Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1621—1625) — адзін з серыі канфліктаў паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй у першай палове XVII стагоддзя. Праводзілася войскам і на грошы ВКЛ на тэрыторыі Інфлянтаў, калі польскае войска была занята пад Хоцінам а потым не прыйшлі на дапамогу. Пачалася ў жніўні 1621 года, калі Густаў Адольф Шведскі ўварваўся на тэрыторыю Рэчы Паспалітай Інфлянты і захапіў Рыгу, адзін з найбагацейшых і найважнейшых партоў Еўропы яму супрацьсталі інфлянцкае і курляндскае земскае рушанне і абмежаваныя колькасна кантынгенты войскі ВКЛ пад кіраўніцтвам польнага гетмана Крыштофа Радзівіла ІІ.

Сканцэнтраваўшы свае рэсурсы на Хоцінскай вайне (1620–1621), Рэч Паспалітая не змагла выгнаць шведаў. Паводле ўмоў Мітаўскага перамір'я ў лістападзе 1622 года, яны саступілі Лівонію на поўнач ад Дзвіны, а шведы таксама захавалі Рыгу. Поспех натхніў шведаў на працяг вайсковых рэформаў. Аднаўленне вайны сіламі сканфліктаваных з Радзівіламі Сапегаў і Гасеўскіх скончылася першым вялікім разгромам войска ВКЛ шведамі ў палявой бітве пад Вальгафам. Калі шведы высадзіліся ў Княжаскай Прусіі і адкрылі новы тэатр ваенных дзеянняў.

Перадгісторыя Разгромы ў войнах 1600-1611, 1617-1618 і сутыкненні войскаў падчас удзелу абодвух бакоў ў Смутных часах паказаў, што шведская армія, нягледзячы на некалькі рэформаў, усё яшчэ не магла перамагчы Рэч Паспалітую.  Караля Густава Адольфа ў Еўропе ўсё яшчэ лічылі ўзурпатарам. Каб абараніць шведскую карону для сябе, Густаў Адольф вырашыў прымусіць Жыгімонта Вазу адмовіцца ад яе. З дапамогай Акселя Оксеншэрны шведскі кароль правёў шырокамаштабную праграму ваенных і сацыяльных рэформаў, у выніку якіх было створана добра падрыхтаванае войска, заснаванае на мясцовых рэкрутах. Гэтыя далейшыя рэформы і працяглы канфлікт паміж Рэччу Паспалітай і Асманскай імперыяй далі дадатковы шанец перамагчы Рэч Паспалітую.

Першы этап (1621–1622) Пакуль польска-літоўскае войска было сканцэнтравана на Падоліі, на поўдні Рэчы Паспалітай, шведскае войска высадзілася каля Пярну (сёння частка Эстоніі) 19 жніўня 1621 года. Яго перавозіў флот з 148 суднаў (25 ваенных караблёў, 3 пінаклі, 7 галер, 7 меншых ваенных караблёў і 106 транспартных лодак). Густаў Адольф меў 14 700 пяхотнікаў, 3150 кавалерыстаў і 375 гармат. Шведы адразу ж рушылі ў бок Рыгі і пачалі аблогу 29 жніўня. Сталіцу Лівоніі абараняў гарнізон з 300 салдат і 3700 узброеных жыхароў. Літоўскі палявы гетман Крыштаф Радзівіл меў у сваім распараджэнні толькі 1500 салдат, бо большасць падраздзяленняў знаходзілася на Падоліі і Малдове.

Рыга капітулявала 25 верасня пасля трох штурмаў. 2 кастрычніка шведы захапілі крэпасць Дунамюнде . Захопнікі, прабіраючыся праз балоты і лясы, каб пазбегнуць літоўскай кавалерыі, уварваліся ў Курляндскае і Земгальскае герцагства і без супраціву захапілі яго сталіцу Мітаву. Шведы паспрабавалі захапіць крэпасць Кокенгаўз, але не змаглі гэтага зрабіць прайграўшы бітвуі з літоўскай кавалерыяй Аляксандра Гасеўскага.

У пачатку студзеня 1622 года шведы захапілі Вольмар разам з некалькімі меншымі інфлянцкімі замкамі. Тым часам войскі пад камандаваннем гетмана Радзівіла павялічыліся да 3000 чалавек, што дазволіла ВКЛ лепш рэагаваць на шведскія атакі. 7 студзеня Радзівіл адбіў Мітаў, але з-за недахопу артылерыі яму не ўдалося захапіць яго замак, гарнізон якога капітуляваў толькі 6 ліпеня. Праз некалькі тыдняў, у канцы ліпеня 1622 года, асноўныя шведскія сілы дасягнулі Мітавы, і завязалася працяглая бітва.

Паколькі шведы капалі валы ровы і неўвязваліся ў бой адстрэльваючыся, а большасцьвойска ВКЛ складала шляхецкая кавалерыя, якой і станавыя правы і колькасць не дазвалялі кідаць на штурмы - бітва зайшла ў тупік. 10 жніўня 1622 года абодва бакі падпісалі перамір'е, якое ў 1623 годзе было падоўжана да сакавіка 1625 года. Падчас перамоваў пасланцы Густава Адольфа прапанавалі шведска-літоўскую унію. Другі этап (1625–1626) Перад заканчэннем перамір'я Густаў Адольф пачаў перамовы з Расійскім царствам і Асманскай імперыяй, спадзеючыся на сумесны напад на Польшчу і Літву. Акрамя таго, ён адправіў паслоў, каб паспрабаваць падбухторваць запарожскіх казакоў, якія былі польскімі падданымі, напасці на Турцыю і справакаваць чарговую польска-асманскую вайну.

27 чэрвеня 1625 года Густаў Адольф высадзіўся ў Лівоніі з 20-тысячным войскам. Асноўны шведскі корпус колькасцю амаль 10 000 чалавек рушыў уверх па рацэ Даўгаве і аблажыў Кокнесе, захапіўшы яго праз шаснаццаць дзён. 27 жніўня шведы захапілі Тарту, а неўзабаве пасля гэтага — Мітаву . У пачатку верасня 1625 года шведскія войскі ўварваліся ў Вялікае княства Літоўскае, захапіўшы Біржай 7 верасня. Гэты поспех разарваў сувязь паміж польска-літоўскімі гарнізонамі, якія заставаліся ў Лівоніі, і тымі, што дыслакаваліся ў Літве, бо цяпер Швецыя кантралявала лінію Даўгавы. Акрамя таго, 27 верасня шведы захапілі крэпасць Баўска.

Шведскія поспехі былі магчымыя таксама дзякуючы жорсткаму канфлікту паміж двума магутнымі літоўскімі гетманамі, Крыштафам Радзівілам і Львом Сапегам . У выніку ўзброеныя сілы абодвух лідараў не аб'ядналіся і дзейнічалі асобна, што ставіла Рэч Паспалітую ў нявыгаднае становішча.

У кастрычніку 1625 года Радзівіл вярнуў сабе некалькі замкаў, а Сапега адбіў шведскі напад на Дынабург . Затым Радзівіл сканцэнтраваў свае сілы ў Курляндыі, даслаўшы некалькі харугваў для пераследу шведскіх частак у Лівоніі. Тым часам Сапега разбіў лагер каля Валле (Вальхоф, паўднёвая Латвія), што ляжыць на паўдарозе паміж Баўскай і Кокнесе. Густаў Адольф добра ведаў пра ўнутраныя рознагалоссі сярод літоўцаў і вырашыў скарыстацца гэтым. 13 студзеня 1626 года ён сканцэнтраваў свае сілы, і 17 студзеня 1626 года адбылася бітва пры Вальгофе, у якой шведскія войскі ўпершыню перамаглі Рэч Паспалітую ў адкрытым баі. У бітве пад Гневам, якая адбылася 22 верасня і з 29 верасня па 1 кастрычніка 1626 года, шведскія войскі адбілі тры атакі гусараў. Наступствы Пасля гэтай няўдачы літоўцы абмежавалі сваю дзейнасць нападамі на шведскія патрулі. Густаў Адольф, з іншага боку, быў задаволены дзеяннямі сваёй арміі і вырашыў перанесці вайну ў Каралеўскую Прусію. У гэты перыяд, у бітве пры Дзіршаў (17–18 жніўня 1627 г.), гусары былі выгнаныя з поля дзеяння шведскай кавалерыяй. 4 лютага 1629 года шведы зноў атрымалі перамогу пад Гужна.

Спасылкі

Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Эстоніі Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Латвіі Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай Катэгорыя:Польска-шведскія войны Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі