2009. — С. 700—701..
Пасля акупацыі Смальянаў нямецкімі войскамі яўрэяў абавязалі насіць чорную павязку з шасціканцовай жоўтай нашыўкай. Мужчын з 16 гадоў выкарыстоўвалі на прымусовых працах. Старых да працы не прымушаліГ. Р. Винница. Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7. 9 сакавіка 1942 года акупанты сагналі габрэяў у гета, якое знаходзілася на вуліцы Шклоўскай прыкладна ў 30 дамах. Даведаўшыся пра перасяленне ў гета, невялікая частка яўрэяў здолела пакінуць СмальяныЕ. Щекина. Гибель евреев местечка Смольяны .
Смальянскае гета было абгароджана калючым дротам, але не ахоўвалася, уяўляючы сабой так званы «адкрыты тып» гета. Колькасць вязняў складала 700—840 чалавек. Тут, акрамя жыхароў Смальянаў, знаходзіліся таксама яўрэі, якія ўцяклі з Мінска, Барысава, Оршы і Дуброўна. Вязні маглі выходзіць з гета, абменьваючы вопратку на ежу. З-за вялікай цеснаты, голаду і холаду людзі паміралі, смяротнасць прыняла масавы характарГ. Винница, Слово памяти, Орша, Оршанская типография, 1997, с. 51.
Яўрэяў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых работах.
Магчымасць сысці і такім чынам выратавацца існавала, аднак асноўная маса людзей заставалася на месцы. Бегчы было няма куды. Марозная і снежная зіма стрымлівала ініцыятыву, а ў большай ступені — адсутнасць партызанскіх атрадаў, якія з’явіліся толькі да лета 1942 года. Таксама юнакі і дзяўчаты з любові да сваіх пажылых бацькоў адмаўляліся сыходзіць, аддаючы перавагу заставацца з імі і падтрымліваць іх да самага канца. Толькі не звязаныя вузамі сям’і мужчыны і юнакі пакідалі гета, ратуючы сваё жыццё.
Мясцоваму насельніцтву пад страхам смерці забаранялася не тое што хаваць, а нават дапамагаць яўрэям.
Напярэдадні запланаванага знішчэння гета, 4 красавіка 1942 года, немцы ўзарвалі мерзлую зямлю, падрыхтоўваючы месца для расстрэлу. Раніцай 5 красавіка ў гета заехалі легкавая і грузавая машыны з 15 нямецкімі салдатамі, 4 афіцэрамі, а таксама беларускімі паліцаямі. Габрэяў выгналі на вуліцу. Людзей расстралялі за два кіламетры ад паселішча, па дарозе на Рэпухава, у лесе, які насіў назву ўрочышча Губіна або «Губінская дача». Усіх распраналі да ніжняй бялізны, а затым расстрэльвалі партыямі. Усяго былі забітыя ад 560 да 840 габрэяўГосударственный архив Российской Федерации (ГАРФ), — фонд 7021, опись 84, дело 10, листы 23, 321. — пераважна старыя, жанчыны і дзяці. Выратаваўся толькі Каган Навум, які ўступіў затым у партызанскі атрад.
Гібель яўрэяў у Смальянах заахвоціла да супраціву вязняў гета ў мястэчку Абольцы Талачынскага раёна. Даведаўшыся пра расстрэл у той жа дзень, яўрэі ноччу здзейснілі ўцёкі, дзякуючы чаму частка вязняў выратавалася.
Памяць Пахаванне знаходзіцца за два кіламетры на ўсход ад Смальянаў, злева ад вёскі Роскі Сялец. У 1948 годзе брацкая магіла была абгароджана драўляным плотам, цяпер яно абнесена металічнай агароджай, а магільны пагорак абкладзены камяняміЗбор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Miнск, 1985. — С. 114.. У 2008 годзе на месцы расстрэлу быў усталяваны новы помнік ахвярам генацыду габрэяў.
Крыніцы
Літаратура
Смальяны Катэгорыя:Гісторыя Аршанскага раёна