Маньеры́зм (ад — стыль, манера) — стыль і мастацкі кірунак у еўрапейскім мастацтве, архітэктуры і літаратуры ў перыяд пераходу ад Адраджэння да Новага часу. Маньерызм узнік у Італіі, дзе развіваўся ў рамках Позняга Адраджэння з 1520-х гг., у большасці еўрапейскіх краін прыйшоўся на сярэдзіну і другую палову XVI — пачатак XVII стагоддзя; сфарміраваў перадумовы для складання барока. Яму ўласціва страта рэнесансавай гармоніі паміж цялесным і духоўным, прыродай і чалавекам. Некаторыя даследчыкі (асабліва літаратуразнаўцы) не схільныя лічыць маньерызм самастойным стылем і разглядаюць у ім ранейшую фазу барока. Існуе і пашыранае тлумачэнне паняцця «маньерызм», як выражэнне форматворчага, «прэтэнцыёзнага» пачатку ў мастацтве на розных стадыях культурнага развіцця — ад антычнасці да сучаснасці.
Тэрмін Маньерызм адлюстроўвае агульны стан «браджэнне розуму» у эпоху, калі ідэалы гарманічнай светабудовы саступаюць месца канфліктнаму ўспрыманню свету, усведамленню нікчэмнасці чалавечага Я перад лёсам (Джардана Бруна, , Мішэль дэ Мантэнь). На змену рацыяналістычнаму пазнанню прыходзіць захапленне герменеўтыкай, акультызмам і магіяй (Агрыпа Нетэсгаймскі); містыцызм і экзальтацыя суіснуюць з натуральна-навуковай думкай, арыентаванай на эмпірычны вопыт. Змяненне эстэтычных пераваг знайшло адлюстраванне ў стаўленні да антычнай спадчыны: элінізм, мастацтва этрускаў прыцягваюць больш, чым класіка; узрастае ўплыў неаплатонікаў і .
Мастацтва маньерызму адмовілася ад асноўнага пастулату рэнесанснай эстэтыкі — пераймання натуры — на карысць выражэння адцягненай ідэі, унутранага вобраза, народжанага ва ўяўленні мастака. Прынцыпы мастацтва маньерызму былі сфармуляваны яго тэарэтыкамі — мастакамі Джорджа Вазары, , Федэрыка Цукары, , якія выкарыстоўвалі паняцце «манера», якое ўпершыню было выкарыстана ў трактаце Чэніна Чэніні (каля 1390) і абазначана індывідуальны стыль, уласцівы пэўнаму мастаку, той ці іншай эпосе, народу ці школе. Джорджа Вазары і яго калегі тлумачаць «манеру» і «цудоўную манеру» («maniera bella») як спосаб найбольш адэкватнага выражэння абсалютнай ідэі ў яе неаплатанічным сэнсе. Рэалізацыя ідэі, якая прадугледжвае прымат выдумкі і фантазіі над эмпірычным пазнаннем рэальнасці, складаецца з задумы, вывучэння лепшых «манер», адбору і пераймання. У эстэтыцы маньерызму маецца супярэчнасць, якая адлюстроўвае літаратуратурную і мастацкую практыку: натхнёная фантазія і творчае ўяўленне рэгулююцца сістэмай правіл і арыентацыяй на эклектычнае прытрымліванне ўзораў. Такім чынам, любая «maniera» процілеглая перайманню прыроды, бо адлюстроўвае індывідуальнасць мастака ці паэта.
Ужо ў мастацкай тэорыі барока (, ) творчасць мастакоў маньерызму ацэньвалася негатыўна, бо быццам бы адышла ад рэальнасці і забыла лепшыя ўзоры мастацтва мінулага. Сам тэрмін «маньерызм» узнік у канцы XVIII стагоддзя і першапачаткова выражаў негатыўную адзнаку з’явы: у класіцыстычнай і асветніцкай эстэтыцы XVIII-XIX стст. (, , Дэні Дзідро) маньерызм атаясняўся з заняпадам мастацтва, з інертным паўторам знойдзеных Адраджэннем формул, з эклектычным перайманнем прызнаных узораў.
Упершыню храналагічныя рамкі мастацтва маньерызму ўвёў (1789), вызначыўшы іх для Рыма (пасля 1527), Фларэнцыі (1550-я гг.) і Венецыі (канец XVI ст.). Якаб Буркхарт у 1855 годзе абмежаваў развіццё маньерызму тэрыторыяй Італіі і часавымі рамкамі 1530-1580-х гг., звязаўшы яго паходжанне з арыентацыяй на дасягненні вялікіх майстроў Адраджэння, а таксама з шэрагам сацыяльных фактараў. Цікавасць да маньерызму як гістарычнага стылю абазначылася ў канцы XIX ст. у сувязі з пошукамі вытокаў стылю барока і спрэчкамі вакол яго фармальных прыкмет. Неабходнасць высвятлення мастацкай прыроды стылю, які ўзнік паміж Высокім Адраджэннем і барока, была ўпершыню навукова абгрунтавана Алаізам Рыглем, які даў аналіз архітэктуры маньерызму. У пачатку XX ст. навуковая дыскусія вакол маньерызму шмат у чым была звязана са з’яўленнем мастацкіх кірункаў экспрэсіянізму і сюррэалізму, якія бачылі ў маньерызме свайго прадцечу. На фоне агульнай рэвізіі канцэпцыі Адраджэння, характэрнай для гістарычнай навукі 1900-1910-х гг., змяняецца стаўленне да маньерызму, вытокі якога бачацца ў крызісе Адраджэння як культурнай парадыгмы. Сучасную канцэпцыю «эпохі маньерызму» сфармуляваў у 1918 годзе Макс Дворжак, які распаўсюдзіў прыкметы маньерызму на іншыя віды мастацтва (паэзію, тэатр, музыку), уключыў у круг яго прадстаўнікоў Мігеля дэ Сервантэса і Уільяма Шэкспіра, паэтаў «Плеяды», мастакоў Эль Грэка і Жака Беланжа. Менавіта Дворжак упершыню асэнсаваў маньерызм як следства глыбокіх зрухаў, якія хвалявалі Еўропу ў сярэдзіне XVI ст. У той жа час, бачачы ў маньерызме выражэнне суб’ектывізму індывідуальнай творчай волі ў процівагу нарматыўнасці і рацыяналізму Адраджэння, Дворжак вывеў яго за рамкі вызначанага гістарычнага перыяду: любы стыль, заснаваны на індывідуальным капрызе, выдумцы, які выкарыстоўвае гратэск, абсурд, іронію як выразныя сродкі, можа быць названы маньерыстычным. Канцэпцыя Дворжака знайшла працяг у працах (1965), які лічыў маньерызм асновай сучаснай культуры. Ад гістарычнага феномену маньерызму, якому Гаўзер адвёў цэлае стагоддзе (з 1520 па 1620), ён пераходзіць да разумення маньерызму як усеагульнага ненарматыўнага стылю, уласцівага розным гістарычным эпохам (да спадчыннікаў маньерызму ён адносіць Ф. М. Дастаеўскага і Ф. Кафку). Прыхільнікі «медыевізацыі» Адраджэння высунулі ідэю «адраджэння сярэдневякоўя» ў еўрапейскім маньерызме, якая знайшла гарачага прыхільніка ў асобе .
Выяўленчае мастацтва і архітэктура
Як гістарычны стыль маньерызм знайшоў найбольш поўнае выражэнне ў мастацтве Італіі. Яго пачатковая фаза звязана з антыкласічнымі тэндэнцыямі ў мастацтве Фларэнцыі (Я. Панторма, ), Сіены (Даменіка Бекафумі) і Рыма (т. зв. школа Рафаэля) канца 1510-х — пачатку 1520-х гг., а таксама з прыдворнай культурай герцагскіх двароў Эміліі-Раманьі 1520-1540-х гг. (Франчэска Парміджаніна). Для ранняга маньерызму характэрны драматызм і канфліктнасць светаўспрымання, нервовая экспрэсія мастацкай мовы, ігнараванне праблемы прасторы як цэнтральнай праблемы Адраджэння. Яму былі ўласцівыя зварот да познегатычных і паўночна-еўрапейскіх традыцый, культ грацыёзнай лініі і віртуознага рысунка, парушэнне каларыстычнага і святлаценявага адзінства, якое прыводзіла да рэзкіх каляровых дысанансаў, яркі эмалевы каларыт, наўмыснае скажэнне чалавечых прапорцый (падаўжэнне фігур і іх асобных частак), ілюзіянізм і эфекты перспектыўных скарачэнняў, што апярэджвалі плафонны жывапіс барока. Востраканфліктнае мастацтва ранняга маньерызму выклікала адчуванне няўстойлівасці быцця, прывіднасці высілкаў чалавека і яго залежнасці ад ірацыянальных сіл.
Асноўныя дасягненні ранняга маньерызму палягаюць у вобласці партрэта з яго абвостраным выражэннем унутранага свету мадэлі (Панторма, Франчэска Парміджаніна) і манументальна-дэкаратыўнага жывапісу (Панторма, Даменіка Бекафумі, Перына дэль Вага, Джуліа Рамана, ), у якой пераважалі эфектныя, атэктанічныя кампазіцыі. Павялічваецца эстэтычная каштоўнасць малюнка як акту свабоднай фантазіі мастака (Парміджаніна, Джуліа Рамана, Панторма, Роса Ф’ярэнціна). Для паўночна-італьянскага маньерызму характэрна спалучэнне містычнай экзальтацыі са свецкай вытанчанасцю, геданізмам і дэкаратыўнай вытанчанасцю (Парміджаніна).
У 1540-1550-я гг. маньерызм становіцца пануючым стылем у асноўных мастацкіх цэнтрах Італіі (Рым, Фларэнцыя, Парма, Сіена, Балоння, Ферара, Мантуя, Мілан, Неапаль, Генуя). Асобныя рысы маньерызму выявіліся ў творчасці венецыянскіх майстроў (Тыцыяна, Тынтарэта, Паала Веранезэ і асабліва братоў Басана). Мастацтва маньерызму набыло рысы элітарнай прыдворнай культуры, арыентаванай на густы заказчыка з ліку інтэлектуальнай эліты, вяльможаў і вышэйшага духавенства. Месца эксперыменту заняў праграмны эклектызм, узрасла роля рытарычных праграм і алегорыі, асабліва ў дэкаратыўна-манументальным мастацтве. Найбольш яскрава рысы спелага маньерызму выявіліся ў творчасці Джорджа Вазары, , Аньёла Бранзіна, Якапіна дэль Контэ, братоў Цукары. Уплыў ідэалогіі Контррэфармацыі адбіўся на мастацкай мове і змесце рэлігійнага мастацтва, у якім маюцца рысы протабарока (, Федэрыка Барочы і інш.). Скульптура маньерызму атрымлівае развіццё ў прыдворных цэнтрах Італіі (, Бенвенута Чэліні, , Барталамеа Аманаці, Джамбалонья). Для яе былі характэрны складаныя фантанныя і паркавыя кампазіцыі, пабудаваныя на дынамічных кантрастах і візуальных эфектах, спалучэнне розных матэрыялаў (бронзы, мармуру, прыроднага каменю), цікавасць да супастаўлення іх фактур, да дэкору, натхнёнага эліністычнай антычнасцю. Скульптурныя фантаны, партрэтная і дэкаратыўная пластыка, манументальная скульптура маньерызму аказалі вялікі ўплыў на развіццё стылю барока. Адным з найбольш выразных прыёмаў пластыкі маньерызму стала «фігура серпенціната», якая адлюстроўвае асобную фігуру ці скульптурную групу, што дынамічна закручваецца па спіралі вакол сваёй восі. Ён узыходзіць да творчасці Мікеланджэла, якая заставалася галоўным узорам для пераймання ў скульптараў XVI ст.
Архітэктура У архітэктуры маньерызму (Джуліа Рамана, Барталамеа Аманаці, , Джорджа Вазары, , Джакама да Віньёла, Джакама дэла Порта) вольна выкарыстоўваюцца антычныя традыцыі і дасягненні Адраджэння, асабліва архітэктуры Мікеланджэла. Архітэктурны вобраз нараджаецца ў актыўным супастаўленні атэктанічных формаў, выразных кантрастах фактур і матэрыялаў, скульптурнага і архітэктурнага дэкору. Любоў да незвычайных прасторавых эфектаў архітэктурнай кампазіцыі (Галеаца Алесі), выкарыстанне лесвіц як у інтэр’еры, так і на фасадзе, захапленне дэкаратыўным рустам, скульптурнымі маскаронамі і арнаментальным дэкорам надаюць архітэктуры маньерызму своеасаблівую маляўнічасць.
Другая палова XVI ст. была адзначана ўтварэннем Акадэмій мастацтваў (Фларэнцыя, Рым, Балоння, Венецыя), якія сталі творчым аб’яднаннем мастакоў новага тыпу, унутры якога сфарміравалася акадэмічная сістэма прафесійнай адукацыі. Апроч распрацоўкі тэорыі і эстэтыкі маньерызму (, , Федэрыка Цукары, і інш.), высілкамі Вазары была напісана , дапоўненая тэарэтычнымі нарысамі. На мяжы XVI-XVII стст. у Італіі фарміруюцца цячэнні, накіраваныя супраць маньерызму, арыентаваныя як на адраджэнне класіцыстычных прынцыпаў (браты Карачы), так і на вяртанне да рэальнасці як да асноўнай крыніцы мастацкіх матываў (Караваджа).
Дзейнасць італьянскіх мастакоў у еўрапейскіх краінах, галоўным чынам у Францыі (Роса Ф’ярэнціна, Прыматыча, , Бенвенута Чэліні), у Іспаніі (Барталамеа Кардучы, Федэрыка Цукары, ), Чэхіі (Джузэпэ Арчымбольда), Германіі і Нідэрландах, навучанне еўрапейскіх майстроў у мастацкіх майстэрнях і акадэміях Італіі, распаўсюджванне графікі і твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва маньерызму спрыялі фарміраванню агульнаеўрапейскай мастацкай сістэмы, якая атрымала назву «інтэрнацыянальны маньерызм» ( ў Францыі, мастацтва пры двары імператары Рудольфа II у Празе, раманізм у Нідэрландах, маньерыстычнае мастацтва Баварыі, творчасць Жака Кало, Эль Грэка і інш.). Для інтэрнацыянальнага маньерызму характэрны вытанчанасць і зграбнасць мастацкай мовы, містыцызм і вытанчаны геданізм, злучэнне ўплываў італьянскага маньерызму з мясцовымі познегатычнымі і рэнесанснымі традыцыямі.
Літаратура