Ба́рнум Бра́ўн (; , — , ) — амерыканскі палеантолаг. Лічыцца адным з самых вядомых «паляўнічых за дыназаўрамі» XX стагоддзя.
Найбольш значныя адкрыцця Барнума Браўна звязаныя з Амерыканскім музеем прыродазнаўчай гісторыі, у аддзеле палеанталогіі пазваночных якога ён прапрацаваў больш за 45 гадоў. З 1897 па 1910 гады Браўн займаў пасаду асістэнта куратара (), з 1910 па 1926 гады пасаду малодшага куратара () і з 1926 па 1942 гады пасаду куратара () аддзела. Вымушана пакінуўшы працу, Браўн яшчэ на працягу 20 гадоў падтрымліваў цесную сувязь з музеем, захоўваючы за сабой ганаровае званне куратара ў адстаўцы ().
Асноўная вобласць раскопак Браўна размяшчалася ў маланаселеных штатах Дзікага Захаду: Ваёмінгу, Мантане, Каларада, Паўднёвай Дакоце, Арызоне і Тэхасе, а таксама ў канадскай правінцыі Альберта. Ён таксама распачаў палеанталагічныя экспедыцыі на Кубу, у Патагонію, Абісінію, Паўднёвую Азію, на міжземнаморскі востраў Самас і ў Гватэмалу.
Найбольш вядомыя знаходкі Браўна — рэшткі трох няпоўных шкілетаў дагэтуль невядомага тыраназаўра, знойдзеныя ім у 1900, 1902 і 1908 гадах у Ваёмінгу і Мантане (фармацыя Хэл-Крык, позні мел). Экзэмпляр 1902 года, знойдзены ў пустыннай мясцовасці ў Мантане, праз тры гады быў выкарыстаны пры навуковым апісанні віду. Велізарнае для навукі значэнне мела даследаванне палеанталагічнага багатага раёна ў даліне ракі Рэд-Дзір ў Альберце, дзе была здабыта значная колькасць скамянелых рэшткаў, у тым ліку невядомых раней відаў. Раскопкі на поўначы Ваёмінга ў 1932 годзе ў кар’еры, вядомым як Howe Quarry, прывялі да адкрыцця вялікага магільніка дыназаўраў юрскага перыяду, якія загінулі адначасова або за вельмі кароткі прамежак часу.
Палеанталагічныя даследаванні Браўна не абмяжоўваліся выключна дыназаўрамі. Ён таксама займаўся пошукамі рэшткаў вымерлых млекакормячых, у тым ліку продкаў чалавека. У гарах Сівалік на поўначы Індыі і Пакістана яму ўдалося знайсці тры фрагменты сківіцы выкапнёвага прымата, вядомага як сівапітэк. У ЗША Браўну першаму з сучасных вучоных удалося выявіць сляды археалагічнай культуры Фолсам, што даказала прысутнасць сучаснага чалавека на амерыканскім кантыненце больш за 11 тыс. гадоў назад.
У адрозненне ад многіх сваіх сучаснікаў, Браўн аддаваў перавагу працы «ў полі» і часцяком мала надаваў увагі публікацыі сваіх адкрыццяў, аддаючы гэта права калегам. Тым не менш, за гады актыўных пошукаў выйшла ў свет каля сотні работ, частка з якіх была прысвечана апісанню новых відаў. На сённяшні дзень аўтарства як мінімум васьмі дыназаўраў — анкілазаўра, крытазаўра, заўралофа, гіпакразаўра, анхіцэратопса, карытазаўра, лептацэратопса і празаўралофа — належыць Браўну. Ён таксама з’яўляецца аўтарам апісання мезазойскай кракадылападобнай рэптыліі пратазухіі.
Біяграфія
Дзяцінства і юнацтва Барнум Браўн нарадзіўся ў 1873 годзе на ўскраіне толькі што ўтворанага мястэчка Карбандэйл у штаце Канзас. За некалькі гадоў да нараджэння хлопчыка яго бацькі — Уільям Браўн (, 1833—1907) і Клара Сілвер (, 1840—1902) — на незаселеных тэрыторыі пабудавалі хаціну і заснавалі ферму. Барнум стаў чацвёртым і самым малодшым дзіцем у сям’і. Каб пры распаўсюджаным прозвішчы яго імя ўсё ж вылучалася, хлопчыка назвалі ў гонар знакамітага ў той час шоўмена і антрэпрэнёра Фінеаса Барнума. Схільнасць да будучай прафесіі выявілася ў Браўна яшчэ ў дзяцінстве: ён збіраў і калекцыянаваў ракавіны малюскаў і іншыя незвычайныя прадметы, якія апынуліся на паверхні зямлі пасля ўзворвання.
У 1893 годзе Барнум паступае ў Канзаскі ўніверсітэт, дзе знаёміцца з выкладчыкам, прафесарам геалогіі Сэмюэлем Уілістанам, вядомым па пошуках дыназаўраў на карысць Гафанііла Марша. Пад кіраўніцтвам прафесара Барнум прымае ўдзел у двух палеанталагічных экспедыцыях у Паўднёвай Дакоце і Ваёмінгу; пры гэтым, у другой экспедыцыі студэнтам, якія суправаджаюць Уілістана, атрымліваецца адшукаць чэрап трыцэратапса — распаўсюджанага раслінаеднага дыназаўра канца мелавога перыяду.
Кар’ера
Вучоба Браўна прыпадае на перыяд так званай «дыназаўравай залатой ліхаманкі» (), каталізатарам якой стала скандальнае суперніцтва Гафанііла Марша і Эдварда Копа. Узаемныя абвінавачванні двух знакамітых і эксцэнтрычных палеантолагаў у прэсе прывялі да ўсплёску цікавасці шырокай публікі да амаль незнаёмым да гэтага дыназаўрам; жадаючы прыцягнуць наведвальнікаў, шматлікія музеі пачалі набываць ужо сабраныя калекцыі вымерлых рэптылій.
Сярод інстытутаў не стаў выключэннем Амерыканскі музей прыродазнаўчай гісторыі, чый прэзідэнт Морыс Джэсуп бачыў сваю дзейнасць у сумяшчэнні перадавых навуковых дасягненняў і камерцыйнай выгады. У пошуках амбіцыйнага чалавека, які згадзіўся б заняцца пошукамі акамянеласцей, музей звярнуўся за дапамогай да Уілістана. Прафесар без ваганняў прапанаваў разгледзець кандыдатуру Браўна, якога лічыў лепшым сваім вучнем.
Супрацоўніцтва Браўна з Амерыканскім музеем прыродазнаўчай гісторыі не толькі адыграла велізарную ролю ў яго персанальным лёсе, але і зрабіла арганізацыю адной з перадавых у галіне палеанталогіі. Калі ў 1897 годзе, толькі што атрымаўшы ступень магістра Браўн быў узяты на пасаду асістэнта куратара аддзела палеанталогіі пазваночных, музей не меў ні аднаго адпаведнага экспаната, то на момант смерці вучонага ў 1963 годзе ён валодаў самай рэпрэзентатыўнай калекцыяй выкапнёвых яшчараў у свеце.
Пасля нападу на Пёрл-Харбар у снежні 1941 года і ўцягвання ЗША ў Другую сусветную вайну ўся даследчая дзейнасць Амерыканскага музея прыродазнаўчай гісторыі была згорнутая, бюджэт скарочаны да мінімуму, які дазваляў толькі падтрымліваць бягучую дзейнасць. Асцерагаючыся бамбардзіровак Нью-Ёрка, Браўн змог дамовіцца з Музеем Карнегі аб продажы першага здабытага ім экзэмпляру тыраназаўра за 7 тыс. долараў. У 1942 годзе дырэкцыя музея выпусціла распараджэнне, згодна з якім супрацоўнікі, якія дасягнулі 68-гадовага ўзросту, прымусова адпраўляліся на пенсію. Нягледзячы на велізарныя заслугі і ранейшую актыўнасць, 1 ліпеня 1942 года 69-гадовы Браўн быў вымушаны пакінуць працу, якой прысвяціў большую частку жыцця. Тым не менш, яму было дазволена падтрымліваць адносіны з музеем.
У канцы 1942 года Браўн пераязджае з Нью-Ёрка ў Вашынгтон і паступае на дзяржаўную службу ў толькі што створанае Упраўленне стратэгічных службаў, дзе адной з яго задач становіцца пошук магчымых шляхоў адкрыцця другога фронту з боку Эгейскага мора. З другой паловы 1943 года і да канца вайны ён займае пасаду кансультанта па геалагічных пытаннях пры яшчэ адной дзяржаўнай арганізацыі — Упраўленні эканамічнай вайны (), у якой, у прыватнасці, вывучае дадзеныя аэраздымкі на прадмет выяўлення закамуфляваных варожых аб’ектаў.
Пасля вайны ў 1947—1952 гадах Браўн у суправаджэнні жонкі і дачкі ад першага шлюбу зноў вяртаецца да асноўнай сваёй прафесіі шукальніка-палеантолага, на гэты раз у Гватэмале. Ён праводзіць геалагічную відэа- і фотаздымку тэрыторыі краіны — спачатку з борта самалёта, а затым наземных відаў транспарту. У 1951 і 1952 гадах Браўн таксама шукае рэшткі вымерлых арганізмаў у гэтай краіне, аднак гучных адкрыццяў у выніку гэтай паездкі зроблена не было. Пошукі давялося згарнуць пасля прыходу да ўлады незалежнага ад ЗША палітыка Гусмана Арбенса і ўсплёску антыамерыканскіх настрояў.
У 1955 года Браўн у апошні раз выязджае ў пошукавую экспедыцыю ў Мантане. Здабыўшы для музея два фрагменты шкілета плезіазаўраКаталог AMNH 2802Каталог AMNH 2505, 83-гадовы навуковец перанёс цяжкае захворванне плямістай ліхаманкай, выкліканай укусам заражанага кляшча.
Барнум Браўн памёр 5 лютага 1963 года, не дажыўшы ўсяго тыдзень да свайго 90-годдзя. Вучоны быў пахаваны побач са сваёй першай жонкай Марыён на яе радзіме ў горадзе Оксфард () на могілках RiverView Cemetery.
Сям’я Барнум Браўн быў двойчы жанаты. Першая жонка Марыён Рэймонд Браўн (, 1877—1910), дачка вядомага ў Оксфардзе адваката і настаўніка, атрымала біялагічную адукацыю ў Каледжы Уэлс () і Калумбійскім універсітэце. Выкладала біялогію ў школе, пасля замужжа некаторы час суправаджала мужа ў экспедыцыях па заходніх штатах ЗША. Дакументальных сведчанняў пра час і акалічнасці знаёмства Барнума і Марыён не захавалася, аднак дакладна вядома, што яны ажаніліся ў горадзе Оксфард (штат Нью-Ёрк) 13 лютага 1904 года. 2 студзеня 1908 года ў пары нарадзілася дачка Фрэнсіс (, 1908—1998). Увесну 1910 года спачатку двухгадовая Фрэнсіс, а затым і яе маці захварэлі цяжкай формай шкарлятыны. Для Марыён гэтая хвароба аказалася фатальнай: яна памерла 9 красавіка 1910 года.
Са сваёй другой жонкай Ліліян Маклафлін (, 1887—1971), у замужжы Браўн, Барнум пазнаёміўся ў Нью-Ёрку незадоўга да яго экспедыцыі ва Усходнюю Афрыку. Яны зноў сустрэліся ў Каіры, дзе Ліліян падарожнічала разам са сваёй цёткай, а Барнум зрабіў кароткачасовы прыпынак па шляху з Абісініі ў Індыю. Вяселле адбылося 20 чэрвеня 1922 года ў індыйскім горадзе Калькута ў перыяд работы Барнума ў гарах Сівалік. Ліліян суправаджала мужа ў паездках у Індыю, М’янму, на востраў Самас і ў Гватэмалу, а таксама прыняла ўдзел у некалькіх экспедыцыях у Мантане, Юце і Ваёмінгу. Аб сваіх падарожжах з Браўнам яна напісала тры кнігі: «I married a Dinosaur» (1951), «Cleopatra slept here» (1951) і «Bring 'Em Back perified» (1958). Барнум двойчы абавязаны ёй жыццём: з вялікай працай яна выходзіла яго падчас смяротна небяспечных інфекцыйных захворванняў — малярыі (1923) і плямістай ліхаманкі Скалістых гор (1955). Ліліян перажыла мужа на 8 гадоў.
Абедзве жонкі Барнума пахаваныя побач з ім на могілках RiverView Cemetery ў Оксфардзе. На гэтым жа могілках у шэрагу з бацькамі Марыён спачывае яго дачка Фрэнсіс.
Спадчына Барнум Браўн з’яўляецца аўтарам наступных таксонаў: родаў Ankylosaurus (1908), Kritosaurus (1910), Saurolophus (1912), Hypacrosaurus (1913), Anchiceratops (1914), Corythosaurus (1914), Leptoceratops (1914), Prosaurolophus (1916) і Protosuchus (1934), а таксама сямейства Ankylosauridae (1908). У суаўтарстве з Уільямам Мэцью быў апісаны род Dromaeosaurus, у суаўтарстве з Эрыхам Шлайкджэрам (:en:Erich Maren Schlaikjer) — род Pachycephalosaurus (1943).
Браўн аддаваў перавагу палявым даследаванням. Пры гэтым нярэдка знойдзеныя ім акамянеласці станавіліся матэрыялам для апісання новых відаў Генры Осбарнам, Лоўрэнсам Ламба (:en:Lawrence Lambe), Эдвінам Колбертам (:en:Edwin Harris Colbert) і іншымі вучонымі.
Бібліяграфія Brown, Barnum. Mound builders discovered in Wyandotte County, Kansas. // Students' Journal. — University of Kansas, 1894. — Т. June. Brown, Barnum. A new genus of ground sloth from the Pleistocene of Nebraska. // Bulletin of the American Museum of Natural History. — 1903. — Т. 19. — С. 569—583. Brown, Barnum; Hatcher, J. B. A new species of fossil edentate from the Santa Cruz Formation of Patagonia. // Bulletin of the American Museum of Natural History.. — 1903. — Т. 19. — С. 453—457. Brown, Barnum. Stomach stones and food of plesiosaurs. // Science. — 1904. — В. 501. — Т. 20. — С. 184—185. — DOI:10.1126/science.20.501.184 Brown, Barnum. Recent exploration of a Pleistocene fissure in northern Arkansas. // Science (new series). — 1905. — Т. 21. — С. 300. Brown, Barnum. The osteology of Champsosaurus Cope. // Memoirs of the American museum of Natural History. — 1905. — Т. 9. — С. 1—26. Brown, Barnum. New notes on the osteology of Triceratops. // Bulletin of the American Museum of Natural History. — 1906. — Т. 22. — С. 297—300. Brown, Barnum. The Hell Creek beds of the Upper Cretaceous of Montana. // Bulletin of the American Museum of Natural History. — 1907. — Т. 23. — С. 823—845. Brown, Barnum. Gastroliths. // Science (new series). — 1907. — Т. 25. — С. 392. Brown, Barnum. The Connard fissue, a Pleisticene bone deposit in northern Arkansas; with description of two new genera and twenty new species of mammals. // Memoirs of the American museum of Natural History. — 1908. — Т. 9. — С. 157—208. Brown, Barnum; Kaisen, Peter C. The Ankylosauridae, a new family of armored dinosaurs from Upper Cretaceous. // Bulletin of the American Museum of Natural History. — 1908. — Т. 24. — № 12. — С. 187—201.