Жук-алень, рагач (Lucanus cervus) — буйны жук з роду у складзе сямейства . З’яўляецца самым буйным жуком, што жыве на тэрыторыі Еўропы: асобныя самцы намінатыўнага падвіду могуць дасягаць даўжыні да 86 — 91 мм пры сярэдняй даўжыні самцоў 70—74 мм. Самы вялікі жук у фаўне Беларусі, таксама з’яўляецца другім па велічыні жуком (пасля ) на тэрыторыі Расіі.
Жук-алень сустракаецца ў дубровах і шыракалістых лясах з дамешкам дуба ў Еўропе, Пярэдняй Азіі, Турцыі, Іране і Паўночнай Афрыцы. Самцы адрозніваюцца добра развітымі і павялічанымі мандыбуламі, якія ператвораныя ў т. зв. «рогі». Лічынкі развіваюцца ў драўніне мёртвых ліставых дрэў, пераважна ў драўніне дуба, на працягу 4-6 гадоў.
Жукі-алені сустракаюцца рэдка і лакальна. Арэал віду скарачаецца, у сувязі з чым ён занесены ў ахоўныя дакументы і Чырвоныя кнігі многіх краін Еўропы, уключаючы Украіну, Расійскую Федэрацыю, Казахстан і Беларусь, таксама з 1982 года жук-алень занесены ў другі дадатак Бернскай канвенцыі. Асноўнымі прычынамі скарачэння папуляцыі жука-аленя з’яўляюцца масавыя высечкі лясоў, санітарныя «чысткі» лясных угоддзяў, некантралюемы збор жукоў калекцыянерамі і выпадковымі асобамі.
Этымалогія назвы і сістэматыка Пліній згадвае жукоў-аленяў у сваёй «», называючы іх Lucanus, што значыць «той, хто насяляе ў Луканіі» — вобласці ў паўночнай Этрурыі, якая знаходзіцца на паўночным усходзе ад Пізы, дзе іх выкарыстоўвалі ў якасці амулетаў. Пасля гэтая назва была дадзена ўсяму роду жукоў, да якога належыць від. У 1758 годзе Карл Ліней апісаў гэты від у сваёй працы «Systema naturæ», надаўшы яму відавы эпітэт «cervus», што значыць «алень».
Жук-алень з’яўляецца прадстаўніком галарктычнага роду Lucanus (Scopoli, 1763), які налічвае каля 50 відаў, распаўсюджаных на тэрыторыі Еўропы, Паўднёва-Усходняй Азіі і Паўночнай Амерыкі. Большасць відаў роду засяроджана ў Азіі. Дадзены род уключае ў сябе буйных жукоў чорнага, бурага, карычняватага колераў з падоўжаным сплошчаным целам. Самцы ўсіх відаў адрозніваюцца моцна павялічанымі мандыбуламі (выяўлены палавы дымарфізм). Жук-алень з’яўляецца адным з трох відаў роду, якія жывуць на тэрыторыі Расіі, і адзіным прадстаўніком роду на тэрыторыі Украіны і Беларусі.
Апісанне
Даўжыня цела намінатыўнага падвіду Lucanus cervus cervus: самцоў 45—85 мм, саміц 25—57 мм, пры гэтым жукі з розных месцаў могуць значна адрознівацца адзін ад аднаго памерамі. Дакументальна пацверджаная рэкордная даўжыня злоўленага на тэрыторыі Еўропы самца намінатыўнага падвіду складала 95 мм. Самцы падвідаў Lucanus cervus akbesianus і Lucanus cervus judaicus, якія насяляюць у Турцыі і Сірыі, могуць дасягаць даўжыні да 100—103 мм.
Цела адносна буйное, сплошчанае, галава зверху плоская. Выяўлены палавы дымарфізм — мандыбулы самцоў, як правіла, добра развіты і павялічаны, нашмат буйней, чым у саміц. Надкрылы цалкам пакрываюць брушка. У самцоў яны карычневага колеру з чырванаватым адлівам, у саміц — бура-чорныя. Зрэдку сустракаюцца асобіны з цёмна-карычневымі надкрыламі. Надкрылы не апушаны. Галава, пярэдняспінка, шчыток, ногі і ніз цела чорнага колеру.
Вочы ў самак суцэльныя, у самцоў да паловы падзеленыя шчакавымі выступамі. Верхняя губа ў самца загнутая ўніз. Галава самца моцна пашырана. Вусікі каленчатыя, з доўгімі сцяблінкамі — 1-ы членік вусіка непрапарцыйна вялікі, а 2-і членік прымацоўваецца да яго не па цэнтры, а некалькі ссоўваючыся наперад. Булава вусікаў грэбнепадобная, не смыкаецца, у залежнасці ад падвіду, можа быць чатырох-, пяці- ці шасцічленікавай. Мандыбулы самца развіты вельмі моцна, ператвораныя ў «рогі», якія нагадваюць рогі аленя, за што жук і атрымаў сваю назву. Ад асноўнага ствала кожнай мандыбулы адыходзяць два зубцы. Галоўны зубец на ўнутраным краі мандыбул самца знаходзіцца перад іх сярэдзінай. Афарбоўка мандыбул самцоў можа вар’іравацца ад яркай чырвона-карычневай да карычневай. Пасмяротна колер мандыбул заўсёды змяняецца на больш цёмны, пераважна цёмна-карычневы. Заднія вуглы пярэдняспінки тупыя.
Пярэднія тазікі ног адносна шырока аддзеленыя адзін ад аднаго. Галёнкі задняй пары ног маюць некалькі зубцоў па вонкавым краі, галёнкі пярэдніх ног зверху без рэбраў і кіляў. На пярэднім баку сцёгнаў пярэдніх лапак маюцца рэзка акрэсленыя падоўжныя авальныя плямы жоўта-вохрыста-рыжага колеру, якія ўтвораны густымі кароткімі валасінкамі.
Параўнанне з падобнымі відамі Падобны на невялікага памеру саміцу жука-аленя . Апошні адрозніваецца меншай велічынёй — вельмі плоскім целам даўжынёй 16-32 мм, матава-чорнага колеру, вялікай галавой і грудзьмі, якая шырэй галавы. Таксама від характарызуецца 4-членікавай булавой вусікаў, слабаразвітымі мандыбуламі, якія ў самца амаль такой жа велічыні, як у самкі. Вонкавы край галёнкі задніх ног з 1 шыпом, а не з трыма, як у жука-аленя. сустракаецца паўсюдна ў зоне шыракалістых лясоў на тэрыторыі Еўропы, Паўночна-Заходняй Афрыкі, на Каўказе, у Крыму і Заходняй Азіі.
На тэрыторыі Іспаніі і Партугаліі жука-аленя можна зблытаць з блізкароднасным відам, эндэмікам Пірэнэйскага паўвострава і паўночнага Марока — Лопес-Калон () у 2000 годзе аднёс гэты від да роду (Fabricius, 1801). Ён характарызуецца 6-членікавай булавой вусікаў, у той час як булава вусікаў жука-аленя на перасякальных участках арэалаў абодвух відаў з’яўляецца 4-членікавай. Адрозніваецца таксама афарбоўка : жук смаляна-чорны, з чырванавата-карычневымі мандыбуламі, але часам увесь жук можа быць афарбаваны ў цёмна-карычневы або смаляна-чорны колер.
На поўдні Італіі і ў Правансе на паўднёвым усходзе Францыі жука-аленя можна зблытаць з іншым блізкароднасным відам — . Самцы гэтага віду адрозніваюцца 5-членікавай булавой вусікаў, у той час як булава вусікаў жука-аленя на перасякальных участках арэалаў абодвух відаў з’яўляецца 4-членікавай.
У гэтых рэгіёнах самак відаў і часта памылкова адносяць да віду «жук-алень» (Lucanus cervus), таму што яны даволі моцна падобныя паміж сабой.
Распаўсюджанне і месцапражыванне
Жукі-алені распаўсюджаныя ў Еўропе, Пярэдняй Азіі, Турцыі, Іране і на крайнім паўночным захадзе Казахстана, а таксама, магчыма, у Паўночнай Афрыцы.
У Еўропе арэал віду распасціраецца на поўнач да Швецыі, на поўдзень да паўднёвай Францыі і Балканскага паўвострава. Арэал уключае таксама Латвію, Беларусь, Украіну, Малдову, заходнюю і цэнтральную часткі Грузіі. Арэал на ўсходзе дасягае поймы ракі Урал на тэрыторыі Казахстана. Від вымер на тэрыторыі Даніі, Эстоніі, Літвы, а таксама на большай частцы тэрыторыі Вялікабрытаніі.
У Расіі від шырока распаўсюджаны ў еўрапейскай часткі, уключаючы Варонежскую і Белгародскую вобласць. Паўночная мяжа арэалу на тэрыторыі Расіі праходзіць прыкладна праз Пскоўскую, Курскую, Самарскую вобласці, Тульскую, Маскоўскую, Разанскую вобласць, рэспубліку Чувашыю і Башкірыю (на паўночным усходзе), паўднёвая — Краснадарскі і Стаўрапольскі край, паўднёва-ўсход еўрапейскай часткі (у тым ліку Валгаградскую вобласць). Распаўсюджаны на ўсход да Паволжа і Паўднёвага Урала, сустракаецца таксама на Заходнім Каўказе.
На Украіне від сустракаецца ў асобных месцах амаль па ўсёй тэрыторыі, пераважна ў паўночных, цэнтральных і ўсходніх частках краіны. Нярэдкі на тэрыторыі Харкаўскай і Чарнігаўскай абласцей. У Крыму ён распаўсюджаны ў асноўным у горна-лясной частцы паўвострава, аднак па даліне пракраўся ў стэп, дзе выяўлены ў лесапарку каля сяла Краснагвардзейскага раёна.
У Беларусі від сустракаецца пераважна ў дубровах Палесся. У цэнтральнай і паўночнай частках краіны знаходкі жука з’яўляюцца рэдкімі і адзінкавымі. Адзначаны ў Белавежскай пушчы.
На тэрыторыі Казахстана від жыве ў дубровах і шыракалістых лясах у даліне ракі Урал, але таксама пранікае ў лесастэп.
У Еўропе насяляе зону шыракалістых лясоў, лесастэпу і стэпу; трапляецца пераважна ў заходніх і паўднёвых раёнах. Пераважныя месцы пражывання — старыя дубровы.
Распаўсюджанне гэтага віду жукоў звязана не столькі з геаграфічнымі рэгіёнамі і кліматычнымі зонамі, колькі са спецыфічнымі біятопамі, якія з’яўляюцца тыповым месцам яго пражывання. З’яўляецца мезафільным відам. Жук-алень прымеркаваны да старых шыракалістых лясоўШохин И. В., Бозаджиев В. Ю. Пластинчатоусые жуки (Coleoptera: Scarabaeoidea) Ростовской области. Электронный журнал «Исследовано в России», 2003, стр. 468—488.. Аддае перавагу шыракалістым лясам у галіне дубовага поясу, таксама можа сустракацца ў старых парках, у мяшаных лясах з прымешкай дуба. Засяляе як раўнінныя, так і горныя ўчасткі (у прыватнасці, на Каўказе), але звычайна не падымаецца ў гарах вышэй 800—900 м н. у. м..
Асаблівасці біялогіі
жука-аленя доўжыцца з канца мая да сярэдзіны ліпеня. Часовыя рамкі лета могуць нязначна змяняцца ў залежнасці ад умоў надвор’я і ўчастка арэала — на поўдні лёт жукоў пачынаецца раней, а бліжэй да паўночных шырыняў — пазней, напрыклад, у Вялікабрытаніі імага часам можна назіраць у жніўні — верасні. Лёт адносна расцягнуты і ў сярэднім доўжыцца прыкладна 3-4 тыдні. Лётаюць пераважна самцы. Яны сустракаюцца пераважна да першай дэкады ліпеня. Аплодненыя самкі, яшчэ не адклалі яйкі, могуць сустракацца на працягу ўсяго ліпеня, аж да першых чыслаў жніўня.
Сутачны час актыўнасці віду можа вар’іравацца ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночнай частцы арэала жукі актыўныя пераважна ў змярканні і адносна мала актыўныя днём, у той час як на поўдні арэала жукі вядуць у асноўным дзённы лад жыцця. У дзённы час жукі-алені часцей за ўсё знаходзяцца на ствалах дрэў каля пашкоджанняў, з якіх цячэ драўняны сок. Таксама жукі могуць харчавацца сокам з пашкоджаных маладых парасткаў дрэў і хмызнякоў. У дажджлівае і ветранае надвор’е, пры пахаладанні неактыўныя. пераважна днём, а таксама ў цёплыя вечары і ў прыцемках. У цемры лёт спыняецца.
Паводле назіранняў, самцы валодаюць большай схільнасцю да палётаў, чым самкі. Жукі ажыццяўляюць пералёты пераважна на кароткія дыстанцыі, радзей — на адлегласці да 3 км. адносна хуткі і кіраваны. Узлёт з гарызантальнай паверхні даецца цяжка, і не кожны старт бывае ўдалым. Таму жукі звычайна ўзлятаюць са ствалоў дрэў, развіваючы дастатковую пад’ёмную сілу. Падчас палёту самцы трымаюць сваё цела амаль вертыкальна, каб кампенсаваць вагу мандыбулаў. Пры тэмпературы паветра ніжэй +16 °C жукі не лятаюць.
Самцы часта агрэсіўныя ў адносінах да іншых самца свайго віду: даволі часта ўступаюць у бойкі паміж сабой за доступ да месцаў выцякання драўнянага соку або за самак. Такія бітвы звычайна адбываюцца на ствалах дрэў, калі адзін самец знаходзіцца вышэй за другога. Пераможцам часцей за ўсё становіцца ніжні самец. Згледзеўшы суперніка, самцы прымаюць пагрозлівую позу — прыўздымаюць пярэднюю частку цела уверх і шырока выпростваюць у бакі вусікі. Калі пагрозы не дзейнічаюць, самец атакуе праціўніка. Пры гэтым самцы звычайна высока падымаюцца на пярэдніх і сярэдніх нагах («устаючы на дыбкі»), шырока раскрываюць сківіцы і кідаюцца адзін на аднаго. У ходзе такіх боек кожны з супернікаў спрабуе падчапіць суперніка за куты надкрыльях сваімі мандыбуламі, прыпаднімаюць яго ў паветра, а затым скінуць уніз. Сіла сціскання мандыбул самцоў вялікая — падчас такіх сутычак яны могуць праколваць атожылкамі жвал цвёрдыя надкрылы, а часам і галовы супернікаў, праўда, такія «раненні» ніяк не адбіваюцца на жыццядзейнасці жукоў. Развітыя мандыбулы часта выкарыстоўваюцца жукамі для рашучай абароны ад нападнікаў (у тым ліку і людзей).
Цыкл развіцця Спарванне, якое доўжыцца каля 2-3 гадзін, звычайна адбываецца на дрэвах. Падчас яго самец выкарыстоўвае свае велізарныя мандыбулы для ўтрымлівання самкі. Праз некаторы час пасля спарвання самкі адкладаюць яйкі. Доўгі час лічылася, што адна самка здольная адкласці ад 50 да 100 яек, але новыя даследаванні паказваюць, што яна адкладае толькі каля 20 яек. Для кожнага яйка самкі выгрызают спецыяльныя камеры ў гнілой драўніне — звычайна ў старых пнях, дуплах дрэў, падгніўшых ствалах, у глебе каля камля спарахнелых лісцевых дрэў, пераважна дубу, радзей бярозы, ясеня, вязу, вярбы, грушы. Адклаўшы яйкі, асноўная маса жукоў гіне.