Цэліба́т (ад , — нежанаты, халасты) або бясшлю́бнасць — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага палавога ўстрымання) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання, і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства.
У Праваслаўнай царкве цэлібат абавязковы для дыяканаў і святароў пасля рукапалажэння (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для епіскапаў — як перад, так і пасля рукапалажэння. У Рымска-каталіцкай царкве цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадкахЦелибат // Католическая энциклопедия. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134. Ва Усходнекаталіцкіх цэрквах захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць пратэстанцкіх цэркваў, а таксама іўдаізм і іслам, увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі, аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі.
Этымалогія і тэрміналогія Беларускае слова цэлібат, паходзіць ад лацінскага caelibatus («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага caelebs («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: *kaiwelo- («адзін») і *lib(h)s- («жыць»)Online Etymology Dictionary, Celibacy. Праверана 11 жніўня 2009..
Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне (кантыненцыя) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу, у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул. Асексуальнасць таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі.
Амерыканскі даследчык А. У. Рычард Сайп адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату». Элізабэт Эбат у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена Габрыэль Браўн у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры». Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як Вэндзі Келер і Вэндзі ШалітAbbott, Elizabeth. A History of Celibacy. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue. New York: Touchstone, 2000..
У хрысціянстве
Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства У Новым Запавеце няма прамой запаведзі аб тым, што вучні Ісуса Хрыста павінны жыць у цэлібацеHenry Chadwick, The Early Church, . Згодна з тэкстамі, апостал Пётр меў цешчу, якую вылечыў Ісус (), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты (). Філосаф і багаслоў II стагоддзя Клімент Александрыйскі таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж. Адносна наяўнасці жонкі ў апостала Паўла існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з Першага паслання да Карынфян () пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у , дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой (). Ён пісаў:
Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» (). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»). Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс.
У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» (), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана VI Усяленскім саборамМарков Н. Ф. Безбрачие. . Православная Богословская Энциклопедия.. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя Каноны Апостальскіх пастаноў вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам.
Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.. Пры гэтым Сінод у Анкіры (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. Першы Усяленскі Нікейскі сабор у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст Сінезія Кірэнскага (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі.
Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. Павел Фівейскі часта лічыцца першым пустэльнікам (анахарэтам), але менавіта Антоній Вялікі стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце.
Згодна са святым Еранімам (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін.
Погляды Аўрэлія Аўгусціна У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. Аўрэлій Аўгусцін вучыў, што першародны грэх Адама і Евы быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў Адама і Еву з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння.
У Каталіцкай царкве
У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай Грыгарыянскай рэформы. Скліканы папам Грыгорыем VII сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як блудадзейства.
Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў Другі Латэранскі сабор у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбамSecond Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра.
Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі Трыдэнцкага сабора (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай.
Другі Ватыканскі сабор (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату: