«Беларуская граматыка» — фундаментальная акадэмічная апісальна-нарматыўная граматыка сучаснай беларускай літаратурнай мовы, падрыхтаваная супрацоўнікамі Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Акадэміі навук БССР. Выйшла ў Мінску ў выдавецтве «Навука і тэхніка» ў дзвюх частках пад рэдакцыяй акадэміка Мікалая Бірылы і доктара філалагічных навук Паўла Шубы: першая частка — «Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск» — у 1985 годзе, другая — «Сінтаксіс» — у 1986 годзе.Беларуская граматыка: у 2 ч. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; рэд. М. В. Бірыла, П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1985. — 431 с.Беларуская граматыка: у 2 ч. Ч. 2. Сінтаксіс / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; рэд. М. В. Бірыла, П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 327 с.

Выданне стала другой комплекснай акадэмічнай граматыкай сучаснай беларускай літаратурнай мовы пасля двухтомнай «Граматыкі беларускай мовы» 1962—1966 гадоў. У параўнанні з папярэдняй працай новая граматыка мела меншы агульны аб'ём, але ахоплівала шырэйшае кола пытанняў: у яе структуру былі ўведзены асобныя раздзелы па фаналогіі, арфаэпіі, словаўтварэнні і націску.Шакун Л. М. Вывучэнне беларускай мовы ў 1976—1985 гг. // Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1976—1985) / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; навук. рэд. А. І. Падлужны. — Мінск, 1993. — С. I—III.

У пазнейшай акадэмічнай «Кароткай граматыцы беларускай мовы» працы 1962—1966 і 1985—1986 гадоў названы фундаментальнымі граматычнымі апісаннямі беларускай літаратурнай мовы другой паловы XX стагоддзя. Адзначалася іх роля ва ўнармаванні літаратурнай мовы і ў фарміраванні тэарэтычнай і факталагічнай базы вучэбнай літаратуры па беларускай мове.Кароткая граматыка беларускай мовы: у 2 ч. Ч. 1. Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск: Беларуская навука, 2007. — 351 с. — С. 3—4.

Падрыхтоўка і выданне

Папярэдняя акадэмічная «Граматыка беларускай мовы» складалася з двух тамоў: «Марфалогія» (1962) і «Сінтаксіс» (1966). Праз прыблізна два дзесяцігоддзі Інстытут мовазнаўства падрыхтаваў новае сістэмнае апісанне, у якім побач з уласна граматычнай будовай былі разгледжаны таксама гукавая сістэма літаратурнай мовы, нормы вымаўлення, словаўтварэнне і акцэнтуацыя.

Пры падрыхтоўцы выдання ўлічваліся моўная практыка папярэдніх двух дзесяцігоддзяў і вопыт ранейшых граматык. Аўтары ставілі задачу апісаць нормы беларускай літаратурнай мовы 1970-х — 1980-х гадоў, паказаць наяўныя варыянты і адхіленні ад нормы, вызначыць іх крыніцы і месца ў сістэме літаратурнай мовы.

Рэцэнзентамі першай часткі былі дактары філалагічных навук А. П. Груца і А. Я. Міхневіч і кандыдат філалагічных навук Л. Ц. Выгонная. Другую частку рэцэнзавалі дактары філалагічных навук Л. І. Наркевіч, М. С. Яўневіч і І. Я. Лепешаў.

Граматыка прызначалася для мовазнаўцаў, выкладчыкаў і студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў, настаўнікаў, а таксама работнікаў друку, радыё і тэлебачання. Другая частка магла выкарыстоўвацца як для сістэматычнага вывучэння сінтаксісу, так і ў якасці даведачнага дапаможніка.

Структура і змест

Частка 1

Першая частка, выдадзеная ў 1985 годзе, мела 431 старонку і складалася з пяці асноўных раздзелаў: «Фаналогія», «Арфаэпія», «Марфалогія», «Словаўтварэнне» і «Націск». У параўнанні з акадэмічнай граматыкай 1962—1966 гадоў асобнымі кампанентамі апісання сталі фаналогія, арфаэпія і націск; словаўтварэнне было вылучана ў самастойны раздзел.

Раздзел «Фаналогія» падрыхтаваў Аляксандр Падлужны, «Арфаэпію» — М. В. Бірыла і А. І. Падлужны, «Націск» — М. В. Бірыла і Ганна Арашонкава. Асноўнымі аўтарамі раздзела «Словаўтварэнне» былі Павел Сцяцко і Валянціна Лемцюгова.

У раздзеле пра словаўтварэнне падавалася агульная характарыстыка гэтай галіны, звесткі з марфемікі і марфаналогіі, а таксама разглядаліся асноўныя спосабы ўтварэння паўназначных часцін мовы. У марфалагічнай частцы, акрамя традыцыйна вылучаных часцін мовы, асобная ўвага была звернута на звязкі.

Хоць марфаналогія не была вынесена ў назву асобнага вялікага раздзела і спецыяльны параграф «Марфаналогія» уваходзіў у раздзел «Словаўтварэнне», марфаналагічныя з'явы разглядаліся ў розных частках кнігі — у сувязі з фаналогіяй, марфалогіяй, словаўтварэннем і націскам. Даследчыца Н. М. Гардзей адзначала, што дзякуючы паўнаце такога матэрыялу першая частка граматыкі захавала значэнне як крыніца для даследавання беларускай марфаналогіі.Гардзей Н. М. Марфаналогія як галіна беларусістыкі і беларускага мовазнаўства // Е. Ф. Карский и современное языкознание: материалы XII Международных научных чтений (Гродно, 20—21 мая 2010 г.). — Гродно: ГрГУ им. Я. Купалы, 2011. — С. 135—142.

Частка 2

Другая частка «Сінтаксіс» выйшла ў 1986 годзе аб'ёмам 327 старонак. У ёй былі прадстаўлены асноўныя раздзелы сінтаксісу сучаснай беларускай мовы; як і першая частка, яна мела выразную нарматыўную накіраванасць.

Пры апісанні сінтаксічнай сістэмы асаблівая ўвага надавалася з'явам, для якіх характэрна варыянтнасць, сінаніміі сінтаксічных канструкцый, тыпам сінтаксічнай сувязі ў словазлучэннях і сказах і сродкам яе выражэння з пункту гледжання адпаведнасці тагачаснай літаратурнай норме. Такі падыход звязваў апісанне структуры сказа і словазлучэння з практычнымі пытаннямі культуры літаратурнага маўлення.

Нарматыўнасць

Адной з прынцыповых асаблівасцей выдання было спалучэнне апісальнай і нарматыўнай задач. Аўтары не абмяжоўваліся фіксацыяй граматычных мадэлей, а разглядалі варыянтныя формы і канструкцыі, адхіленні ад літаратурнай нормы і іх паходжанне, вызначаючы іх месца ў тагачаснай сістэме беларускай літаратурнай мовы.

Асабліва выразна гэты прынцып выявіўся ў сінтаксічнай частцы, дзе варыянтнасць і сінанімія разглядаліся разам з пытаннем нарматыўнасці канкрэтных канструкцый. Таму выданне выконвала адначасова функцыі навуковага апісання беларускай мовы і даведачнай крыніцы па граматычнай норме.

Значэнне

У аглядзе развіцця беларускага мовазнаўства Л. М. Шакун вылучаў «Беларускую граматыку» сярод асноўных фундаментальных прац 1976—1985 гадоў і называў яе другой акадэмічнай граматыкай сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Даследчык адзначаў, што пры меншым у параўнанні з папярэдняй двухтомнай граматыкай аб'ёме новая праца мела значна шырэйшы змест дзякуючы ўключэнню новых раздзелаў і пашырэнню кола разгляданых праблем.

У «Кароткай граматыцы беларускай мовы» 2007 года выданне 1985—1986 гадоў разам з акадэмічнай граматыкай 1960-х гадоў разглядаецца як адна з фундаментальных прац, якія паўплывалі на нармалізацыю беларускай літаратурнай мовы і сталі базай для вучэбнай літаратуры. Новая акадэмічная граматыка 2007—2009 гадоў непасрэдна абапіралася на гэтыя папярэднія апісанні.

Паказальным для пераемнасці акадэмічнай традыцыі было рашэнне не ўключаць у першую частку «Кароткай граматыкі беларускай мовы» 2007 года асобны раздзел «Словаўтварэнне»: у прадмове гэта тлумачылася тым, што словаўтваральная сістэма сучаснай беларускай мовы ўжо атрымала дастаткова поўнае і ўсебаковае апісанне ў першай частцы «Беларускай граматыкі» 1985 года.

У гісторыі даследавання беларускай марфаналогіі выданне таксама заняло асобнае месца. Н. М. Гардзей характарызавала «Беларускую граматыку» 1985 года як важную крыніцу марфаналагічнага матэрыялу для беларусістыкі і славістыкі, адначасова адзначаючы неабходнасць пазнейшага пераасэнсавання часткі прадстаўленых у ёй інтэрпрэтацый з улікам развіцця лінгвістычнай тэорыі.

Крыніцы

Гл. таксама

Граматыкі беларускай мовы Беларускае мовазнаўства Беларуская мова Граматыка Інстытут мовазнаўства НАНБ

Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы Катэгорыя:Кнігі 1985 года Катэгорыя:Кнігі 1986 года Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове

Катэгорыя:Беларуская мова Катэгорыя:Граматыка