Кіпр

Рэспубліка Кіпр (, ) — астраўная дзяржава, размешчаная на аднайменным востраве ў Міжземным моры. Член ЕС. Кіпр — трэці паводле велічыні востраў у Міжземным моры, плошча — 9 251 км² (240 км з усходу на захад, 100 км з поўначы на поўдзень). У паўночнай частцы вострава знаходзіцца самаабвешчаная Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра.

Гісторыя

Старажытны Кіпр На тэрыторыі Кіпра выяўлены рэшткі неалітычных паселішчаў, якія адносяцца да 6-га тысячагоддзя да н. э. У канцы XV—XI стагоддзях да н. э. востраў быў каланізаваны ахейцамі і стаў адным з цэнтраў мікенскай культуры, а ў IX стагоддзі да н. э. на ім пасяліліся фінікійцы.В. У. Адзярыха. Кіпр // С. 273.

У канцы VIII стагоддзя да н. э. Кіпр трапіў у залежнасць ад Асірыі, каля 560 года да н. э. — ад Егіпта, а ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. — ад дзяржавы Ахеменідаў. У 333—323 гадах да н. э. востраў уваходзіў у склад дзяржавы Аляксандра Македонскага, у 294—58 гадах да н. э. — дзяржавы Пталамеяў. У 58 годзе да н. э. Кіпр быў заваяваны Рымам.

У канцы IV стагоддзя н. э. востраў адышоў да Візантыі. У 648 годзе Кіпр быў заваяваны арабамі, а ў 965 годзе зноў перайшоў пад уладу Візантыі.

Сярэднявечча

У 1191 годзе падчас Трэцяга крыжовага паходу Кіпр быў захоплены крыжакамі. На востраве ўзнікла Кіпрскае каралеўства. З 1192 года ім валодала дынастыя Лузіньянаў, пазней — яе галіна Антыёхаў-Лузіньянаў.

У 1489 годзе Кіпр перайшоў пад непасрэдную ўладу Венецыянскай рэспублікі. Венецыянскае панаванне працягвалася да асманскага заваявання вострава ў 1570—1571 гадах.

Кіпр пад Асманскай імперыяй У 1571 годзе Кіпр быў канчаткова заваяваны Асманскай імперыяй. У XIX стагоддзі сярод грэкаў-кіпрыётаў зарадзіўся рух за аб’яднанне вострава з Грэцыяй — энозіс.

Падчас Грэчаскай нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі 1821—1829 гадоў асманскія ўлады абвінавацілі праваслаўнае духавенства Кіпра ў падтрымцы паўстанцаў. У Нікасіі адбыліся расправы над хрысціянскім насельніцтвам, а маёмасць шэрагу манастыроў была канфіскавана.

Кіпр пад Брытанскай імперыяй Кіпр быў перададзены пад адміністрацыю Вялікабрытаніі на аснове Кіпрскай канвенцыі ў 1878 годзе і афіцыйна анексіраваны Вялікабрытаніяй у 1914 годзе. Паводле Лазанскага мірнага дагавора 1923 года Турцыя прызнала брытанскую анексію вострава, а ў 1925 годзе Кіпр атрымаў статус брытанскай калоніі.

У 1930-я гады на востраве адбываліся антыбрытанскія хваляванні, адначасова ўзрастала папулярнасць ідэі ўз’яднання Кіпра з Грэцыяй. У 1950 годзе Макарыяс III стаў кіраўніком Кіпрскай праваслаўнай царквы і ўзначаліў рух за энозіс.

У 1955 годзе была створана Нацыянальная арганізацыя кіпрыёцкіх змагароў (ЭОКА), мэтай якой была ўзброеная барацьба за вызваленне Кіпра з-пад брытанскай улады і далучэнне вострава да Грэцыі. Дзейнасць арганізацыі суправаджалася ўзброенымі і тэрарыстычнымі акцыямі, пасля чаго брытанскія ўлады ўвялі на Кіпры надзвычайнае становішча. Адначасова абвастрыўся канфлікт паміж грэчаскай і турэцкай супольнасцямі вострава, у які актыўна ўключыліся Грэцыя і Турцыя.

Барацьба завяршылася заключэннем Цюрыхска-Лонданскіх пагадненняў 1959 года, якія прадугледжвалі стварэнне незалежнай дзяржавы і вызначалі асновы яе дзяржаўнага ладу. Пры гэтым Грэцыя і Турцыя атрымалі права размяшчаць на востраве свае вайсковыя кантынгенты, а Вялікабрытанія захавала дзве суверэнныя ваенныя базы.

Незалежнасць 16 жніўня 1960 года Кіпр быў абвешчаны незалежнай рэспублікай. Першым прэзідэнтам стаў архіепіскап Макарыяс III, а віцэ-прэзідэнтам — прадстаўнік турэцкай супольнасці Фазыл Кючук. Канстытуцыя 1960 года вызначыла прынцыпы сумеснага ўдзелу грэчаскай і турэцкай супольнасцей у кіраванні дзяржавай.

Востраў стаў арэнай канфліктаў паміж дзвюма вядучымі этнічнымі супольнасцямі: грэчаскімі кіпрыётамі, якія складалі 77 % насельніцтва ў 1960 годзе, і турэцкімі кіпрыётамі, якія складалі 18 % насельніцтва. З XIX ст. грэчаскае кіпрыёцкае насельніцтва імкнулася да энозісу, аб’яднання з Грэцыяй, што стала грэчаскай нацыянальнай палітыкай у 1950-х гадах. Турэцкае кіпрыёцкае насельніцтва ў значнай ступені выступала за працяг брытанскага панавання, затым патрабавала далучэння вострава да Турцыі, а ў 1950-х гадах сумесна з Турцыяй праводзіла палітыку таксіму — падзелу Кіпра і стварэння турэцкай палітычнай адзінкі на поўначы.

Пасля працяглай барацьбы ў 1950-х гадах Кіпр атрымаў незалежнасць у 1960 годзе. 16 жніўня 1960 года Кіпр атрымаў незалежнасць пасля пагадненняў у Цюрыху і Лондане паміж Вялікабрытаніяй, Грэцыяй і Турцыяй. У той час насельніцтва Кіпра складала 573 566 чалавек, з якіх 442 138 (77,1 %) былі грэкамі, 104 320 (18,2 %) — туркамі і 27 108 (4,7 %) — прадстаўнікамі іншых этнічных груп. Вялікабрытанія захавала дзве суверэнныя тэрыторыі Акратыры і Дэкелію, а дзяржаўныя пасады былі размеркаваны паводле этнічных квот, забяспечваючы турэцкім кіпрыётам пастаяннае права вета, 30 % месцаў у парламенце і адміністрацыі, а таксама гарантуючы правы іншым этнічным групам.

Аднак падзел улады, прадугледжаны канстытуцыяй, прывёў да прававога тупіка і незадаволенасці з абодвух бакоў, а нацыяналістычныя баевікі зноў пачалі падрыхтоўку, атрымліваючы ваенную падтрымку з боку Грэцыі і Турцыі адпаведна. Грэчаскае кіпрыёцкае кіраўніцтва лічыла, што правы, дадзеныя турэцкім кіпрыётам у рамках канстытуцыі 1960 года, занадта шырокія, і распрацавала план «Акрытас», які быў накіраваны на рэфармаванне канстытуцыі. Пры падтрымцы грэчаскіх кіпрыётаў рабіліся спробы пераканаць сусветную супольнасць у неабходнасці змен. Напружанасць узмацнілася, калі прэзідэнт Кіпра архіепіскап Макарыяс III заклікаў да канстытуцыйных змен, якія былі адхілены Турцыяй і сустрэты супрацівам турэцкіх кіпрыётаў.

Міжэтнічны гвалт пачаўся 21 снежня 1963 года, калі два турэцкія кіпрыёты былі забітыя ў інцыдэнце з удзелам грэчаскай кіпрыёцкай паліцыі. Крызіс прывёў да спынення ўдзелу турэцкіх кіпрыётаў у адміністрацыі і заяў аб тым, што яна страціла сваю легітымнасць; характар гэтых падзей і цяпер застаецца спрэчным. У некаторых раёнах грэчаскія кіпрыёты не дазвалялі турэцкім кіпрыётам перамяшчацца і ўваходзіць у дзяржаўныя будынкі, у той час як некаторыя турэцкія кіпрыёты добраахвотна падпарадкаваліся заклікам турэцкай кіпрыёцкай адміністрацыі. Турэцкія кіпрыёты пачалі жыць у анклавах. Структура рэспублікі была аднабакова зменена Макарыясам, а Нікасія была падзелена зялёнай лініяй, уздоўж якой былі размешчаны войскі UNFICYP. У 1964 годзе ААН размясціла на Кіпры міратворчыя сілы.

У 1964 годзе Турцыя пагражала ўварваннем на Кіпр у адказ на працяглы міжэтнічны гвалт на востраве, але яно было прадухілена рашучай тэлеграмай прэзідэнта ЗША Ліндана Джонсана 5 чэрвеня, у якой ён папярэджваў, што ЗША не стануць на бок Турцыі. Тым часам да 1964 года энозіс заставаўся мэтай грэчаскай палітыкі і ад яго не збіраліся адмаўляцца; Макарыяс і грэчаскі прэм’ер-міністр Георгіяс Папандрэу пагадзіліся, што энозіс павінен быць канчатковай мэтай, а кароль Канстанцін пажадаў Кіпру «хутчэйшага аб’яднання з роднай краінай». Грэцыя адправіла 10 000 вайскоўцаў на Кіпр для супрацьдзеяння магчымаму турэцкаму ўварванню.

З вяртаннем у 1971 годзе на востраў аднаго з кіраўнікоў ЭОКА генерала Георгіяса Грываса узмацніўся палітычны націск з мэтай далучэння Кіпра да Грэцыі.

Крызіс 1963—1964 гадоў прывёў да далейшага міжэтнічнага гвалту паміж дзвюма супольнасцямі, прымусіў больш за 25 000 турэцкіх кіпрыётаў перасяліцца ў анклавы і прывёў да спынення прадстаўніцтва турэцкіх кіпрыётаў у рэспубліцы. 15 ліпеня 1974 года грэчаскімі кіпрыёцкімі нацыяналістамі і прадстаўнікамі грэчаскай ваеннай хунты быў здзейснены дзяржаўны пераварот у спробе дасягнуць энозісу. Гэта дзеянне выклікала турэцкае ўварванне на Кіпр 20 ліпеня, якое прывяло да захопу тэрыторыі сучаснага Паўночнага Кіпра і прымусіла больш за 150 000 грэчаскіх кіпрыётаў і 50 000 турэцкіх кіпрыётаў перасяліцца. Турэцкія войскі занялі каля 37 % тэрыторыі вострава, што прывяло да яго фактычнага падзелу на дзве адасобленыя часткі.

Дзяржаўны пераварот і раскол

У 1975 годзе на тэрыторыі, кантраляванай турэцкімі войскамі, была абвешчана Турэцкая Федэратыўная Дзяржава Кіпр. У 1977 годзе прэзідэнтам Рэспублікі Кіпр стаў Спірас Кіпрыяну.

У 1983 годзе ААН заклікала Турцыю вывесці войскі з Кіпра. У тым жа годзе турэцка-кіпрыёцкае кіраўніцтва абвясціла Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра на чале з Рауфам Дэнкташам. Абвяшчэнне новай дзяржавы было асуджана Саветам Бяспекі ААН. У 1984 годзе турэцка-кіпрыёцкая адміністрацыя ўвяла ўласныя пашпарты, а турэцкая ліра стала афіцыйнай грашовай адзінкай на кантраляванай ёю тэрыторыі.

Падзелены Кіпр

Пасля аднаўлення канстытуцыйнага парадку і вяртання архіепіскапа Макарыяса III на Кіпр у снежні 1974 года турэцкія войскі заставаліся на востраве, акупаваўшы паўночна-ўсходнюю частку вострава. У 1983 годзе парламент турэцкага Кіпра пад кіраўніцтвам турэцкага кіпрыёцкага лідара Рауфа Дэнкташа абвясціў Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра, якую прызнае толькі Турцыя.

Падзеі лета 1974 года дамінуюць у палітыцы на востраве, а таксама ў грэка-турэцкіх адносінах. Турэцкія пасяленцы былі пераселены на поўнач пры падтрымцы Турцыі і Турэцкай Кіпрскай дзяржавы. Рэспубліка Кіпр лічыць іх прысутнасць парушэннем Жэнеўскіх канвенцый, у той час як многія турэцкія пасяленцы з таго часу разарвалі свае сувязі з Турцыяй, а іх другое пакаленне лічыць Кіпр сваёй радзімай.

Турэцкае ўварванне, наступная акупацыя і абвяшчэнне незалежнасці Паўночнага Кіпра былі асуджаны рэзалюцыямі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, якія пацвярджаліся Саветам Бяспекі. Спробы вырашэння кіпрскага канфлікту працягваюцца. У 2004 годзе План Анана, падрыхтаваны генеральным сакратаром ААН Кофі Ананам, быў вынесены на рэферэндум як на Паўночным Кіпры, так і ў Рэспубліцы Кіпр. 65 % турэцкіх кіпрыётаў прагаласавалі ў падтрымку плана, а 74 % грэчаскіх кіпрыётаў прагаласавалі супраць, сцвярджаючы, што ён несправядліва выгадны для турэцкага боку. У выніку большасць выбаршчыкаў Рэспублікі Кіпр адхіліла план.

1 мая 2004 года Кіпр далучыўся да Еўрапейскага Саюза разам з дзевяццю іншымі краінамі. Кіпр быў прыняты ў ЕС у цэлым, хаця дзеянне заканадаўства ЕС прыпынена ў Паўночным Кіпры да канчатковага вырашэння кіпрскай праблемы.

Рабіліся намаганні па паляпшэнні свабоды перамяшчэння паміж двума бакамі. У красавіку 2003 года Паўночны Кіпр аднабакова змякчыў памежныя абмежаванні, дазволіўшы кіпрыётам перасякаць мяжу паміж двума бакамі ўпершыню за 30 гадоў. У сакавіку 2008 года была разбурана сцяна, якая дзесяцігоддзямі стаяла на мяжы паміж Рэспублікай Кіпр і буфернай зонай ААН. Гэтая сцяна перасякала вуліцу Ледра ў самым цэнтры Нікасіі і лічылася выразным сімвалам падзелу вострава на працягу 32 гадоў. 3 красавіка 2008 года вуліца Ледра была адкрыта ў прысутнасці грэчаскіх і турэцкіх кіпрыёцкіх афіцыйных асоб. Поўнач і Поўдзень аднавілі перамовы аб уз’яднанні ў 2015 годзе, але яны пацярпелі няўдачу ў 2017 годзе.

Еўрапейскі Саюз папярэдзіў у лютым 2019 года, што Кіпр, які з’яўляецца членам ЕС, прадае пашпарты ЕС расійскім алігархам, адзначаючы, што гэта можа дазволіць арганізаваным злачынным групоўкам пранікнуць у ЕС. У 2020 годзе ўцечка дакументаў раскрыла, што шырокае кола былых і дзейных чыноўнікаў з Афганістана, Кітая, Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў, Лівана, Расіі, Саудаўскай Аравіі, Украіны і В’етнама набыло кіпрскае грамадзянства да змены закона ў ліпені 2019 года. Кіпр і Турцыя знаходзяцца ў канфлікце адносна меж сваіх выключных эканамічных зон, выкліканым, у прыватнасці, разведкай нафты і прыроднага газу ў гэтым рэгіёне.

Геаграфія

Рэльеф Вялікую частку вострава займаюць горы. Уздоўж паўночнага берага ў шыротным кірунку цягнецца горны ланцуг Кірэнія. Шырыня яго ў заходняй частцы — 15 км, на ўсходзе пашыраецца да 25—30 км. Заходняя частка хрыбта Кірэнія больш высокая; асобныя вяршыні перавышаюць 1 тыс. м. Самая высокая кропка хрыбта — гара Акраманда (1023 м). Паўднёва-заходнюю палову вострава займае шырокі горны масіў Троадас. Самы высокі пункт Кіпра — гара Олімбас (1952 м).

Геалагічная будова вострава