Расійская рэвалюцыя 1917 года — агульны тэрмін для серыі рэвалюцый у Расіі, якія знішчылі Расійскую імперыю і прывялі да стварэння СССР. Першая рэвалюцыя адбылася ў лютым 1917, а другая — у кастрычніку 1917. Асноўныя падзеі Лютаўскай рэвалюцыі адбываліся ў Петраградзе. Кіраўніцтва арміі на чале з начальнікам штаба Вярхоўнага Галоўнакамандуючага генералам Міхаілам Аляксеевым і камандуючым франтамі і флотамі палічыла, што яны не маюць сродкаў на падаўленне рэвалюцыі. Апошні расійскі цар Мікалай II адрокся ад пасаду. Пасля таго, як яго меркаваны пераемнік, вялікі князь Міхаіл Аляксандравіч таксама адмовіўся ад стальца, Дзярждума ўзяла краіну пад свой кантроль, утварыўшы Часовы ўрад Расіі.

З утварэннем паралельных Часоваму ўраду Саветаў пачаўся перыяд двоеўладдзя. Бальшавікі сфарміравалі атрады ўзброеных рабочых Чырвонай гвардыіОрландо Файджес, Народная трагедия, стр.370, дзякуючы папулісцкім лозунгам заваяваўшы значную папулярнасць, у першую чаргу ў Петраградзе, Маскве, у буйных прамысловых гарадах, Балтыйскім флоце, войсках Паўночнага і Заходняга франтоў.

Падчас Кастрычніцкай рэвалюцыі падкантрольны бальшавікам, на чале з Леніным, Петраградскі ВРК зрынуў Часовы ўрад. На II Усерасійскім з’ездзе саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў бальшавікі вытрымалі цяжкую барацьбу супраць меншавікоў і правых эсэраў, сфарміраваўшы першы савецкі ўрад. У снежні 1917 года была складзена ўрадавая кааліцыя бальшавікоў і левых эсэраў. У сакавіку 1918 года быў заключаны Брэсцкі мірны дагавор з Германіяй.

Да лета 1918 года канчаткова сфарміраваўся аднапартыйны ўрад, і пачалася актыўная фаза Грамадзянскай вайны ў Расіі, якая настала ў выніку паўстання Чэхаславацкага корпуса. Заканчэнне Грамадзянскай вайны стварыла ўмовы для стварэння Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.

Перадумовы

На думку некаторых даследчыкаў, выкліканая падзеямі крывавай нядзелі рэвалюцыя 1905 года стала асноўнай перадумовай лютаўскай рэвалюцыі 1917 года. У 1905 годзе ўпершыню быў створаны Петрасавет, гэта значыць «Пецярбургскі савет рабочых дэпутатаў». Адным з выклікаў, з якім сутыкнулася Расія з пачаткам вайны, стала блакада, арганізаваная Цэнтральнымі дзяржавамі. Пасля ўступлення Турцыі ў вайну на баку Цэнтральных дзяржаў у кастрычніку 1914 года Расія была пазбаўлена асноўных гандлёвых маршрутаў праз тэрыторыю Турцыі, а Германія заблакавала Балтыйскае мора. Блакада ўскладняла ў тым ліку і ваенны імпарт. Сама ж Германія навырабляла вялікую колькасць боепрыпасаў, змагаючыся пры гэтым на двух асноўных франтах.

Да пачатку 1917 года працяглая Першая сусветная вайна моцна абвастрыла становішча ў Петраградзе. Ваенная гіперінфляцыя прывяла да таго, што вытворцы пачалі ў масавым парадку прытрымліваць хлеб, спадзеючыся на яшчэ большае павелічэнне цэн. Як паказвае даследчык Сяргей Няфёдаў, да канца 1916 года традыцыйная рыначная сістэма забеспячэння гарадоў пачала развальвацца, царскі ўрад пачаў рабіць першыя спробы арганізаваць харчразвёрстку. 8 верасня 1916 года Мікалай II зацвердзіў палажэнне Савета міністраў аб крымінальнай адказнасці гандляроў і прамыслоўцаў «за ўзвышэнне ці паніжэнне коштаў на прадметы харчавання альбо неабходнай патрэбы»«Отечественные записки. 1917». Журнал «Родина»..

Гісторык-даследчык лютаўскіх падзей 1917 года, іх сучаснік Сяргей Мельгуноў у сваім даследаванні сцвярджаў, што пастулат пра голад як чыннік рэвалюцыі, які меркаваўся, з’яўляецца няжыццяздольнымМельгунов, С. П. «Мартовские дни 1917 года» / предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2008. — 688 с. + вкл. 8 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2933-8, стр. 40. З іншага боку, даследчык Няфёдаў сцвярджаў процілеглае і прывёў падрабязны эканамічны аналіз механізму ўзнікнення перабояў у забеспячэнні з прычыны ваеннай гіперінфляцыіНефёдов С. А. «Первая мировая война и февральская революция 1917 года. Механизм брейкдауна в условиях войны» . Самі ж улады Петраграда, у асобе генерала Сяргея Хабалава і кіраўніка гораду Аляксандра Балка, ацэньвалі запасы хлеба ў Петраградзе на момант пачатку рэвалюцыі як дастатковыя. Даследчык Рычард Пайпс далучаецца да гэтай ацэнкі, аднак таксама паказвае на ваенную гіперінфляцыю і перабоі ў забеспячэнні Петраграда палівам.

У Петраградзе пачаліся паўстанні. У лютым 1917 года на вуліцах з’явіўся натоўп з надпісамі на плакатах «Далоў вайну». Цяжкія страты падчас вайны таксама ўмацоўвалі думкі, што цар Мікалай II не быў прыдатным да кіравання. Да 1917 года страты Расійскай імперыі ў Першай сусветнай вайне дайшлі да 2,5 млн загінуўшых салдат (забітых у баі, зніклых без вестак, якія памерлі ад ран і хвароб, якія памерлі ў палоне) і да 1 млн грамадзянскіх асоб. Вайна моцна абясцэніла чалавечае жыццё, зрабіўшы звыклай гібель мільёнаў людзей. За ўсю гісторыю Расіі ўпершыню была набрана на мабілізацыі велізарная армія, праз якую прайшлі да 15 млн чалавек з 175-мільённага насельніцтва. 80—90 % мабілізаваных салдат склалі сяляне, у тым ліку якія прыйшлі ў войска са сваімі ўяўленнямі пра «зямлю і волю». Частку арміі склалі кадравыя завадскія працоўныя, мабілізаваныя ў 1914—1916 гадах і замененыя на заводах выхадцамі з вёсак.

У кастрычніку 1916 года дырэктар Дэпартамента паліцыі міністэрства ўнутраных спраў Васільеў прадставіў даклад аб настроях насельніцтва на месцах, які паказваў, што «асноўнай прычынай азлаблення называецца жахлівая дарагоўля», у абедзвюх сталіцах «апазіцыйнасць настрояў» нашмат пераўзыходзіла ўзровень 1905 года, што можа прывесці да ўспышкі ў сталіцах «буйных беспарадкаў чыста стыхійнага характару». У той жа час начальнік Кранштацкага гарнізона дакладваў, што ў выпадку беспарадкаў на войскі разлічваць нельга з прычыны іх ненадзейнасці. Жаўнеры падвяргаліся шэрагу зневажальных абмежаванняў: ім дазвалялася перасоўвацца ў трамваях толькі на падножках, у тэатрах не дазвалялася сядзець побач з афіцэрамі. З 1915 года ў арміі былі адноўлены цялесныя пакаранні ў выглядзе лупцоўкі розгаміДеникин А. И. «Очерки русской смуты». Глава 2. Старая армия перед революцией, сярод афіцэраў быў распаўсюджаны зварот на «ты» да салдат і рукапрыкладства.

Генерал Дзмітрый Дубенскі, які ў лютым 1917 года знаходзіўся ў царскай свіце ў якасці афіцыйнага гістарыёграфа, адзначаў, што «былі такія батальёны, якія мелі па 12—15 тысяч чалавек. Усе яны змяшчалася ў скучаным выглядзе ў казармах, дзе людзі размяшчаліся для сну ў два-тры і чатыры ярусы. Назіраць за такімі часткамі станавілася цяжка, не хапала афіцэраў, і магчымасць прапаганды існавала поўная. Па сутнасці гэтыя запасныя батальёны зусім не былі прэабражэнаўцамі, сямёнаўцамі, егерамі і гэтак далей. Ніхто з маладых салдат не быў яшчэ ў палках, а толькі навучаўся, каб потым патрапіць у шэрагі таго ці іншага гвардзейскага палка і атрымаць дух, фізіяномію часткі і ўвабраць яе традыцыі. Многія з салдат запасных батальёнаў не былі нават прыведзены да прысягі. Вось чаму гэты малады кантынгент так званых гвардзейскіх салдат не мог быць трывалым і, выйшаўшы 24, 25 і 26 лютага на ўціхамірванне беспарадкаў, захістаўся, і затым пачаўся бессэнсоўны і бязлітасны салдацкі бунт»«Отречение Николая II. Воспоминания очевидцев» . Красная газета; 1990. ISBN 5‑265‑01684‑8.

Акрамя таго, частку салдат і матросаў складалі мабілізаваныя працоўныя, у тым ліку тыя, хто раней удзельнічалі ў рэвалюцыйнай дзейнасці; у першую чаргу гэта адносілася да Кранштацкай ваенна-марской базы, а таксама да ваенна-марской базы ў Гельсінгфорсе. Умовы вайсковай службы ў Кранштаце былі цяжкімі і суправаджаліся зневажальнымі абмежаваннямі ніжніх чыноў, напрыклад, матросам забаранялася хадзіць па ўсходнім баку галоўнай вуліцы, ля ўваходу на Кацярынінскі бульвар змяшчалася шыльда, якая забараняла ўваход «сабакам, салдатам і матросам»«История Кронштатской крепости» . Петербург-Петроград-Ленинград-Санкт-Петербург.

Хваляванні ў войску і на флоце пачаліся задоўга да 1917 года. Напрыклад, 19 кастрычніка 1915 года збунтаваўся лінкор «Гангут», які стаяў на гельсінгфорскім рэйдзе, 2 мая 1916 года адзначаны першы выпадак адмовы казакоў разганяць натоўп. Як адзначае даследчык Няфёдаў, у кастрычніку 1916 года адбыліся бунты салдат на размеркавальных пунктах у Гомелі і Крэменчугу, 17 кастрычніка салдаты 181-га палка далучыліся да натоўпу рабочых Выбаргскага раёна Петраграда, 29 кастрычніка 1916 года выкліканыя для разгону страйку салдаты замест рабочых адкрылі агонь па паліцыі. Французскі пасол у Петраградзе Марыс Палеалог у сваім рапарце французскаму знешнепалітычнаму ведамству адзначыў гэты інцыдэнт, як «вельмі паказальны», і заявіў, што «…у выпадку паўстання нельга разлічваць на войска… мы павінны ўжо цяпер прадбачыць банкруцтва нашай саюзніцы [Расіі] і зрабіць з гэтага ўсе неабходныя высновы».

Апошняй кропляй стала зачыненне 21—22 лютага ўладамі найбуйнейшага ў Петраградзе Пуцілаўскага завода — працоўныя паспрабавалі падняць страйк, нягледзячы на тое, што завод з пачаткам вайны быў нацыяналізаваны, а страйкі на дзяржаўных ваенных заводах строга забараняліся. З-за гэтага інцыдэнту на вуліцы былі выкінуты 36 тысяч пакрыўджаных рабочых. Настрой петраградскіх рабочых быў выбуханебяспечным: гэтак, 8 лютага пуцілаўскія працоўныя закідалі паліцыю жалезнымі абломкамі і кавалкамі дзындры.

Лютаўская рэвалюцыя

23 лютага, ці па новаму стылю 8 сакавіка, 1917 года, у «Міжнародны жаночы працоўны дзень», у Петраградзе пачалася дэманстрацыя жанчын-працаўніц Неўскай ніткавай мануфактуры, якія патрабавалі ліквідаваць перабоі ў забеспячэнні Петраграда хлебам і вярнуць з фронту мужоў. Мяркуючы па ўсім, забастоўка ўзнікла стыхійна; бальшавік Васілій Каюраў, які непасрэдна курыраваў гэту мануфактуру, у сваіх успамінах паведамляў, што 22 лютага «параіў» устрымацца ад страйку, бо для яго «не было падставы»Георгий Катков. «Февральская революция». Часть III. Глава 10. Петроградское восстание.. Да дэманстрацыі далучыліся працоўныя Пуцілаўскага завода, 22 лютага ўсе пагалоўна ў складзе 36 тыс. чалавек звольненыя за страйк. Натоўп запоўніў Сампсоніеўскі праспект. Дзякуючы «зняццю» суседніх фабрык і заводаў страйк разрастаўся, да 24 лютага да 170 тыс. рабочых, да 28 лютага да 240 тыс. рабочых.

24 лютага камандуючы Петраградскай ваеннай акругай генерал Сяргей Хабалаў заявіў, што «за апошнія дні водпуск мукі ў пякарні для выпечкі хлеба ў Петраградзе робіцца ў тым жа аб’ёме, што і раней. Недахопу хлеба ў продажы не павінна быць. Калі ж у некаторых крамах хлеба іншым не хапіла, то таму, што многія, асцерагаючыся недахопу хлеба, куплялі яго ў запас на сухары. Жытняя мука маецца ў Петраградзе ў дастатковай колькасці. Падвоз гэтай мукі ідзе бесперапынна». Аднак пасля гэтага дэманстрацыі на змяншэнне не пайшлі: на Неўскім праспекце, Ліцейным праспекце, Садовай вуліцы і Знаменскай плошчы з’явіліся велізарныя натоўпы, а 12 гадзіне дня Петраградскі кіраўнік гораду Балк паведамляў генералу Хабалаву, што паліцыя «не ў стане спыніць рух і навалу народа».

Як відаць, першай ахвярай рэвалюцыі становіцца прыстаў Крылоў, забіты казаком 25 лютага а 3 гадзіне дня пры спробе разагнаць рэвалюцыйны натоўпСпиридович А. И. «Великая война и февральская революция». Книга 3, глава 31., што сабраўся на Знаменскай плошчы на вялікі мітынг каля помніка Аляксандру III. Даследчык Каткоў указвае, што прыстаў Крылоў спрабаваў праскочыць скрозь натоўп, каб сарваць чырвоны сцяг, аднак казак нанёс яму некалькі шабельных удараў, а дэманстранты дабілі Крылова лапатай. Каткоў таксама паказвае, што ў Крылова стралялі з казачай вінтоўкі, аднак пры ўскрыцці агнястрэльных раненняў не было выяўлена. Мяркуючы па данясенні генерала Хабалава цару, зробленым 25 лютага ў 17:30, у той жа дзень, акрамя прыстава Крылова, яшчэ «чатыры чыны паліцыі атрымалі паранені», і таксама «раніцай паліцмайстару Выбаргскага раёна зламалі руку і нанеслі ў галаву рану тупой прыладай».