Бітва за Вільню (1918—1919) — барацьба за горад паміж польскімі добраахвотніцкімі атрадамі віленскай Самаабароны супраць адступаючых нямецкіх войскаў, мясцовых камуністаў (31 снежня — 3 студзеня 1919 года) і наступаючай Чырвонай арміі (4 студзеня — 5 студзеня 1919 года). На некаторы час большая частка Вільні апынулася пад кантролем палякаў, але пад ударамі колькасна большых сіл бальшавікоў абаронцы былі вымушаны пакінуць горад. Некаторыя гісторыкі лічаць гэтыя падзеі пачаткам польска-савецкай вайны.

Гістарычны кантэкст У пачатку XX стагоддзя Вільня знаходзілася ў складзе Расійскай імперыі. У 1914 годзе пачалася Першая сусветная вайна, у якой Расія ваявала на баку Антанты супраць Цэнтральных дзяржаў. У выніку наступу Германскай імперыі ў 1915 годзе горад быў заняты нямецкімі войскамі. З-за паражэння ў Першай сусветнай пад канец 1918 года немцы пачалі паступова адступаць з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Пакінутыя імі тэрыторыі спяшаліся заняць рэгулярныя часткі РСЧА і атрады прарасійскіх бальшавікоў. У той час Вільня стала аб’ектам тэрытарыяльных спрэчак паміж краінамі, якія пачалі стварацца на абшарах колішняй Расійскай імперыі — Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)Białoruska Republika… с. 261, а таксама ЛітоўскайBiałoruska Republika… с. 358 і Польскай рэспублікаміWojna… с. 47. У горадзе з сакавіка 1918 года працаваў урад Літвы, а ад пачатку снежня і ўрад БНР. 15 снежня ў горадзе сфармаваўся прарасійскі камуністычны (бальшавіцкі) Віленскі гарадскі савет рабочых дэпутатаўBiałoruska Republika… с. 364—366.

Найбольш шматлікай нацыянальнай групай у Вільні, апроч яўрэяў, былі палякі. Яшчэ да аднаўлення незалежнасці Польшчы дзеячы часткі насельніцтва Віленшчыны, якое лічыла сябе часткай польскага народа, вялі падрыхтоўчую працу, каб пазней далучыць гэтыя зямлі да адроджанай польскай дзяржавы. Фармаванне польскіх ваенных атрадаў у Вільні пачалося 10 верасня 1918 года пры падтрымцы Саюза польскіх вайскоўцаў (СПВ). Быў створаны Грамадскі камітэт, які, у сваю чаргу, стварыў Камітэт грамадскай бяспекі. У яго складзе, з дазволу СПВ у Вільні, удзельнічаў капітан Станіслаў Бабятынскі. Ва ўмовах наступлення бальшавікоў была праведзеная спроба аб’яднаць польскае, беларускае, яўрэйскае і літоўскае насельніцтва для супольнай абароны горада, якая, аднак, скончылася няўдала. Абарону горада ўзяла на сябе нядаўна створаная польская Краёвая самаабарона Літвы і Беларусі, якую з 8 снежня узначальваў генерал Уладзіслаў Вэйтка. У склад Краёвай самаабароны ўваходзіла Самаабарона Віленскай зямлі на чале з генералам Еўгеніюшам Канткоўскім, якая пад канец снежня 1918 года мела каля 1200 добраахвотнікаў з жыхароў горада і наваколля. З гэтых сілаў былі сфармаваны два палкі пяхоты і адзін полк уланаў. Таксама актыўна дзейнічала віленская Польская ваенная арганізацыя (ПВА) пад кіраўніцтвам Вітольда ГаламбёўскагаWojna… с. 48-49.

29 снежня 1918 года польскія ўлады ў Варшаве загадалі распусціць Краёвую самаабарону Літвы і Беларусі, прапанаваўшы яе апалчэнцам уступіць у Войска польскае. Генерал Вэйтка быў прызначаны кіраўніком Ваеннай акругі Літвы і Беларусі, генерал Адам МакрэцкіНа думку Дароты Міхалюк (глядзі Białoruska Republika… с. 365), камендантам Вільні быў іншы польскі генерал Стэфан Макржэцкі (брат генерала Адама Макржэцкага), але на самой справе Стэфан Макржецкі падчас бітвы за Вільню яшчэ служыў ва ўкраінскай арміі. — ваенным камендантам Вільні, яго намеснікам — маёр Станіслаў Бабятынскі, капітан Зыгмунт Клінгер — начальнікам штаба. Атрады Самаабароны Віленскай зямлі былі рэарганізаваныя ў І Брыгаду, а яе камандзірам стаў генерал Баляслаў Крэйчмер, але звонку брыгада мала нагадвала злучэнне рэгулярнай арміі. Польскія атрады ў Вільні атрымалі загад абараняць горад ад чырвоных войскаў.

Польскія сілы Пад канец снежня польская І Брыгада Самаабароны Вільні мела наступную структуру: 1-ы полк віленскіх уланаў (камандзір ротмістр Уладзіслаў Дамброўскі; з 30 лістапада да 25 снежня 1918 года — эскадрон уланаў Самаабароны Віленскай зямлі); 1-ы батальён (камандзір падкапітанПадкапітан (падротмістр) — вайсковае званне, якое некаторы час існавала ў створаных на тэрыторыі Расіі польскіх злучэннях; яно было вышэй за званне паручыка, але ніжэй за капітана (ротмістра). Вітольд Шчэрбіцкі); 2-і батальён (камандзір падкапітан Мікалай Зуевіч); 3-і батальён (камандзір паручык Эдвард Качкоўскі; батальён быў сфарміраваны з палякаў — былых ваеннаслужачых нямецкай кайзэраўскай арміі); 4-ы батальён ПВА (камандзір паручык Ян Галамбёўскі); 5-ы батальён навабранцаў (камандзір капітан Уладзіслаў Пяцэскі).

Пазней да іх далучыўся Афіцэрскі легіёнWojna… с. 50-53.

Ход баявых дзеянняў

Заняцце палякамі Вільні Да канца 1918 года рэгулярныя часткі Войска Польскага не здолелі дайсці да Вільні. Прычынай былі цяжкасці, створаныя немцамі на акупаванай тэрыторыі, якая аддзяляла Вільню ад Польшчы. Камандаванне польскай самаабароны ў Вільні, лічачы, што 5 студзеня немцы здадуць Вільню бальшавікам, прымае рашэнне самастойна заняць горад і выціснуць з яго нямецкія войскі. 31 снежня 1918 года камандзір Ваеннай акругі Літвы і Беларусі генерал Уладзіслаў Вэйтка выдаў загад аб мабілізацыі, у якім паведамлялася:

У той жа дзень у Вільні пачаліся першыя баі. 3-і батальён захапіў Віленскую ратушу пры вуліцы Вялікай. Сутычкі адбываліся таксама ў іншых частках горада, у тым ліку ў раёне Вострай брамы. Польскія салдаты пачалі раззбройваць нямецкіх салдат. Пасля перамоў нямецкае кіраўніцтва згадзілася перадаць польскім атрадам частку горада, захоўваючы, аднак, за сабой кантроль над вуліцай Вялікай Пагулянкай і чыгуначным вакзалам. 1 студзеня 1919 года была вызначана польска-нямецкая дэмаркацыйная лінія. У той жа дзень ваенны камендант Вільні генерал Адам Макшэцкі, які атрымаў уладу над горадам, выдаў зварот да жыхароў, у якім прасіў захоўваць парадак, а таксама гарантаваў:

Фактычным кіраўніком польскай самаабароны па уласнай волі стаў ротмістр Уладзіслаў Дамброўскі, які пазней фармальна атрымаў гэту пасаду ад генерала Вэйткі. Немцы ў той час рыхтаваліся да эвакуацыі з горада і не супраціўляліся польскім сілам. У ноч з 2 на 3 студзеня польскія скауты, чыгуначнікі і сябры Польскай ваеннай арганізацыі занялі віленскі чыгуначны вакзал.

Бой з камуністамі на вуліцы Вароняй Ва ўмовах адступлення нямецкіх войскаў з горада 1 студзеня з падполля выйшлі мясцовыя камуністы, якія пачалі нападаць на фарміраванні польскай самаабароны. Іх штабам стаў будынак на вуліцы Вароняй, дзе знаходзілася сядзіба Віленскага гарадскога савета рабочых дэпутатаў. Гэтая арганізацыя была створана 15 снежня 1918 года і складалася ў большасці з жыхароў Вільні рознай нацыянальнасці, а таксама некалькіх асоб з іншых гарадоў. Старшынёй Савета стаў Казімеж Ціхоўскі, ранейшы сакратар петраградскай групы Сацыял-дэмакратыі Царства Польскага і Літвы (СДЦПіЛ), а сакратаром прэзідыума — Ян Кулікоўскі, паляк з Троцкага павета, сябра СДЦПіЛ і Камуністычнай рабочай партыі Польшчы. Атрады польскай самаабароны пад кіраўніцтвам ротмістра Дамброўскага (2-і батальён і каля 30 салдат 3-га батальёна) атакавалі будынак Савета ўвечары 1 студзеня. Падчас тых баёў асаблівым гераізмам вылучыўся сяржант Станіслаў Квяткоўскі. Камуністы здаліся 2 студзеня а 14-й гадзіне. У выніку бойкі з польскага боку загінуў 1 чалавек, чатыры было паранена; з боку камуністаў загінула 3 чалавекі, 5 здзейсніла самагубства, а 76 трапіла ў палон. Сярод самагубцаў быў камендант народнай міліцыі Л. Чаплінскі і віленскі шавец Баніфацы Вежвіцкі. Пасля бою, апрача палонных, польская самаабарона захапіла больш за 1000 кулямётаў і 600 гранат, у большасці нямецкіх.

Першая атака Чырвонай арміі 2 студзеня да Вільні пачалі падыходзіць рэгулярныя войскі савецкай Заходняй арміі з трох напрамкаў: ад Немянчына, Маладзечна і Ліды. Камандзір польскай самаабароны генерал Вэйтка вывеў частку сіл (частку палка віленскіх уланаў, 3 батальён і Афіцэрскі легіён) у раён Новай Вілейкі, каб перакрыць дарогу чырвоным. У Вільні засталіся астатнія віленскія уланы, 1-ы батальён Брыгады, 4-ы батальён ПВА і іншыя дробныя атрады, якія ўзначаліў ротмістр Уладзіслаў Дамброўскі.

Заняць Вільню павінна была ўзмоцненая 5-м Віленскім палком А. Зянковіча бальшавіцкая 2-я стралковая брыгада Пскоўскай дывізіі Уладзіміра Аляксандравіча Альдэрогея, якая 1 студзеня знаходзілся каля Падброддзя. Адначасова з Маладзечна на Вільню накіроўваліся 144-ы і 146-ы палкі 17-й стралковай дывізіі Рыгора Максімавіча Барзінскага і атрад Заходняй дывізіі Уладзіміра Аляксеевіча Яршова. Камандаванне 2-й стралковай брыгады для заняцця Вільні накіравала праз Падброддзе на Міцкуны 4-ы полк, каб разам з 1-ым палком заняць чыгуначную станцыю ў Новай Вілейцы. Адначасова 5-ы Віленскі полк быў накіраваны з Падброддзя праз Немянчын на Вільню. Бальшавіцкія войскі атрымалі загад разграміць супраціўленне палякаў.

4 студзеня 1919 года пад Новай Вілейкай адбыліся першыя баі з наступаючай Чырвонай арміяй. Бальшавікі скіравалі туды 1-ы батальён і две роты 4-ага батальёна Пскоўскага палка Махначова, якія ішлі з правага флангу ад яго. Польская кавалерыя панесла страты і была вымушана адступіць. Пяхота паспрабавала здзейсніць кантрнаступ на Новую Вілейку, але няўдала. Рэгулярныя войскі Чырвонай арміі мелі значную перавагу над атрадамі польскай самаабароны. Таксама ў палякаў бракавала амуніцыі, у горадзе і ў яго ваколіцах не было абарончых пазіцый. Адначасова бальшавікі накіравалі наўпрост на Вільню 5-ы Віленскі полк. Генерал Вэйтка прыняў рашенне адступіць з-пад Новай Вілейкі ў Вільню. Неўзабаве адбыліся сутыкненні з нямецкімі сіламі на вуліцы Вялікая Пагулянка, што прынесла палякам чарговыя страты, у тым ліку сярод афіцэраў. Бальшавікі наступалі на горад з боку Новай Вілейкі і Немянчына. Фарміраванні самаабароны былі вымушаныя вярнуцца ў цэнтр горада, дзе яны, згуртаваўшыся, адбілі атаку Чырвонай арміі.

Другая атака Чырвонай арміі

Поспех польскай самаабароны быў для бальшавікоў нечаканым. Для лепшай каардынацыі баявых дзеянняў яны стварылі адзінае камандаванне. Было вырашана заняць горад моцнай атакай на цэнтр і адначасовым акружэннем з фланга. Штаб 5-га Віленскага палка, аднак, адмовіўся прымаць удзел у аперацыі, лічачы, што створанае камандаванне некампетэнтнае у планаванні і кіраванні наступам. 5 студзеня атаку на Вільню пачала бальшавіцкая групоўка, сканцэнтраваная ў Новай Вілейцы. Палякі арганізавалі абарону наступным чынам: 1-ы, 2-і і 4-ы батальёны баранілі паўднёвыя часткі горада, у тым ліку Зарэчча, а 3-і батальён і полк віленскіх уланаў баранілі падыходы да Антокаля. 4-ы батальён ПВА заняў абарончыя пазіцыі на Зарэччы, поруч з будынкам штаба абароны Вільні. Баі пачаліся на прадмесцях, бальшавікі занялі гару Трох крыжоў і пачалі адтуль артылерыйскі абстрэл горада, у першую чаргу Зарэчча. Пазней у цэнтр Вільні накіравалася чырвоная пяхота.

У бальшавікоў была вялізная колькасная і тэхнічная перавага. Таксама Віленская самаабарона атрымала звестку, што Варшава не можа выслаць падмацаванні. У гэтых умовах грамадзянскія прадстаўнікі Гарадской рады, баючыся рэпрэсій з боку бальшавікоў, калі тыя займуць горад штурмам, прапанавалі генералу Вэйтцы пакінуць горад. Не маючы магчымасці ўтрымаць Вільню, начальнік штаба капітан Зыгмунт Клінгер 5 студзеня а 19-й гадзіне вырашыў спыніць баявыя дзеянні і пакінуць горад.

Адступленне палякаў