Хрысція́нская царква́ (праз ; ад  — «[Дом] Божы»; у Новым Запавеце — (ekklêsia), што азначае «сход», утворана ад дзеяслова ekkaleô, «я прызываю»; , , ; дом Гасподні, ад ) — рэлігійная абшчына, заснаваная Ісусам Хрыстом, ці арыгінальная інстытуцыя, якую разумеюць розныя хрысціянскія канфесіі як сапраўднае цела хрысціян.

У хрысціянскім багаслоўі Царква — створаны Ісусам Хрыстом духоўны саюз верных яму людзей, якія аб’яднаны хрысціянскай верай, прынцыпамі духоўнага жыцця і вядуць адзінае богаслужэбнае жыццё пад кіраўніцтвам свяшчэннаслужыцеляў, якія захоўваюць апостальскую пераемнасць. Згодна з Евангеллем, Ісус Хрыстос сказаў: «Я збудую Царкву Маю, і брамы пякельныя не адолеюць яе» (), таму Царква — гэта «Царква Бога жывога, стоўп і аснова ісьціны» (). Паводле хрысціянскага вучэння, Царква была створана Хрыстом для выратавання людзей і перамянення ўсяго свету. Апостал Павел называў Царкву «целам Хрыстовым», у якім галава — Хрыстос, а кожны хрысціянін з’яўляецца яе членам. Таксама тэрмін часта выкарыстоўваецца ў навуцы як сінонім самога хрысціянства, нягледзячы на тое, што яно складаецца з мноства розных цэркваў і дэнамінацый, многія з якіх дагматычна прэтэндуюць на тое, каб быць адзінай сапраўднай царквой. Акрамя таго, царквой называюць канкрэтны храм, у якім рэгулярна праводзяцца набажэнствы.

Чатыры ўласцівасці Царквы, упершыню сфармуляваныя ў Нікеа-Цараградскім Сімвале веры (381 год), заключаюцца ў тым, што Царква з’яўляецца адзінай, святой, саборнай (кафалічнай) і апостальскайLouis Berkhof, Systematic Theology (London: Banner of Truth, 1949), 572..

Этымалогія

У грэчаскай хрысціянскай традыцыі, уключаючы новазапаветную і святаайцоўскую, царкву абазначаюць словам эклесія ( — «сход»). Гэта прамы пераклад на грэчаскую мову яўрэйскага слова кагал (). У Старажытнай Грэцыі гэтае слова азначала скліканы народны сход грамадзян поліса (эклесію), а ў хрысціянстве яно пачало азначаць хрысціянскую абшчыну на зямлі і тых, хто выратаваўся на нябёсах. Большасць раманскіх і кельцкіх моў выкарыстоўваюць вытворныя ад гэтага слова, атрыманыя ў спадчыну або запазычаныя з лацінскай формы ecclesia. Ад слова ἐκκλησία таксама паходзіць назва дысцыпліны «эклезіялогія» — раздзела хрысціянскага багаслоўя, які асвятляе пытанні, звязаныя з Царквой.

У беларускай мове, як і ў большасці славянскіх моў (рускае церковь, балгарскае църква, славенскае cerkev), тэрмін узыходзіць да грэчаскага прыметніка Κυριακόν («Гасподняе, тое, што належыць Госпаду»), ад якога таксама паходзіць назва царквы ў германскіх мовах (англійскае church, нямецкае Kirche). Згодна з этымалагічным слоўнікам Макса Фасмера, перш чым трапіць у славянскія мовы, слова прайшло праз германскія дыялекты. Хрысціянскія храмы часам называлі kuriakon на грэчаскай мове пачынаючы з IV стагоддзя, але словы ekklēsia і basilikē (базіліка) былі больш распаўсюджанымі.

Гісторыя

Хрысціянская царква зарадзілася ў рымскай Іўдзеі ў першым стагоддзі нашай эры, грунтуючыся на вучэнні Ісуса Хрыста, які сабраў вакол сябе першых вучняў. Гэтыя вучні пазней сталі вядомымі як «хрысціяне». Згодна са Свяшчэнным Пісаннем, Ісус загадаў ім распаўсюджваць яго вучэнне па ўсім свеце. Для большасці хрысціян свята Пяцідзесятніцы ўяўляе сабой дзень нараджэння Царквы, што азначалася сашэсцем Святога Духа на сабраных вучняўДзеянні 2«Pentecost (Whitsunday)». Catholic Encyclopedia. Accessed on 4 November 2016.. З самых ранніх дзён хрысціяне прымалі неіўдзеяў (язычнікаў) без патрабавання поўнага прыняцця іўдзейскіх звычаяў (такіх як абразанне)Дзеянні 10—15«Church as an Institution», Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library . Некаторыя гісторыкі лічаць, што канфлікт з іўдзейскімі рэлігійнымі ўладамі хутка прывёў да выгнання хрысціян з сінагог у ІерусалімеAn Overview of Christian History, Catholic Resources for Bible, Liturgy, and More.

Існуе меркаванне, што называць ранняе хрысціянства «асобнай рэлігійнай традыцыяй» некарэктна, бо да сярэдзіны II стагоддзя рух паслядоўнікаў Ісуса лічыўся адным з напрамкаў іўдаізму. Вучэнні розных груп ранніх хрысціян значна адрозніваліся, ажно да адрознення ад сучаснага хрысціянства ў асноўных пастулатах пра Бога і Ісуса. Напрыклад, частка ранніх хрысціян бачыла ў Ісусе толькі прарока. Паколькі большасць хрысціян сёння згодныя з вучэннем Нікейскага Сімвала веры, сучасныя хрысціянскія багасловы схільныя лічыць, што спрэчкі ў раннім хрысціянстве адлюстроўвалі канфлікт адзінай артадаксальнай пазіцыі з меншасцю ератыкоў. Іншыя навукоўцы лічаць, што ранняе хрысціянства было фрагментарным, з адначасова існуючымі канкуруючымі плынямі. Калі да канца III стагоддзя адна з груп, умоўна «паўліяне», паслядоўнікі апостала Паўла, стала дастаткова моцнай, яна здушыла іншыя групы і заявіла, што яе вучэнне заўсёды было пазіцыяй большасці, а яе сапернікі былі «ератыкамі». На думку гэтых навукоўцаў, дадзеная група і стала цяперашняй Хрысціянскай царквой.

Царква паступова распаўсюджвалася па Рымскай імперыі і за яе межамі, набываючы буйныя цэнтры ў такіх гарадах, як Іерусалім, Антыёхія і Эдэса. Рымскія ўлады пераследавалі царкву, таму што хрысціяне адмаўляліся прыносіць ахвяры рымскім багам і аспрэчвалі імперскі культSophie Lunn-Rockliffe, Christianity and the Roman Empire: Reasons for persecution, Ancient History: Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 . Царква была легалізавана ў 313 годзе (Міланскі эдыкт), а потым прасоўвалася імператарамі Канстанцінам I і Феадосіем I у IV стагоддзі як дзяржаўная царква Рымскай імперыі. Пасля таго, як імператар Канстанцін Вялікі надаў хрысціянству афіцыйны статус, гэтая царква стала «царквой, якая перамагае» (). У поўнай меры гэты статус замацаваўся ў 380 годзе, калі Феадосій Вялікі зрабіў хрысціянства адзінай афіцыйнай і дзяржаўнай рэлігіяй. У тым жа годзе ён пастанавіў, што толькі паслядоўнікі трынітарнага хрысціянства маюць права называцца каталіцкімі хрысціянамі, у той час як усе іншыя лічацца ератыкамі.

Нават пасля расколу Рымскай імперыі Царква заставалася адносна адзінай інстытуцыяй, акрамя Старажытнаўсходніх цэркваў, якія аддзяліліся раней. Яна стала цэнтральнай установай імперыі, асабліва на Усходзе (Візантыйская імперыя), дзе Канстанцінопаль пачаў разглядацца як цэнтр хрысціянскага свету дзякуючы сваёй эканамічнай і палітычнай магутнасці. З распаду Заходняй імперыі ў V стагоддзі рымская царква стала для Заходняй Еўропы галоўным сувязным звяном з рымскай цывілізацыяй. У той час як на Захадзе артадаксальная царква канкурыравала з арыянскімі і язычніцкімі вераваннямі германскіх кіраўнікоў, пашыраючыся на Ірландыю, Германію і Скандынавію, на Усходзе хрысціянства распаўсюджвалася сярод славянCHRISTIANITY IN HISTORY, Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library .

Вялікаму царкоўнаму расколу 1054 года, які падзяліў адзіную Хрысціянскую царкву на Праваслаўную і Каталіцкую, папярэднічалі некалькі стагоддзяў дагматычных і іерархічных спрэчак. Нягледзячы на працяглыя трэнні паміж Епіскапам Рыма і ўсходнімі патрыярхамі, змена лаяльнасці Рыма з Канстанцінопаля на франкскага караля Карла Вялікага накіравала царкву да канчатковага падзелу.

У XVI стагоддзі ў Еўропе пачаўся рух Рэфармацыі, падчас якога лютэране і рэфармацкія паслядоўнікі Кальвіна і Цвінглі аддзяліліся ад Каталіцкай царквы. У гэты ж час шэраг нетэалагічных спрэчак прывёў да Англійскай Рэфармацыі і незалежнасці Царквы Англіі. У эпоху геаграфічных адкрыццяў і імперыялізму Заходняя Еўропа распаўсюдзіла каталіцкія і пратэстанцкія цэрквы па ўсім свеце, асабліва ў АмерыцыChristianity and world religions, Encyclopædia Britannica. Па стане на 2022 год агульная колькасць людзей, ахрышчаных у той ці іншай хрысціянскай царкве, складае больш за 2,5 мільярда чалавек.

Багаслоўе і межы Царквы Існаванне Хрыстовай царквы як пэўнага наўменальнага прынцыпу не з’яўляецца ўсеагульнай відавочнасцю, таму ад хрысціяніна патрабуецца вера ў яе. Аб гэтым прама кажа Нікеа-Цараградскі Сімвал веры: «Веру ў Адзіную, Святую, Саборную і Апостальскую царкву», які прызнаецца ў гістарычных цэрквах і большасці пратэстанцкіх канфесій. Асаблівасцю дагматыкі большасці хрысціянскіх канфесій з’яўляецца тэзіс аб немагчымасці выратавання вернікаў па-за Царквой ( — «па-за Царквой няма выратавання»), хаця межы Царквы ў розных канфесіях вызначаюцца па-рознаму.

У Новым Запавеце змяшчаецца шэраг вобразаў, якія раскрываюць хрысціянскае разуменне Царквы і яе ролі. Сярод іх вылучаюцца вобраз вінаградніка і вінаграднай лазы з яе галінамі, вобразы пастыра і стада, рыбалоўнага невада і засеянага поля. Таксама прысутнічаюць вобразы будынка, які ўзводзіцца, дома і града Божага. Акрамя таго, Царква параўноўваецца з шлюбным саюзам, нявестай Хрыстовай, маці вернікаў, а таксама з целам, дзе галавой з’яўляецца Хрыстос. Усе гэтыя вобразы раскрываюць розныя бакі сусветнага аб’яднання вернікаў, якое прайшло скрозь стагоддзі.

Каталіцызм Каталіцкая царква лічыць сябе сапраўднай Царквой Хрыстовай. У канстытуцыі Другога Ватыканскага сабору «Lumen Gentium» (1964) запісана: «Гэта і ёсць адзіная Царква Хрыстова, якую мы вызнаём у Сімвале веры як адзіную, святую, кафалічную і апостальскую… Гэтая царква, усталяваная і ўладкаваная ў свеце гэтым як грамадства, знаходзіцца ў Каталіцкай царквы, якая кіруецца пераемнікам Пятра і Епіскапамі ў зносінах з ім».

У дакуменце 2007 года Кангрэгацыі веравучэння тлумачыцца, што «знаходзіцца» (subsists) азначае гістарычную бесперапыннасць і сталасць усіх элементаў, устаноўленых Хрыстом у Каталіцкай царкве, у якой канкрэтна знаходзіцца Царква Хрыста на зямлі. Разам з тым, Каталіцкая царква заклікае да павагі спадчыны іншых хрысціянскіх цэркваў, лічачы, што ў іх можна знайсці элементы асвячэння і ісціны, галоўнымі з якіх з’яўляюцца сапраўдныя таінствы і апостальская пераемнасць. Католікі вераць, што толькі карпаратыўныя аб’яднанні хрысціян, якія кіруюцца епіскапамі з сапраўднымі святымі пасвячэннямі, могуць быць прызнаны «цэрквамі» ў поўным сэнсе гэтага слова.

Праваслаўе

Згодна з праваслаўным катэхізісам мітрапаліта Філарэта (Драздова), «Царква ёсць ад Бога ўсталяванае грамадства людзей, злучаных праваслаўнай верай, законам Божым, свяшчэннаначаллем і таінствамі»Пространный христианский катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви (адаптированная редакция) // О девятом члене Символа веры (§ 250). Найбольш распаўсюджаны пункт гледжання заключаецца ў тым, што сусветная Царква супадае з межамі сусветнага праваславія, а тыя, хто знаходзіцца па-за яе кананічнымі межамі, могуць належаць да яе «нябачна». У афіцыйных дакументах Рускай праваслаўнай царквы падкрэсліваецца, што хаця выратаванне можа быць здабыта толькі ў Царкве Хрыстовай, супольнасці, якія адпалі ад адзінства з праваслаўем, ніколі не разглядаліся як цалкам пазбаўленыя ласкі Божай.

Дыскусійным з’яўляецца пытанне аб наяўнасці ў іншаслаўных канфесіях сапраўднага свяшчэнства і лагоднасці таінстваў. Адсутнасць у Праваслаўнай царкве адзінага органа настаўніцтва робіць магчымым суіснаванне розных пунктаў гледжання — ад экуменістычных да строгіх, якія адмаўляюць усялякую далучанасць да Царквы неправаслаўных. Практыка называць сябе «кафалічнымі» і «сусветнымі» абсалютна чужая духу Старажытнаўсходніх праваслаўных цэркваў (дахалкідонскіх), якія лічаць, што сапраўдная ўніверсальнасць можа існаваць толькі ў сходзе ўсіх цэркваў, згуртаваных у імя прынцыпу неабходнасці асноў хрысціянства. Усе такія цэрквы захоўваюць паміж сабой зносіны ў духу, што дае найвышэйшае яднанне веры і міласэрнасці.

Пратэстанцкія традыцыі