thumb|200px|Везувій і гарадская сцяна Пампеяў у 2010 г. thumb|200px|Форум у Пампеях thumb|200px|Ахвяра вулкана Пампе́і (, , ; ) — старажытны рымскі горад недалёка ад Неапаля, у рэгіёне Кампанія, пахаваны пад пластом вулканічнага попелу ў выніку вывяржэння Везувія 24 жніўня 79 года.
Цяпер — музей пад адкрытым небам. Занесены ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Гісторыя
Раскопкі паказалі, што ў I тысячагоддзі да н.э. існавала паселішча каля сучаснага горада Нола і ў VII стагоддзі да н.э. наблізілася да вусця. Новае паселішча — Пампеі — было заснавана оскамі ў VI стагоддзі да н.э. Іх назва хутчэй за ўсё ўзыходзіць да оскскага pumpe — пяць, і вядома з самага заснавання горада, што сведчыць пра фарміраванне Пампеяў у выніку зліцця пяці паселішчаў. Падзел на 5 выбарчых акруг захаваўся і ў рымскі час. Па іншай версіі назва адбылася ад грэчаскага pompe (трыумфальнае шэсце): па легендзе пра заснаванне гарадоў Пампеі і Геркуланума героем Гераклам, той, перамогшы волата Герыёна — урачыста прайшоў па горадзе.
Ранняя гісторыя горада слаба вядомая. Захаваныя крыніцы гавораць пра сутыкненні паміж грэкамі і этрускамі. Некаторы час Пампеі належалі Кумам, з канца VI стагоддзі да н.э. знаходзіліся пад уплывам этрускаў і ўваходзілі ў саюз гарадоў на чале з Капуяй. Пры гэтым у 525 да н.э. быў пабудаваны дарычны храм у гонар грэчаскіх багоў. Пасля разгрому этрускаў у Кіце, Сіракузах у 474 да н.э. панаванне ў рэгіёне зноў заваявалі грэкі. У 20-я гады V стагоддзі да н.э. разам з іншымі гарадамі Кампаніі былі заваяваны самнітаміПитер Коннолли «Греция и Рим» энциклопедия военной истории . Падчас Другой Самніцкай вайны самніты былі разгромлены Рымскай рэспублікай, а Пампеі каля 310 гады да н.э. сталі саюзнікамі Рыма.
Горад удзельнічаў у паўстанні італійскіх саюзных гарадоў 90—88 гадоў да н.э., падчас якога ў 89 годзе да н.э. быў узяты Сулай, пасля чаго абмежаваны ў самакіраванні і зроблены рымскай калоніяй Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum. Займаў важнае месца на гандлёвым шляху «Віа Апіа» (Via Appia), які злучаў Рым і Паўднёвую Італію. У Пампеях мелі вілы шматлікія знатныя рымляне. Існуе доказ таго, што каля 2000 рымскіх ветэранаў былі размешчаны ў вялікай абгароджанай тэрыторыі ў паўднёва-усходняй частцы горада са сваімі сем'ямі. Невядома, ці былі гэтыя часткі горада канфіскаваны ў іх уладальнікаў для гэтай мэты.
Паводле паведамлення ТацытаТацыт Аналы, XIV, 17, у 59 годзе н.э. адбылося жорсткае пабоішча паміж жыхарамі Пампеяў і Нуцэрыі. Пачаўшыся з лаянкі падчас гладыятарскіх гульняў на пампейскай арэне, канфлікт перарос у бойку, у якой верх атрымалі пампейцы, а сярод нуцэрыйцаў шмат людзей загінула ці атрымалі калецтвы. Пасля доўгага разгляду Сенат адправіў вінаватых у ссылку і на 10 гадоў забараніў правядзенне ў Пампеях гульняў. Зрэшты, ужо ў 62 годзе забарона была знята.
Гібель горада thumb|right|300px|К. Брулоў. Апошні дзень Пампеі (1833) Прадвеснікам вывяржэння Везувія стала моцнае землетрасенне, якае адбылося 5 лютага 62 года н.э.Patterns of Reconstruction at Pompeii і апісанае, у прыватнасці, у «Аналах» Тацыта. Бедства нанесла вялікія страты гораду, практычна ўсе пабудовы ў той ці іншай ступені былі пашкоджаны. Большая частка будынкаў была адрамантавана, аднак некаторыя захавалі пашкоджанні да самай гібелі горада ў 79 годзе.
Вывяржэнне Везувія пачалося днём 24 жніўня 79 года і доўжылася каля сутак, пра што сведчаць некаторыя захаваныя манускрыпты «Лістоў» Плінія Малодшага. Яно прывяло да гібелі трох гарадоў — Пампеі, Геркуланум, Стабіі і некалькіх невялікіх паселішчаў і віл. Падчас раскопак высвятлілася, што ў гарадах усё захавалася такім, якім было да вывяржэння. Пад шматмятровай таўшчынёй попелу былі знойдзены вуліцы, дамы з поўным абсталяваннем, рэшткі людзей і жывёл, якія не паспелі выратавацца. Сіла вывяржэння была такая, што попел ад яго далятаў нават да Егіпта і Сірыі.
З 20 000 жыхароў Пампеяў у будынках і на вуліцах загінула каля 2000 чалавек. Большасць жыхароў пакінулі горад да катастрофы, аднак рэшткі загінулых знаходзяць і па-за межамі горада. Таму дакладны лік загінулых ацаніць немагчыма.
Сярод загінулых ад вывяржэння быў Пліній Старэйшы. З-за навуковай цікавасці і жадання дапамагчы людзям, якія пакутавалі ад вывяржэння, ён спрабаваў наблізіцца да Везувія на судне, але апынуўся ў адным з ачагоў катастрофы — каля Стабіі Як пісаў у сваім лісце яго пляменнік Пліній Малодшы, «ад густых выпарэнняў яму перахапіла дыханне і закрыла дыхальнае горла» — гл. Лісты, VI, 16..
Раскопкі thumb|Час даследавання археолагамі частак горада Архітэктар Даменіка Фантана, пракладваючы ў 1592 годзе канал ад ракі Сарно, выявіў частку гарадской сцяны. У 1689 пры будаўніцтве студні знайшлі руіны старажытнага будынка, якія змяшчалі надпіс са словам «Пампеі». Тады, аднак, палічылі, што гэта віла Пампея Вялікага.
Раскопкі пачаліся толькі ў 1748 годзе пад кіраўніцтвам Р. Дж. Алькуб'ерэ, які быў упэўнены, што знойдзены ім горад — СтабііКароткая гісторыя Пампеяў . Асноўныя працы ў той час праводзіліся ў Геркулануме, у Пампеях былі раскапаны толькі тры не звязаных адзін з адным участкі. Алькуб'ерэ цікавілі толькі знаходкі, якія ўяўляюць мастацкую каштоўнасць і якія ён адпраўляў у каралеўскі музей у Парцічы. Іншыя знаходкі знішчаліся. Падобная практыка была спынена пасля пратэсту шэрагу вучоных.
Пад кіраўніцтвам Ф. ле Вега ў 1760—1804 раскопкі набылі іншы характар. Даследаваныя будынкі перасталі засыпацца вынятым грунтам, яго пачалі вывозіць за межы горада. Адкрытыя помнікі рэстаўраваліся, знаходкі, якія не адправіліся ў музей, пакідаліся на месцы для ўсеагульнага агляду. Быў распрацаваны план экскурсійных маршрутаў. У 1763 з выяўленнем надпісу на пастаменце статуі стала ясна, што пахаваны пад попелам горад — не Стабіі, а Пампеі. Асабліва актыўна раскопкі вяліся ў 1808—1814 пры Мюраце. Важную ролю ў іх іграла Караліна Банапарт.
З 1863 года раскопкамі кіраваў Джузэпэ Фіярэлі. У 1870 ён выявіў, што на месцы целаў людзей і жывёл, пахаваных пад пластом вулканічнага попелу, утварыліся пустэчы. Заліваючы гэтыя пустэчы гіпсам, атрымалася рэканструяваць перадсмяротныя паставы ахвяр вывяржэння. Пры ім раскопкі ўпершыню набылі сістэматычны характар.
Пачынаючы з 1961, а асабліва пасля землетрасення 1980 года, у горадзе вядуцца практычна адны рэстаўрацыйныя працы. У наш час каля 20-25 % тэрыторыі Пампеяў не раскапанаГорад—здань былой цывілізацыі .
Стылі насценнага жывапісу Сцены рымскіх дамоў знутры пакрываліся фрэскамі, вывучанымі па большай частцы на прыкладзе Пампеяў, Геркуланума і Стабіяў. Нямецкі вучоны Аўгуст Мау ў 1882 годзе прапанаваў падзел пампейскіх фрэсак на 4 стылю. Пасля, з адкрыццём іншых помнікаў, гэта класіфікацыя была пашырана на ўвесь рымскі насценны жывапіс. Прыведзеныя тут часовыя рамкі характэрны для Пампеяў, у Рыме і іншых гарадах даты могуць адрознівацца.
Інкрустацыённы ці структуральны (150—80 гады да н.э.) — характарызуецца рустам (мур ці абліцоўванне сцен камянямі з грубай, выпуклай паверхняй) і роспісам, які імітуе абліцоўванне мармуровымі плітамі. Узнік пад уплывам мастацтва элінізму, часта сустракаюцца рэпрадукцыі грэчаскіх карцін. Архітэктурны стыль (80 год да н.э.—14 год) — на гладкіх сценах адлюстроўваліся калоны, карнізы, архітэктурныя кампазіцыі, пейзажы, якія стваралі ілюзію аб'ёму і прасторы, якая сыходзіць удалячыню. У роспісах з’яўляюцца фігуры людзей, ствараюцца складаныя шматфігурныя кампазіцыі, часта па міфалагічных сюжэтах. Егіптазаваны ці арнаментальны (з 14 гады н.э.) — пераход да плоскіх арнаментаў, у апраўленні якіх размяшчаліся карціны, звычайна пастаральнай тэматыкі. Фантастычны ці перспектыўна-арнаментальны (з 62 гады н.э.) — з’яўляюцца фантастычныя пейзажы, адлюстроўваная архітэктура нагадвае тэатральныя дэкарацыі, перастаючы падпарадкоўвацца законам фізікі. Карціны з выявай людзей становяцца больш дынамічнымі.
Гарадскія збудаванні
Форум Пампейскі форум з’яўляўся цэнтрам палітычнага, эканамічнага і рэлігійнага жыцця горада. Яго аснову складала плошча памерам 38 на 157 м, акружаная ў самніцкую эпоху порцікам з дарычнымі калонамі, а рымлянамі выбрукаваная траверцінам. Яна была здольная змясціць усё насельніцтва горада. Вялікая плошча была акружана другараднымі плошчамі, а таксама мноствам будынкаў рознага прызначэння. thumb|Трыбунал у базіліцы
Базіліка Знаходзіцца на поўдзень ад плошчы і адкрываецца на яе падвойным порцікам з 5 уваходамі. Была пабудавана ў 120—78 гадах да н.э., мае памеры 25 на 55 м. Цэнтральная яе частка з’яўлялася перыстылем і апраўлялася 28 карынфскімі калонамі дыяметрам 1,10 м і вышынёй каля 10 м. Першапачаткова выконвала функцыі крытага рынку, з пачаткам нашай эры становіцца будынкам суда. Тады ж у глыбіні базілікі быў пабудаваны двухпавярховы «трыбунал», частка якога захавалася да нашых дзён.
Сцены базілікі знутры ўпрыгожаны двума ярусамі паўкалон. На сценах пакінута мноства графіці, адно з іх абвяшчае: «О сцяна, дзіўлюся, як ты дагэтуль не павалілася пад цяжарам такой колькасці надпісаў».
Будынкі Муніцыпалітэта Тры невялікіх будынка ў паўднёвай частцы форума. Унутры кожнага знаходзілася залы з нішамі і апсідай, з абліцаванымі мармурам сценамі і ўпрыгожаная статуямі. Заходні будынак прызначаўся для дзвюх эдылаў, усходні — для дуўмвіраў, якія кіравалі горадам. Цэнтральны служыў месцам паседжання муніцыпальнага савета (Ordo Decurionum).
Каміцыі Каміцыі (месца правядзення галасаванняў) размяшчаліся насупраць базілікі.
Будынак Еўмахіі Пабудаваны жрыцай Еўмахіяй у эпоху Тыберыя (14—37 гады н.э.) для карпарацыі фулонаў, ткачоў і фарбавальшчыкаў, якія складалі аснову эканомікі Пампеяў. Па памеры будынак не саступаў базіліцы, у ім знаходзіліся склады і вёўся гандаль тканінамі. У далёкай сцяне будынка — тры апсіды са статуямі Лівіі, Тыберыя і Друза. Ззаду будынка стаяла статуя самой Еўмахіі (цяпер яна выстаўлена ў музеі Неапаля).
Храм Веспасіяна Невялікі храм, прысвечаны Генію Веспасіяна, уваход у які быў аформлены порцікам з 4 калонамі. Да ўваходу вялі дзве лесвіцы па баках ад подыума са статуяй імператара. Перад храмам знаходзіцца алтар, на якім рэльефы з выявай цырымоніі ахвярапрынашэння быка. Некаторымі даследчыкі мяркуюць, што першапачаткова храм быў прысвечаны Аўгусту, затым паслядоўна кожнаму кіруючаму ў той час імператару і, нарэшце, Веспасіяну.
Храм Лараў Пабудаваны пасля землетрасення 62 года н.э. (па іншай версіі, існаваў і да гэтага, аднак, прысвячаўся культу імператара). Займае плошчу 18 на 21 м. У некалькіх нішах знаходзіліся статуі лараў, у цэнтры — алтар. thumb|Від на руіны храма Юпітэра з дзвюма трыумфальнымі аркамі. Справа бачныя калоны порціка будынка Еўмахіі. На заднім плане — Везувій
Мацэлум Мацэлум — крыты харчовы рынак. Складаецца з плошчы памерам 37 на 27 м, у цэнтры якой была ратонда з 12 калонамі, якія падтрымлівалі дах канічнай формы, пад ім размяшчаўся басейн для жывой рыбы. Вакол плошчы размяшчаліся невялікія магазіны. У глыбіні мацэлума знаходзяцца тры адносна вялікія залы, у цэнтральнай знаходзіліся статуі сястры Аўгуста Актавіі і яе сына Марка Клаўдзія Марцэла, па баках гандлявалі рыбай і мясам.
Храм Юпітэра Галоўны храм Пампеяў узвышаўся ў цэнтры паўночнага боку форума. Пабудаваны ў 150 годзе да н.э. (магчыма на месцы этрускага храма) на подыуме вышынёй 3 м, даўжынёй 37 м і шырынёй 17 м. Падвойная лесвіца вядзе да порціка глыбінёй у 5 калон і шырынёй у 6, за якім размяшчаецца зала, прызначаная толькі для жрацоў. Па баках яна была ўпрыгожана каланадай, а ў глыбіні ў трох нішах размяшчаліся статуя Юпітэра часоў Сулы (80-я гады да н.э.), ад якой захавалася толькі галава, а таксама статуі Юноны і Мінервы. Пол выкладзены ромбападобнымі каменнымі плітамі, якія ствараюць эфект аб'ёмных кубоў. У скляпах знаходзілася скарбніца. Храм моцна пацярпеў падчас землетрасення 62 года.
Па баках ад лесвіцы знаходзіліся дзве трыумфальныя аркі. Заходняя, верагодна, была прысвечана Германіку, а ўсходняя была разабрана. Поруч паўночнага ўскрайка храма знаходзіцца арка, прысвечаная Тыберыю, у яе нішах, звернутых на форум, знаходзіліся статуі Нерона і Друза. thumb|Храм Апалона