Тэрцыя (з — «траціна») або іспанская тэрцыя (— іспанскае пяхотнае фармаванне са стральцоў і пікінёраў, якое выкарыстоўвалася падчас дамінавання Габсбургскай Іспаніі ў Еўропе ў раннім Новым часе.
Тэрцыя — адміністрацыйная адзінка з камандаваннем да 3000 салдат, спачатку падзеленая на дзесяць, пазней на дванаццаць кампаній (), якая складалася з пікінёраў, мэчнікаў — радэльерас (толькі спачатку) і аркебузераў або мушкецёраў. Гэтыя кампаніі разгортваліся ў баі і дадаткова падзяляліся на падраздзяленні па трыццаць жаўнераў. Гэтыя невялікія пададдзелы маглі быць разгорнутыя асобна або разам, утвараючы фармаванне, якое часам называюць «іспанскім квадратам». Гэтыя магутныя пяхотныя карэ таксама часта выкарыстоўваліся іншымі еўрапейскімі дзяржавамі, асабліва ў Імперскай Армадзе Свяшчэннай Рымскай імперыі.
Клопат пра ўтрыманне вялікай колькасці «старых салдат» (ветэранаў) у падраздзяленнях, іх прафесійная падрыхтоўка, разам з асабістым абавязкам, які накладваўся гонарам ідальга ніжэйшай шляхце, утрымлівалі іх на полі і рабілі тэрцыю найлепшай пяхотай у Еўропе на працягу паўтарох стагоддзяў. Акрамя таго, тэрцыі, сталі першымі злучэннямі драбаў, якія дасягнулі эфектыўнага спалучэння пікі і агнястрэльнай зброі. Кампаніі тэрцый дамінавалі на еўрапейскіх палях бітваў у шаснаццатым і першай палове сямнаццатага стагоддзяў і лічацца гісторыкамі важным этапам у развіцці раннемадэрнай тактыкі, баявога злажвання і узамадзеяння радоў войскаў.
Гісторыя Выкарыстанне шчыльных фармацый пікінёраў іспанскімі арміямі пачалося падчас Гранадскай вайны. Падчас Італьянскіх войнаў пад кіраўніцтвам іспанскага генерала Гансала Фернандэса дэ Кордава, празванага «Вялікім капітанам», склалася сістэма аб'яднаных груп пікінёраў, аркебузіраў і фехтавальшчыкаў (родэльерас). Канфлікты канца XV і пачатку XVI стагоддзяў перараслі ў тактычна ўнікальную сумесь камбінацый зброі, сканцэнтраваную вакол латнай пяхоты. Каб супрацьстаяць французскай цяжкой кавалерыі, камандзір тэарэтычна мог мець да 6000 салдат, але да 1534 года гэтая колькасць скарацілася на траціну, дасягнуўшы максімуму ў 3000 жаўнераў.
Арміі, якія выкарыстоўвалі кампаніі тэрцый колькасцю да 300 салдат, звычайна імкнуліся разгарнуць іх у брыгады як мінімум з трох такіх, пры шыхтаванні з адной наперадзе і дзвюма ў тыле. Так ствараліся тылавыя фарміраванні, якія эшаланавалі з абодвух бакоў такім чынам, што фарміраванне называлася калунела або полк (), якім камандваў калонэль або палкоўнік (). Іспанскія тэрцыі рэдка налічвалі больш за 1500 чалавек. Іх называлі тэрцыямі, што азначае «траціна», бо тэарэтычна першапачаткова меркавалася, што яны павінны былі складацца з 1/3 пікінёраў, 1/3 мечнікаў і 1/3 стралкоў. З часам колькасць мечаносцаў скарацілася, а калі ў 1536 годзе былі афіцыйна зацверджаны тэрцыі, ад іх цалкам адмовіліся. Адзінай тэрцыяй, якая мела 3000 чалавек, была Галерная тэрцыя (), прызначаная толькі для разгортвання на галерах і галеонах і спецыялізаваная на марскіх і дэсантных аперацыях. Яна была створана ў 1537 годзе каралеўскім загадам для іспанскіх флотаў у Міжземным моры, і сёння Іспанская марская пяхота лічыць сябе яе нашчадкам.
З часам доля стралкоў павялічылася. Калі тэрцыя ўзору 1536 года тэарэтычна мела 10 рот пікінёраў і 2 роты аркебузіраў па 250 чалавек кожная (16,7% стралкоў), то тэрцыя ўзору 1632 года складалася з 15 рот па 90 аркебузіраў, 40 мушкецёраў і 60 пікінёраў (64% стралкоў).
Склад і характарыстыкі
Нягледзячы на тое, што іншыя краіны таксама прынялі тэрцыі, іх арміі не апраўдвалі грознай рэпутацыі іспанцаў, якія мелі ў сваім распараджэнні асноўную частку прафесійных салдат, што давала ім перавагу, якую іншым дзяржавам было цяжка дасягнуць. Гэтая структура арміі была дапоўнена «арміямі розных краін», што сведчыць пра тое, што значная частка войскаў была сфарміравана з наймітаў з Германіі (ландскнехтаў), Італіі і валёнскіх тэрыторый Іспанскіх Нідэрландаў, што было тыпова для еўрапейскіх войнаў аж да Напалеонаўскіх войнаў . Аднак у XVI і XVII стагоддзях аснову іспанскіх армій складалі іх уласныя падданыя, якіх паважалі і хвалілі за згуртаванасць, высокую дысцыпліну і агульны прафесіяналізм.
Шыхтаванне
У тэрцыі шэрагі пікінёраў выстройваліся ў полы квадрат пікаў (баталія) (ісп. ) унутры з мечнікамі, звычайна ўзброенымі кароткімі мячамі, шчытом і дроцікамі; з ростам эфектыўнасці агнястрэльнай зброі роля мечнікаў знізілася, і да 1536 года ад іх адмовіліся. Аркебузеры (пазней мушкецёры) звычайна падзяляліся на некалькі мабільных груп, якія называліся рукавамі (ісп.: ) і разгорнутыя адносна куадра, звычайна з адной манга у кожным куце. Перавагай такога падыходу з камбінацыяй зброі была магчымасць адначасова выкарыстоўваць стабільнасць пяхоты пікінёраў, агнявую моц аркебузіраў на адлегласці і магчымасць праводзіць атакі з выкарыстаннем фехтавальшчыкаў з ручнымі шчытамі. Акрамя ўласцівай тэрцыі здольнасці эфектыўна адбіваць напады кавалерыі і іншых падраздзяленняў ўздоўж яе фронта, дыстанцыйная агнявая моц яго аркебузіраў магла быць лёгка перакінута на флангі, што рабіла яе універсальнай як у наступальных, так і ў абарончых аперацыях, што паказаў поспех тэрцый у бітве пры Павіі (1525 г.)
Групы тэрцый звычайна шыхтаваліся ў фармацыі «цмокавы зубы» (у шахматным парадку, прычым пярэдні край аднаго аддзела быў выраўнаваны з заднім краем папярэдняга аддзела; падобна канцэпцыі "абароны вожыкам"). Гэта дазваляла ствараць эгнфілядныя лініі агню і, да пэўнай ступені дэфілядавала падраздзяленні ўласнай арміі. Няцотныя падраздзелы чаргаваліся з цотнымі, адно наперадзе, а другое ззаду адпаведна, ствараючы прагалы на неасцярожнага ворага, каб ён мог паспрабаваць прарвацца і абысці з флангаў, але патрапляў пад камбінаваны прамы і падоўжны перакрыжаваны агонь з мушкетаў і гармат трох асобных тэрцый. З моманту свайго стварэння фарміраванні тэрцыі павінны былі каардынаваць свае палявыя аперацыі з кавалерыяй.
Камандаванне тэрцыяй
Згодна з сучаснай ваеннай арганізацыяй, тэрцыю ўзначальваў палявы камандзір, прызначаны каралём камандуючым афіцэрам, яго ахоўвалі восем алебардшчыкаў. Яго памочнікамі былі сяржант-маёр і фур'ер, які адказваў за лагістыку і ўзбраенне. Кампаніямі (ротамі) камандавалі капітаны, якія таксама прызначаліся каралём, і харужыя (прапаршчыкі) якія адказвалі за харугву кампаніі і сігнальныя прапарцы на полі боя.
У кампаніях былі сяржанты, кватэрмайстры і капралы. Сяржанты выконвалі абавязкі камандзіраў чаты (роты, кампаніі) і перадавалі загады капітана сваім салдатам; кватэрмайстры адказвалі за забеспячэнне рот неабходнай зброяй і боепрыпасамі, а таксама дадатковымі людзьмі, ежай і начлегам; а капралы, якія ўзначальвалі групы па 25 чалавек (падобныя да сучасных узводаў), заўсёды выконвалі загады капітана і паведамлялі пра любыя магчымыя беспарадкі ў падраздзяленні.
У кожнай роце быў корпус барабанаў, які складаўся з барабаншчыкаў і дудачнікаў, якія аддавалі баявыя загады, прычым барабанны-майор і маер - дудачнік лічыліся часткай і забяспечваліся штабам роты.
Персанал тэрцыі ўключаў медыцынскі кампанент у які ўваходзілі прафесійны лекар, цырульнік і хірургі, капеланаў і прапаведнікаў, судовую секцыю і вайсковых канстэбляў, якія адказвалі за выкананне загадаў і падтрыманне дысцыпліны. Усе яны падпарадкоўваліся непасрэдна Meister de Campo.
Арганізацыя Тэрэцыі, якія першапачаткова служылі ў Італіі і Іспанскіх Нідэрландах, былі арганізаваны ў:
10 рот па 300 чалавек на чале з капітанамі, у якіх 8 былі роты пікінёраў і 2 з аркебузіраў
Пазней роты скарацілі да 250 чалавек.
Падчас кампаній у Нідэрландах тэрцыі былі рэарганізаваны ў тры палкі (каланеліі) пад кіраўніцтвам палкоўнікаў (папярэднікі сённяшніх батальёнаў ), але падзеленыя на тыя ж 12 рот па 250 чалавек, дзве з якіх былі аркебузірамі, а 10 — пікінёрамі. Палкоўнікаў таксама павінен быў прызначаць манарх.
Тэрцыі і Іспанская імперыя У эпоху Габсбургаў тэрцыі былі разгорнуты па ўсёй Еўропе. Яны складаліся з добраахвотнікаў і фарміраваліся вакол ядра прафесійных салдат, якія былі добра падрыхтаваны. Некалькі пазней тэрцыі пачалі адхіляцца ад добраахвотніцкай мадэлі рэгулярнай арміі Іспанскай імперыі — калі кароль Габсбургаў Філіп II адчуў патрэбу ў большай колькасці сіл, ён сфармаваў тэрцыю каталонскіх крымінальнікаў для барацьбы ў Фландрыі, заклаўшы тэндэнцыю, якую ён працягнуў з большасцю каталонскіх крымінальнікаў да канца свайго праўлення. Значная частка іспанскай арміі (якая да другой паловы XVI стагоддзя цалкам складалася з падраздзяленняў тэрцый: тэрцыя Савоі, тэрцыя Сіцыліі) была разгорнута ў Нідэрландах для падаўлення ўсё больш складанага паўстання супраць Габсбургаў. Па іроніі лёсу, многія іспанскія падраздзяленні тэрцыі сталі часткай праблемы, а не рашэннем, калі прыйшоў час ім плаціць: паколькі іспанскі скарб спусташаўся з-за пастаянных войнаў, часткі часта бунтавалі. Напрыклад, у красавіку 1576 года, адразу пасля буйной перамогі, неаплачаныя тэрцыі паўсталі і занялі горад Антверпен, пагражаючы знішчыць яго, калі іх патрабаванні не будуць выкананыя. Цалкам залежачы ад сваіх войскаў, іспанскі палкаводзец мог толькі падпарадкавацца.
Спецыялізаваныя трэцыі 24 лютага 1537 года была створана Tercio de Galeras (Тэрцыя галер), якая лічыцца першым у гісторыі ваенна-марскім падразделам. Сёння Real Infantería de Marina (Іспанская каралеўская марская пяхота) лічыць сябе нашчадкам гэтага падраздзялення. Былі таксама іншыя падраздзяленні ваенна-марскіх тэрцый, такія як Tercio Viejo de Armada (Старая флоцкая тэрцыя) або Tercio Fijo de la Mar de Nápoles (Сталая тэрцыя Неапалітанскага мора). Такія спецыялізаваныя падраздзяленні былі патрэбныя для працяглай вайны з Асманскай імперыяй праз Міжземнамор'е.
Правілы наймення Большасць тэрцый атрымлівалі назвы ў залежнасці ад месца іх раскватаравання або першага разгортвання: напрыклад, Tercio de Sicilia, de Lombardía, de Nápoles (Тэрцыя Сіцыліі, Ламбардыі, Неапаля) і гэтак далей. Некаторыя іншыя тэрцыі былі названыя ў гонар свайго камандзіра, напрыклад, тэрцыя дэ Манкада ў гонар свайго камандзіра Мігеля дэ Манкады (найбольш вядомым салдатам якога быў Мігель дэ Сервантэс). Некаторыя тэрцыі былі названыя ў гонар сваёй асноўнай функцыі, напрыклад, Галерас або Вьеха-дэ-Армада. Некаторыя іншыя былі названыя ў гонар раёна іх вярбоўкі.
Спасылкі
Партугалія прыняла іспанскую мадэль тэрцый у XVI стагоддзі, назваўшы іх тэрсамі . У 1578 годзе, падчас рэарганізацыі партугальскай арміі каралём Себасцьянам, былі створаны чатыры тэрцыі: тэрцыя Лісабона, тэрцыя Эстрэмадура, тэрцыя Алентэжу і тэрцыя Алгарве. У кожнай з іх было каля 2000 чалавек, сфарміраваных у восем кампаній.
Пяхота арміі, арганізаванай на экспедыцыю ў Марока ў 1578 годзе, складалася з гэтых чатырох тэрцый, а таксама з тэрцыі шукальнікаў прыгод (якая складалася выключна з маладых дваран), трох наёмных тэрцый (нямецкай, італьянскай і кастыльскай) і падраздзялення элітных снайпераў з партугальскага гарнізона ў Танжэры. Гэта былі партугальскія войскі, якія змагаліся ў бітве пры Элькасер-Кебіры .
Падчас уніі з іспанскай каронай, з 1580 па 1640 год, Партугалія захавала арганізацыю тэрцый, хоць армія скарацілася. Некалькі іспанскіх тэрцый былі адпраўлены ў Партугалію; асноўная з іх — іспанская пяхота тэрцыі Лісабона заняла галоўныя крэпасці партугальскай сталіцы. У гэты час была створана Тэрцыя партугальскага кароннага флоту, продак сучаснай марской пяхоты Партугаліі.
Пасля аднаўлення Партугальскага суверэнітэту ў армія была рэарганізавана каралём Жуанам IV . Тэрцыі заставаліся асноўнымі падраздзяленнямі партугальскай пяхоты. Былі арганізаваны два тыпы тэрцый: платныя тэрцыі (пастаянныя падраздзяленні першай лініі) і дапаможныя тэрцыі (падраздзяленні апалчэння другой лініі). Дзякуючы гэтым войскам Партугалія выйграла вайну за Рэстаўрацыю.