Цары́цына — палацава-паркавы ансамбль на поўдні Масквы; закладзены па наказе імператрыцы Кацярыны II у 1776 годзе. Знаходзіцца ў вядзенні музея-запаведніка «Царыцына», заснаванага ў 1984 годзе.
Гэта, якая гістарычна склалася, найболей вядомая і добраўпарадкаваная частка асоба ахоўнай прыроднай тэрыторыі (ААПТ) «Царыцына», размешчанай паміж маскоўскімі раёнамі Царыцына, Бірулёва Усходняе, Арэхава-Барысава Паўднёвае і Арэхава-Барысава Паўночнае.
Царыцынскі палацава-паркавы ансамбль, які займае плошчу больш за 100 гектараў, размясціўся на пагорыстай перасечанай ярамі мясцовасці, на месцы былой сядзібы князёў Кантэміраў і ўспадкаваў некаторыя яе рысы. Тэрыторыя ансамбля і парку абмежавана з паўночнага ўсходу і поўдня двума глыбокімі ярамі, з захаду — Царыцынскімі сажалкамі, з усходу — комплексам аранжарэй.
Царыцына з’яўляецца найважнейшым помнікам так званай «рускай готыкі» (псеўдаготыкі); над стварэннем імператарскай рэзідэнцыі на працягу 20 гадоў працавалі паслядоўна два найбольш вядомых архітэктара сваёй эпохі — Васіль Бажэнаў і Мацвей Казакоў. Царыцына — найбуйнейшая ў Еўропе псеўдагатычная пабудова XVIII стагоддзя і адзіны палацавы комплекс, распрацаваны ў гэтым стылі. Асаблівасці палацава-паркавага ансамбля шмат у чым вызначылі новы кірунак у рускім дойлідстве: у розных канцах былой Расійскай імперыі існуе нямала збудаванняў канца XVIII і пачала XIX стагоддзя, якія створаны пад уплывам Царыцына.
Самазабыўная праца над царыцынскім ансамблем, які стаў адной з вяршыняў творчасці яскравага і неардынарнага дойліда В. І. Бажэнава, абярнулася для яго ў той жа час цяжкай жыццёвай драмай.
Царыцынскі пейзажны парк, закладзены разам з палацавым комплексам, стаў адным з першых пейзажных паркаў Расіі па-за пецярбургскімі палацава-паркавымі ансамблямі.
Гісторыя Царыцынскага ансамбля
Мясцовасць да Царыцына Мясцовасць, якая стала пасля Царыцынам, вядомая з канца XVI стагоддзя як вотчына царыцы Ірыны, сястры Барыса Гадунова, пад назвай сяло Багародскае. Ніякіх дакументальных сведчанняў пра пабудовы таго часу не захавалася, аднак у 1982 годзе пры правядзенні археалагічных прац былі выяўлены часткі вядучай да Верхняй Царыцынскай сажалкі пандуснай лесвіцы, якая з вялікай доляй верагоднасці адносіцца да рэштак сядзібы ці паляўнічага двара Гадуновых. У перыяд Смутнага часу пабудовы Ірыны Гадуновай былі знішчаны, мясцовасць прыйшла ў запусценне, аднак захаваўся каскад сажалак, уладкаваны пры Гадуновых.
У 1633 годзе пустэча Чорная Гразь (так стала называцца Багародскае) перайшла ва ўладанне баяраў Стрэшневых, сваякоў жонкі першага цара з дынастыі Раманавых, Міхаіла Фёдаравіча. У 1684 годзе баярын Іван Фёдаравіч Стрэшнеў саступіў сяло Чорная Гразь свайму ўнуку, Аляксею Васілевічу Галіцыну (сыну князя Васіля Галіцына, фаварыта царэўны Соф’і).
Пасля зрыньвання Соф’і маёмасць князя Васіля Галіцына і яго сына было канфіскавана. Пётр I па заканчэнні Пруцкага паходу ў 1712 годзе дараваў Чорную Гразь і бліжэйшыя паселішчы князю Дзмітрыю Кантэміру, малдаўскаму гаспадару, саюзніку Расіі ў супрацьстаянні з Турцыяй, вымушанаму перасяліцца ў Расію. Разам з ім у Расіі аселі каля шасцісот верных Кантэміру малдаўскіх воінаў з жонкамі і дзецьмі; яны пасяліліся ў сёлах Чорная Гразь, Сабурава, Булатнікава, у вёсках Арэхаўцы і Хахлоўцы. Па загадзе Дзмітрыя Кантэміра ў 1722 годзе ў маёнтку на месцы драўлянай царквы, пабудаванай яшчэ пры Галіцыных, узнік каменны аднакупальны храм у гонар іконы Божай Маці «Жываноснай Крыніца» (прысвячэнне яго засталося тым жа, што і ў папярэдняй царквы).
Вядома, што ў новым уладанні Кантэміраў быў пабудаваны цікавы драўляны палац. У 1722 годзе Берхгольц, камер-юнкер герцага голштынскага Карла Фрыдрыха, падрабязна апісаў будынак, адзначыўшы, што палац размяшчаўся на высокім узгорку, быў выкананы ў кітайскім гусце (магчыма, менавіта Д. К. Кантэмір прывёз у Расію моду на шынуазры), у ім існавалі прасторныя галерэі, адкуль адкрываліся выдатныя краявіды на парк і сажалкі. Парк меў рэгулярную планіроўку і складаўся з шырокіх фруктовых садоў (верагодна, закладзеных яшчэ пры Галіцыных), ён адрозніваўся рацыянальнасцю і прыгажосцю планіровачнага рашэння. Да садовага фасада галоўнага дому сядзібы прылягаў «геаметрычны сад», астатнія часткі саду з фруктовымі дрэвамі атачаліся паркавымі гаямі.
Царыцына пры Кацярыне Вялікай Увесну 1775 года імператрыца Кацярына II, праязджаючы падчас прагулкі з Каломенскага па тэрыторыі Чорнай Гразі, была зачаравана прыгажосцямі маёнтка і без прамаруджанняў выкупіла яго ў князя Сяргея Дзмітрыевіча Кантэміра. Купчая была аформлена года; імператрыца заплаціла за сядзібу — пры тым, што князь быў гатовы прадаць яе за . Не абышлося тут без рэкамендацый князя Рыгора Пацёмкіна (ён добра ведаў маёнтак); верагодна, ён прыдумаў новую гучную назву для Чорнай Гразі і падаў Кацярыне ідэю будаўніцтва новай падмаскоўнай імператарскай рэзідэнцыі. У адным з лістоў свайму пастаяннаму карэспандэнту барону Грыму Кацярына пісала:
У чэрвені 1775 года для Кацярыны II і яе фаварыта побач з галоўным домам сядзібы Кантэміраў за два тыдні быў пабудаваны невялікі драўляны палац з шасці пакояў (па праекце архітэктара Пятра Плюскова), і некалькі часовых службовых і паркавых будынкаў.
У адзін з летніх дзён 1775 года Кацярына адправілася на падрабязны агляд новага набыцця. Князь Пацёмкін, які сустракаў імператрыцу ў маёнтку, прыклаў нямала высілкаў, каб яно зрабіла на новую гаспадыню самае спрыяльнае ўражанне. На маляўнічых сажалках былі ўладкаваны прыстані, плавалі яркія ладдзі; у глыбіні парку збудавалі будан, у якім імператрыцы падалі падвячорак. Было арганізавана «свята сенажаці» ў пастаральным духу: сялянскія дзяўчыны ў яркіх сарафанах вадзілі карагоды, юнакі спаборнічалі ва ўдаласці і спрыце; высокія, адмыслова адабраныя касцы-малдаване ў касаваротках з чырвонымі цвіклямі, у паяркавых капялюшах з паўлінавымі пёрамі касілі траву пад гукі песень, а бабы і дзеўкі зграбалі сена. У нейкі момант князь Пацёмкін узяў у рукі касу і ўстаў у шэраг касцоў, каб прадэманстраваць свой спрыт і ўменне. Увечар на сажалках адбыўся грандыёзны феерверк. Кацярына засталася вельмі задаволенай.
Астатак лета 1775 года імператрыца і яе тайны муж, з якім яна абвянчалася за год да гэтага, правялі ў Царыцыне. Тут праходзілі не толькі прыдворныя забаўляльныя гулянні, але і паседжанні Дзяржаўнага савета. Па ўспамінах Г. Р. Дзяржавіна, года ў дзень Ператварэння Гасподняга ў Царыцыне прайшоў урачысты прыём у гонар штаб- і обер-афіцэраў Праабражэнскага палка, палкоўнікам якога была Кацярына II.
Купля імператрыцай Царыцына і яго далейшы лёс звязаны са святкаваннем угодак Кючук-Кайнарджыйскага міру, які завяршыў руска-турэцкую вайну 1768—1774 гадоў. года на Хадынскім полі адкрыліся грандыёзныя ўрачыстасці па гэтым выпадку. Хадынскае поле ўяўляла сабой алегорыю Чорнага мора; на поле былі ўзведзены павільёны, якім імператрыца дала назвы крэпасцей — месцаў ваенных бітваў, забаўляльныя збудаванні адлюстроўвалі адваяваныя гарады. С. М. Любецкі, даследчык Царыцына ў XIX стагоддзі, так апісваў свята:
Афармленнем свята на Хадынскім поле займаліся будучыя стваральнікі Царыцына — кіраваў праектам В. І. Бажэнаў, які прыцягнуў да працы над чарцяжамі і да ўзвядзення павільёнаў свайго вучня М. Ф. Казакова. Ствараючы часовыя павільёны «казачнага горада», архітэктары выкарыстоўвалі тонкую стылізацыю «пад Усход»; тым не менш, пры вывучэнні святочных пабудоў становіцца відавочнай іх сувязь з традыцыямі старажытнарускай архітэктуры. Кацярына II была задаволена ўрачыстасцямі і высока ацаніла майстэрства дойлідаў; хадынскія святы, безумоўна, паўплывалі на яе выбар архітэктара для стварэння Царыцына.
Урачыстасці доўжыліся больш за два тыдні, праходзілі ў атмасферы значнага патрыятычнага ўздыму і былі настолькі яркімі, што надоўга адклаліся ў народнай памяці. Імператрыца пажадала захаваць новы, фантазійны стылістычны падыход, які выявіўся на Хадынцы — і таму яна замовіла Васілю Бажэнаву падрыхтаваць праект Царыцынскага ансамбля, а Мацвею Казакову — Пятроўскага шляхавога палаца. Сучаснікі пабудовы Царыцына, якія памяталі свята, улоўлівалі падабенства палацавага ансамбля з павільёнамі на Хадынцы; больш таго, яшчэ на пачатку XIX стагоддзя Царыцына ўспрымалася як помнік славы героям руска-турэцкай вайны, як мемарыяльны ансамбль. Андрэй Раеўскі пісаў у артыкуле «Наваколлі Масквы»:
Нарэшце, менавіта ў Царыцыне адбылася «ўрачыстая канфірмацыя» (гэта значыць зацвярджэнне ратыфікацыі Турцыяй) Кацярынай II Кючук-Кайнарджыйскага мірнага дагавора.
Першапачатковы праект Бажэнава У тым жа 1775 годзе імператрыца дала заданне свайму прыдворнаму архітэктару Васілю Бажэнаву распрацаваць праект падмаскоўнай забаўляльнай рэзідэнцыі (у лістах таго часу Кацярына звала дойліда «мой Бажэнаў», што паказвае на яе асаблівае да яго стаўленне). Гаспадарыня выказала некалькі пажаданняў: каб пабудова была ў «маўрытанскім» ці «гатычным гусце», і каб парк уладкоўваўся як пейзажны — абое пажаданні адпавядалі модзе, якая ўсталявалася тады. Немалаважна, што гэты праект быў першым заданнем падобнага роду для рускага архітэктара: з часоў Пятра I і да Елізаветы Пятроўны будаўніцтвам імператарскіх рэзідэнцый галоўным чынам займаліся замежнікі.
Варта адзначыць, што сучаснае паняцце «готыка» адрозніваецца ад таго, што пад гэтым разумелася ў XVIII стагоддзі. Асветніцтва разумела антычнае мастацтва як эталон «вытанчанага», супрацьпастаўляючы яму «гатычнае», гэта значыць «варварскае», сярэднявечнае: усё тое, што існавала пасля антычнай эпохі і да наступу веку Асветы. З іншага боку, у выбары асабістых эстэтычных пераваг для эпохі характэрны прынцып «задавальненне ад разнастайнасці», сфармуляваны Мантэск’ё; іншымі словамі, у мастацтве дапускаўся полістылізм — у вызначаных рамках. «Гатычнаму» адводзілася месца капрызу, экзатычнай задумы, эстэтычнай вольнасці, дарэчнасць якой вызначалася выключна суб’ектыўным густам. Адначасова «гатычнае» служыла неабходным апанентам для класіцызму. Такім чынам, атрымаўшы замову на стварэнне «гатычнага» ансамбля, Бажэнаў у сутнасці атрымаў шырокую свабоду для рэалізацыі смелых фантазій, дэманстрацыі ў поўнай меры свайго творчага майстэрства і эрудыцыі.
На пачатку 1776 года праект у выглядзе панарамнага чарцяжа «Краявід Царыцына сяла» быў скончаны. Дойлід улічыў пажаданні імператрыцы, але не пайшоў у іх на повадзе. Простае спалучэнне гатычных дэкаратыўных дэталяў з ордарнай архітэктурай для Бажэнава было немагчымым рашэннем, роўна як і простае перайманне якіх-небудзь сярэднявечных узораў. Ён аддаў перавагу стварыць асаблівы род архітэктурных фантазій, у якіх сярэднявечныя стылі праступаюць як метафара, якая наводзіць на разважанні аб «гатычным» наогул — а схільнасць да метафар была характэрнай рысай Эпохі Асветы. Прапускаючы готыку праз класіцызм, Бажэнаў шукаў агульныя для іх прынцыпы арганізацыі прасторы. Асновай жа для пошукаў непаўторнага царыцынскага стылю, названага Бажэнавым «далікатнай готыкай», стала руская архітэктура апошніх гадоў XVII стагоддзя:
Бажэнаў абраў у якасці асноўных будаўнічых матэрыялаў для царыцынскіх пабудоў чырвоную цэглу і белы камень (што ўжо ўказвае на крэўнае сваяцтва з маскоўскім барока і традыцыямі будаўніцтва Маскоўскага Крамля). Жаданне выявіць натуральную прыгажосць спалучэння каменю і цэглы, адмова ад аздаблення тынкоўкай былі незвычайнымі для таго часу рашэннямі: так ужо ніхто не будаваў; Бажэнаў у гэтым пайшоў супраць канонаў эстэтыкі класіцызму. Але такое рашэнне знаходзіла апраўданне ў задуме царыцынскай забаўляльнай рэзідэнцыі як «капрызу».
Варта мець на ўвазе, што ў 1770-я гады класіцыстычныя тэндэнцыі ў рускай архітэктуры яшчэ не сфармаваліся ў дамінантны кірунак; ішоў пошук новай архітэктурнай мовы, падчас якога ўзнікалі незвычайныя ідэі. Важна таксама і тое, што Бажэнаў, які атрымаў акадэмічную адукацыю ў Францыі і Італіі, глыбока ведаў прынцыпы класіцызму, а яго няздзейснены праект Крамлёўскага палаца шмат кім прызнаецца адной з самых значных прац у гісторыі класіцызму.