Культу́ра (ад — «апрацоўка, земляробства, выхаванне, шанаванне») — паняцце, якое ахоплівае сацыяльныя паводзіны, інстытуты і нормы, уласцівыя чалавечым грамадствам, а таксама веды, вераванні, мастацтва, законы, звычаі, здольнасці і звычкі людзей у гэтых групах. У самым шырокім сэнсе культура абазначае ўсе праявы чалавечага жыцця, якія грунтуюцца на пэўных каштоўнасцях і набытых мадэлях паводзін, што выяўляюцца ў пастаянным стварэнні і захаванні гэтых каштоўнасцей, выступаючы супрацьлегласцю прыродзе, якую чалавек не ствараў. Культура часта паходзіць з пэўнага рэгіёна або прыпісваецца яму. Гэта прадмет вывучэння філасофіі, культуралогіі, гісторыі, сацыялогіі, мастацтвазнаўства, лінгвістыкі, паліталогіі, этналогіі, псіхалогіі, эканомікі і педагогікі.Людзі набываюць культуру праз працэсы навучання, інкультурацыі і сацыялізацыі, што пацвярджаецца разнастайнасцю культур у розных грамадствах. Культурная норма кадыфікуе прымальныя паводзіны ў грамадстве; яна служыць арыенцірам для паводзін, адзення, мовы і манер у пэўнай сітуацыі, што з'яўляецца шаблонам для чаканняў у сацыяльнай групе. Прыняцце выключна монакультуры ў сацыяльнай групе можа несці рызыкі, гэтак жа як адзін біялагічны від можа загінуць перад тварам змен навакольнага асяроддзя з-за адсутнасці функцыянальных рэакцый на такія змены. Напрыклад, у ваеннай культуры мужнасць лічыцца тыповымі паводзінамі індывіда, а доўг, гонар і вернасць сацыяльнай групе разглядаюцца як дабрадзейнасці.
Змена культуры, або яе рэпазіцыянаванне, уяўляе сабой рэканструкцыю культурнай канцэпцыі грамадства. На культуру ўнутрана ўздзейнічаюць як сілы, што стымулююць змены, так і сілы, якія ім супраціўляюцца. Вонкава культуры падвяргаюцца ўздзеянню праз кантакты паміж грамадствамі. Такія арганізацыі, як ЮНЕСКА, працуюць над захаваннем культуры і культурнай спадчыны. Акрамя навуковага дыскурсу, тэрмін «культура» ў культурнай палітыцы сінанімічна абмяжоўваецца «прыгожымі мастацтвамі» (выяўленчае мастацтва, музыка, літаратура). У штодзённай мове гэтае слова часта азначае альбо культываванасць (манеры, мараль, культура побыту), альбо выкарыстоўваецца для адмежавання выразных і паводзінскіх мадэляў уласнай этнічнай групы ад так званых «іншых культур».
Этымалогія і гісторыя паняцця
Сучасны тэрмін «культура» з'яўляецца адаптацыяй лацінскага слова cultura («апрацоўка, догляд, вырошчванне»), якое паходзіць ад лацінскага colere («апрацоўваць, даглядаць, рабіць прыдатным, навучаць»). Культываванне ў гэтым сэнсе абазначае працу чалавека па калектыўным асваенні, выкарыстанні і змяненні прыроды ў адпаведнасці са сваімі патрэбамі і ўяўленнямі. Ад таго ж кораня паходзяць словы «калонія» і «культ». Гэты тэрмін заснаваны на метафары, якую выкарыстоўваў старажытнарымскі аратар Марк Тулій Цыцэрон у сваіх «Тускуланскіх гутарках» (), дзе ён пісаў пра вырошчванне душы, або cultura animi, выкарыстоўваючы сельскагаспадарчую метафару для развіцця філасофскай душы, што тэлеалагічна разумелася як найвышэйшы магчымы ідэал чалавечага развіцця. У лацінскіх крыніцах слова ўпершыню сустракаецца ў трактаце пра земляробства Марка Порцыя Катона Старэйшага «De Agri Cultura» (каля 160 года да н.э.) — самым раннім помніку лацінскай прозы. Гэты трактат прысвечаны не проста апрацоўцы зямлі, але і асабліваму душэўнаму стаўленню да яе. Напрыклад, Катон раіць пры куплі зямельнага ўчастка часцей яго аглядаць: калі ён не будзе «падабацца», то не будзе і добрага догляду, а значыць, не будзе і культуры.
У значэнні самастойнага паняцця слова «культура» з'явілася ў працах нямецкага юрыста і гісторыка Самуэля Пуфендорфа (1632—1694). Ён ужыў гэты тэрмін у дачыненні да «штучнага чалавека», выхаванага ў грамадстве, у супрацьлегласць чалавеку «натуральнаму» і неадукаванаму. Такое выкарыстанне мела на ўвазе ўсе спосабы, з дапамогай якіх людзі пераадольваюць сваё першапачатковае варварства і праз штучнасць становяцца цалкам людзьмі. У філасофскі, а затым навуковы і штодзённы ўжытак слова «культура» першым увёў нямецкі асветнік Іаган Крыстаф Адэлунг, які выпусціў у 1782 годзе кнігу «Вопыт гісторыі культуры чалавечага роду».
Іаган Готфрыд Гердэр у канцы 1780-х гадоў, уводзячы ў навуковы ўжытак тэрмін «культура», прама намякаў на яго лацінскае паходжанне і на этымалагічную сувязь са словам «земляробства». У сваёй працы «Ідэі да філасофіі гісторыі чалавецтва» (1784—1791) ён характарызаваў выхаванне чалавечага роду як працэс генетычны і арганічны:
Падчас эпохі Рамантызму навукоўцы ў Германіі, асабліва тыя, хто цікавіўся нацыянальнымі рухамі, распрацавалі больш інклюзіўнае паняцце культуры як «светапогляду» (). Паводле гэтай школы думкі, кожная этнічная група мае асобны светапогляд, які непараўнальны са светапоглядамі іншых груп.
У Расійскай імперыі ў XVIII стагоддзі і ў першай чвэрці XIX стагоддзя лексема «культура» адсутнічала, пра што сведчыць «Новы словатлумачальнік, размешчаны па алфавіце» М. М. Яноўскага (1804). Двум нямецкім словам, прапанаваным Гердэрам у якасці сінонімаў, у рускай мове адпавядала толькі адно — «асвета». Слова ўвайшло ў лексікон толькі з сярэдзіны 1830-х гадоў, што зафіксаваў слоўнік І. І. Рэнафанца ў 1837 годзе, вылучаючы два значэнні: «земляробства» і «адукаванасць». Тэарэтычнае абгрунтаванне паняцця ўпершыню даў акадэмік Д. М. Веланскі ў 1836 годзе ў працы «Асноўныя абрысы агульнай і прыватнай фізіялогіі», супаставіўшы прыроду як рэальнае і культуру як ідэальнае, якое адлюстроўвае духоўны пачатак. Рускі філосаф М. А. Бярдзяеў лічыў, што культура непарыўна звязана з культам:
У XIX стагоддзі такія гуманісты, як англійскі паэт і эсэіст Мэцью Арнолд, выкарыстоўвалі слова «культура» для абазначэння ідэалу індывідуальнага чалавечага ўдасканалення, «лепшага, што было падумана і сказана ў свеце». Гэтая канцэпцыя параўнальная з нямецкім паняццем Bildung. На практыцы культура адносілася да элітарнага ідэалу і асацыявалася з мастацтвам, класічнай музыкай і высокай кухняй. Паколькі гэтыя формы былі звязаны з гарадскім жыццём, «культура» атаясамлівалася з «цывілізацыяй». Іншым бокам рамантычнага руху была цікавасць да фальклору, што прывяло да выяўлення «культуры» сярод неэліт. Гэтае адрозненне часта характарызуецца як размежаванне паміж высокай культурай кіруючага класа і нізкай культурай. Іншыя крытыкі XIX стагоддзя, прытрымліваючыся ідэй Жан-Жака Русо, прызнавалі гэтую дыферэнцыяцыю, але бачылі ў вытанчанасці высокай культуры карумпаванае і ненатуральнае развіццё, якое хавае і скажае істотную прыроду людзей.
Разнастайнасць азначэнняў
Існуе мноства азначэнняў культуры, якія часта разыходзяцца і нават супярэчаць адно аднаму. Яшчэ ў XVIII стагоддзі філосаф І. Г. Гердэр адзначаў, што няма нічога больш нявызначанага, чым слова «культура». Антраполаг Ральф Лінтан падкрэсліваў, што сутнасць любога вызначэння культуры заключаецца ў тым, што яно выбірае пэўныя аспекты ўсяго паняцця і робіць на іх акцэнт за кошт іншых аспектаў. Сярод класічных падыходаў вылучаецца праца Альфрэда Кробера і Клайда Клукхона «Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions» (1952), у якой аўтары прааналізавалі больш за 150 азначэнняў і згрупавалі іх у некалькі асноўных катэгорый.
Група А ўключае апісальныя азначэнні, якія прадстаўляюць класічную форму ранніх этналагічных фармулёвак. Найбольш вядомым з'яўляецца вызначэнне Эдуарда Тэйлара, згодна з якім культура — гэта складаная цэласнасць, якая ўключае веды, вераванні, мастацтва, мараль, законы, звычаі і іншыя здольнасці і навыкі, набытыя чалавекам як членам грамадства. Да гэтай жа групы належыць вызначэнне Рут Бенедыкт, якая разглядала культуру як сукупнасць звычак. Паводле Браніслава Маліноўскага, культура з'яўляецца інтэгральнай цэласнасцю, якая складаецца з прылад і спажывецкіх даброт, творчых прынцыпаў розных сацыяльных груп, ідэй, вераванняў і звычаяў.
Група B аб'ядноўвае гістарычныя азначэнні, якія робяць акцэнт на фактары традыцыі як механізме перадачы культурнай спадчыны. Паводле Стэфана Чарноўскага, культура з'яўляецца калектыўным дабром і плёнам творчых высілкаў незлічоных пакаленняў, сукупнасцю аб'ектываваных элементаў сацыяльнага набытку, агульных для шэрагу груп.
Група C факусуецца на нарматыўных азначэннях, якія акцэнтуюць увагу на падпарадкаванні паводзін людзей нормам, узорам і мадэлям. У такім ключы культуру вызначалі Талкат Парсанс і Ральф Лінтан, разглядаючы яе як канфігурацыю вывучаных паводзін і іх вынікаў, элементы якіх падзяляюцца і перадаюцца членамі пэўнага грамадства. Група D прадстаўляе псіхалагічныя азначэнні, якія канцэнтруюць увагу на псіхічных механізмах фарміравання культуры, навучанні, інтэрналізацыі норм і ўплыве культуры на асобу. Станіслаў Асоўскі вызначаў культуру як пэўны набор псіхічных дыспазіцый, якія перадаюцца ўнутры дадзенай супольнасці праз сацыяльны кантакт.
Група E ўключае структурныя азначэнні, якія вывучаюць структуру канкрэтнай культуры і ўнутраныя сувязі яе элементаў (матэрыяльных, сацыяльных, ідэалагічных і псіхічных). Група F збірае генетычныя азначэнні, сканцэнтраваныя на праблеме паходжання культуры і яе вылучэння з прыроды. Група G уключае няпоўныя або метафарычныя азначэнні, якія цяжка класіфікаваць строга паводле метадалогіі Кробера-Клукхона.
З пункту гледжання розных навуковых дысцыплін існуюць розныя фокусы ўвагі. Археолаг бачыць культуру як набор матэрыяльных рэчаў, знойдзеных падчас раскопак; этнограф дадае сюды чалавечыя паводзіны, песні, казкі, міфы і абрады; антраполаг вывучае таксама эканамічную дзейнасць, гульні, мову і рэлігію; псіхолаг даследуе рэакцыі, пачуцці і матывы паводзін; сацыёлаг разглядае культуру як вылучаную сферу жыцця сацыяльных груп, а культуролаг бачыць у ёй рэспектабельныя нарматыўныя перакананні або сукупнасць мастацкай і інтэлектуальнай дзейнасці.
Дысцыпліны, якія вывучаюць культуру
Культура з'яўляецца аб'ектам вывучэння многіх акадэмічных дысцыплін, кожная з якіх прапануе свой метадалагічны падыход.
У XX стагоддзі культура стала цэнтральным паняццем амерыканскай антрапалогіі (школа Франца Боаса), дзе яна разумеецца як універсальная чалавечая здольнасць класіфікаваць і кадзіраваць вопыт сімвалічна. Культурная антрапалогія вывучае разнастайнасць культур і прычыны яе існавання. Выкарыстоўваецца паняцце «культурнага рэлятывізму» — ідэя аб тым, што ацэнкі і каштоўнасці з'яўляюцца адноснымі для кожнай асобнай культуры і не могуць аб'ектыўна вымярацца стандартамі іншай. Брытанскі антраполаг Эдуард Бёрнет Тэйлар стаў адным з заснавальнікаў эвалюцыйнай тэорыі культуры.
Сацыялогія культуры займаецца даследаваннем культуры як праявы ў грамадстве. Для Георга Зімеля культура ўяўляла сабой удасканаленне індывідаў праз знешнія формы, аб'ектываваныя гісторыяй. Сацыялогія вывучае, як культурныя каштоўнасці, нормы і артэфакты ўплываюць на сацыяльную стратыфікацыю, размеркаванне ўлады і паўсядзённае жыццё. П'ер Бурдзьё паказаў, што культура часта служыць інструментам класавага панавання і адрознення эліты ад іншых слаёў грамадства праз сістэму густаў і легітымізаваных мастацтваў.
Культурныя даследаванні (англ. Cultural studies) — гэта міждысцыплінарны кірунак, які ўзнік у Вялікабрытаніі (Сцюарт Хол, Рэйманд Уільямс), што аб'ядноўвае сацыялогію, літаратуразнаўства і паліталогію. Ён факусуецца на аналізе масавай культуры, ідэалогіі і таго, як людзі спажываюць культурныя прадукты ў паўсядзённым жыцці. Брытанская школа першапачаткова мела моцны марксісцкі ўплыў і крытыкавала капіталістычную масавую культуру (абапіраючыся ў тым ліку на працы Франкфурцкай школы), у той час як амерыканская школа больш цікавілася суб'ектыўнымі рэакцыямі аўдыторыі і вызваленчымі аспектамі фанацкай або субкультурнай дзейнасці.