Нідэрландская рэвалюцыя ( — «Васьмідзесяцігадовая вайна») — паспяховая рэвалюцыя Сямнаццаці правінцый ў барацьбе за незалежнасць ад Іспанскай Імперыі. У выніку рэвалюцыі была прызнана незалежнасць Сямі Злучаных Правінцый. Вобласці, цяпер вядомыя як Бельгія і Люксембург (тыя з Сямнаццаці правінцый, якія засталіся пад кіраваннем Габсбургаў), атрымалі назву Паўднёвых Нідэрландаў. Першым лідарам рэвалюцыі быў Вільгельм Аранскі. Нідэрландская рэвалюцыя стала адным з першых паспяховых расколаў у Еўропе і прывяла да з’яўлення першых сучасных еўрапейскіх рэспублік.

Першапачаткова Іспаніі атрымоўвалася стрымліваць усякага роду апалчэнні. Аднак у 1572 годзе паўстанцы захапілі Брыле і ўспыхнула паўстанне. Паўночныя правінцыі набылі незалежнасць, спачатку дэ факта і ў 1648 дэ юрэ. Падчас рэвалюцыі Нідэрландская рэспубліка хутка расла і дужэла, становячыся сусветнай сілай дзякуючы гандлёвым суднам, развіццю эканомікі і навукі, а таксама культурнаму росту.

Паўднёвыя Нідэрланды (сучасная тэрыторыя Бельгіі, Люксембурга і паўночнай Францыі) нейкі час заставаліся пад уладай Іспаніі. Аднак працяглае прыгнятальнае панаванне Іспаніі на поўдні стала прычынай уцёкаў фінансавай, інтэлектуальнай і культурнай эліты на поўнач, што спрыяла поспеху Нідэрландскай рэспублікі. Да канца вайны ў 1648 годзе большая тэрыторыя Паўднёвых Нідэрландаў была захоплена Францыяй, якая пад кіраўніцтвам кардынала Рышэлье і Людовіка XIII уступіла ў саюз з Нідэрландскай рэспублікай у барацьбе супраць Іспаніі ў 1630-х гадах.

Першы этап канфлікту стаў барацьбой Нідэрландаў за незалежнасць. Аднак у цэнтры ўжо наступнага этапу было афіцыйнае аб’вяшчэнне дэ факта незалежных Злучаных правінцый. Гэты этап супаў з уздымам Нідэрландскай рэспублікі як магутнай сілы і станаўленнем Нідэрландскай каланіяльнай імперыі.

Перадгісторыя right|thumb|200px|Еўрапейскія тэрыторыі пад уладай караля Іспаніі ў 1580 годзе (Нідэрланды паказаны светла-зялёным) на карце з указаннем сучасных дзяржаўных межаў.

Карл V атрымаў у спадчыну ад свайго бацькі Філіпа Прыгожага Нідэрланды, а ад маці — Іспанію. Сам Карл V нарадзіўся на тэрыторыі тагачасных Нідэрландаў, у горадзе Генце. У 1549 годзе ён выдаў Прагматычную санкцыю, якая вылучыла Сямнаццаць правінцый са складу Свяшчэннай Рымскай імперыі і зрабіла іх спадчынным уладаннем дому Габсбургаў. У 1555 годзе ён адрокся ад Нідэрландаў на карысць свайго сына Філіпа II, а ў 1556 годзе і ад іспанскай кароны. Неўраджай 1566 года, павышэнне падаткаў, няцерпнасць да пратэстанцтва, якое набірала абароты, спарадзіла рэакцыю ў выглядзе іканаборскага паўстання, якое было справакавана пратэстанцкімі агітатарамі. У той момант штатгальтарам Нідэрландаў была Маргарыта Пармская. Аднак у 1567 годзе іспанскі кароль адправіў у Нідэрланды з шырокімі паўнамоцтвамі герцага Альбу, чые «антыкрызісныя» меры літаральна падарвалі краіну.

Падаткаабкладанне У склад Нідэрландаў уваходзілі заможныя тэрыторыі, сярод якіх была і Фландрыя, якая мела развітую эканоміку і доўгі час знаходзілася пад уладай французскіх каралёў. Сусветнай імперыі Карла V належалі буйныя амерыканскія і еўрапейскія тэрыторыі, кантроль і абарона якіх абцяжарвалася велізарнымі памерамі імперыі. Гэта вялікая дзяржава амаль бесперапынна знаходзілася ў стане вайны са сваімі суседзямі ў Еўропе, у першую чаргу, з Францыяй у Італьянскіх войнах і туркамі ў Міжземным моры. Таксама вяліся войны супраць пратэстанцкіх князёў у Германіі. Нідэрланды выплачвалі высокія падаткі для фінансавання гэтых войн, але яны ўспрымаліся як непатрэбныя, а часам і проста шкодныя, паколькі былі накіраваны супраць найбольш важных гандлёвых партнёраў.

Пратэстанцтва thumb|265px|Карта «Leo Belgicus» з выявай паўсталых правінцый (1609). У XVI стагоддзі пратэстанцтва хутка распаўсюджвалася ў паўночнай частцы Еўропы. Нідэрландскія пратэстанты пасля першапачатковых рэпрэсій былі прыняты ўладамі і да іх сталі адносіцца талерантна. Да 1560-м гадоў пратэстанцкая абшчына здабыла значны ўплыў у Нідэрландах, хоць у той час была меншасцю. У грамадстве, якое залежала ад гандлю, свабода і памяркоўнасць былі асноўнымі пытаннямі. Тым не менш Карл V, а затым Філіп II, лічылі сваім абавязкам змагацца з пратэстанцтвам, якое з’яўлялася ерассю з пункту гледжання каталіцкай царквы. Суровыя меры прывялі да павелічэння скарг у Нідэрландах, дзе органы мясцовага самакіравання прыступілі да рэалізацыі курсу на мірнае суіснаванне. У другой палове стагоддзя сітуацыя толькі абвастрылася. Філіп накіраваў войскі для прыгнечання паўстання і ператварэння Нідэрландаў ізноў у каталіцкі рэгіён. Нідэрландскія пратэстанты з іх сціплым ладам жыцця прадстаўляліся ў лепшым свеце у параўнанні з раскошнымі, па агульным меркаванні, звычкамі каталіцкага духавенства.

Цэнтралізацыя Зрушэнне балансу сіл у эпоху позняга Сярэднявечча азначала, што шматлікія з нідэрландскіх адміністратараў ужо не былі патомнымі арыстакратамі, а паходзілі з нязнатных сем’яў, якія дасягнулі свайго статусу на працягу апошніх стагоддзяў. У гэтай калекцыі раскіданых арыстакратычных княстваў у саюзе і пад правадырствам бургундскіх герцагаў больш, чым калі-небудзь, вылучалася вышэйшае дваранства і іх кіраўнікі. У пятнаццатым стагоддзі Брусель, такім чынам, стаў дэ-факта сталіцай сямнаццаці правінцый.

Яшчэ ў Сярэднявечча раёны Нідэрландаў, прадстаўленыя дваранствам і гандлярамі, карысталіся значнай аўтаноміяй пры прызначэнні адміністратараў. Карл V і Філіп II удасканальвалі кіраванне імперыяй шляхам павышэння аўтарытэту цэнтральнай улады ў пытаннях права і падаткаў, што выклікала падазрэнні сярод дваранства і купецтва. Адным з прыкладаў гэтага з’яўляецца захоп улады ў горадзе Утрэхце ў 1528 годзе, калі Карл V замяніў Савет Гільдыі майстроў, які кіраваў горадам, уласным намеснікам, які ўзяў уладу ва ўсёй правінцыі Утрэхт. Карл загадаў пабудаваць буйны ўмацаваны замак Врэдэнбург для абароны ад княства Гельдэрн і кантролю за грамадзянамі Утрэхта. Пры кіраванні Марыі Аўстрыйскай (1531—1555) традыцыйная ўлада намеснікаў і вышэйшай знаці была заменена прафесійнымі юрыстамі ў Дзяржаўным савеце.

Пачатковы этап (1555—1572) thumb|200px|Філіп II у парадных даспехах

Прэлюдыя да паўстання (1555—1568) У 1556 годзе Карл перадаў трон свайму сыну Філіпу II. Карла, нягледзячы на суровыя метады, разглядалі ў якасці кіраўніка, які патрэбен Нідэрландам. Філіп жа вырас у Іспаніі і не гаварыў ні па-нідэрландску, ні па-французску. Падчас валадарання Філіпа становішча ў Нідэрландах абвастрылася з-за больш высокага падаткаабкладання, прыгнечання пратэстанцтва і цэнтралізацыі ўлады. Канфлікт дасягнуў пункту кіпення і, у канчатковым выніку, прывёў да вайны за незалежнасць.

Дваранства ў апазіцыі У рамках высілкаў па стварэнні стабільнага і надзейнага ўрада Нідэрландаў Філіп прызначыў Маргарыту Пармскую штатгальтарам Нідэрландаў. Ён працягнуў палітыку свайго бацькі пры прызначэнні членаў вышэйшага дваранства Нідэрландаў у Дзяржаўны савет — кіруючы орган сямнаццаці правінцый. Главой гэтага савета ён паставіў Антуана Перэна дэ Гранвеля, які быў яго даверанай асобай. Тым не менш, ужо ў 1558 годзе штаты правінцый і генеральны штат Нідэрландаў сталі супярэчыць пажаданням Філіпа, пярэчачы яго падатковай палітыкі і патрабуючы вываду іспанскіх войскаў з поўдня Нідэрландаў. Пры наступных рэформах Філіп сустрэўся з моцнай апазіцыяй. Некаторыя з найбольш уплывовых вяльможаў, у тым ліку граф Эгмант і Філіп дэ Манмарансі, выйшлі са складу Дзяржаўнага савета да таго часу, пакуль яго ўзначальвае Гранвель. У гэты ж перыяд, нягледзячы на ўзмацненне жорсткасці ўлады, раслі рэлігійныя пратэсты.

Іканаборства і рэпрэсіі thumb|left|Фернанда Альварэс дэ Таледа Атмасфера ў Нідэрландах была напружанай у сувязі з паўстаннем лідараў кальвіністаў, голаду пасля неўраджая ў 1565 годзе і эканамічных цяжкасцей у сувязі з Паўночнай вайной. Напачатку жніўня 1566 года манастырская царква ў Стэенвардэ ў Фландрыі (у наш час у Паўночнай Францыі) была разрабавана пад правадырствам прапаведніка Себасцьяна Матэ. За гэтым інцыдэнтам рушыў услед шэраг аналагічных беспарадкаў у Фландрыі і неўзабаве Нідэрланды сталі арэнай масіўнага іканаборскага руху кальвіністаў, якія ўрываліся ў цэрквы і іншыя рэлігійныя будынкі, паганілі і руйнавалі статуі і выявы каталіцкіх святых па ўсёй краіне. Па словах кальвіністаў, гэтыя статуі ўяўлялі сабой пакланенне ідалам. Дзеянні іканаборцаў падзялілі дваранства на два лагеры. Філіп страціў кантроль над сітуацыяй у Нідэрландах і адправіў армію для прыгнечання мецяжу. 22 жніўня 1567 года Фернанда Альварэс дэ Таледа (герцаг Альба) увайшоў у Брусель на чале 10-тысячнага войска.

Адраджэнне надзей (1572—1585) thumb|left|200px|Вільгельм I Аранскі. Іспаніі замінаў той факт, што яна была вымушана весці вайну на розных франтах адначасова. Барацьба супраць Асманскай імперыі ў Міжземным моры абмяжоўвала ваенны моц, разгорнуты супраць мяцежнікаў у Нідэрландах. Ужо ў 1566 годзе з дапамогай французскай дыпламатыі (улічваючы франка-асманскі альянс) Вільгельм I Аранскі звярнуўся з просьбай аб падтрымцы да Асманскай імперыі. Асманская імперыя прапануе прамую ваенную дапамогу паўстанцам, па-першае, праз сувязь Іосіфа Назі з пратэстантамі ў Антверпене, а па-другое, праз ліст Сулеймана Цудоўнага «Лютэранам» у Фландрыі з прапановай дапамогі войскамі па першай просьбе. Сулейман нават сцвярджаў, што лічыць сябе рэлігійна блізкім пратэстантам «з прычыны таго, што яны не ўшаноўваюць ідалаў, вераць у адзінага Бога і ваявалі супраць Папы і імператара». Лозунгам гёзаў стаў «Лепш туркі, чым Папа», і яны нават мелі чырвоны сцяг з паўмесяцам, які нагадваў турэцкі сцяг. Туркі працягвалі аказваць падтрымку Нідэрландам разам з французамі і англічанамі, а таксама падтрымлівалі пратэстантаў і кальвіністаў, як адзін са спосабаў супрацьстаяння Габсбургам у Еўропе.

Нягледзячы на гэта, да 1570 годзе іспанцы ў цэлым здушылі мяцеж на ўсёй тэрыторыі Нідэрландаў. У сакавіку 1569 года, у мэтах фінансавання яго войскаў, Альба прапанаваў штатам увесці новыя падаткі, сярод іх «дзясяты пфеніг» — 10 працэнтаў падатку на ўсе продажы, акрамя нерухомасці. Гэта прапанова была адпрэчана штатамі, і было прынята кампраміснае рашэнне. Затым, у 1571 годзе, Альба вырашыў дамагчыся збору «дзясятага пфеніга» незалежна ад пазіцыі штатаў. Гэта выклікала рашучы пратэст каталікоў і пратэстантаў, і падтрымка паўстанцаў вырасла ў тым ліку за кошт вялікай групы бежанцаў, якія беглі з краіны падчас кіравання Альбы. 1 красавіка 1572 года гёзы пад правадырствам свайго лідара графа дэ ла Марк нечакана захапілі амаль неабаронены горад Брыле. Брыле стаў для паўстанцаў плацдарм і, што больш важна, знакам перамогі на поўначы краіны. Гэта быў знак для пратэстантаў ніжняй Галандыі паўстаць яшчэ раз.

Большасць з найбольш важных гарадоў у правінцыях Галандыі і Зеландыі абвясцілі лаяльнасць у адносінах да паўстанцаў. Прыкметным выключэннем з’яўляюцца Амстэрдам і Мідэлбург, якія засталіся вернымі каталікам да 1578 года. Вільгельм Аранскі быў пастаўлены на чале паўстання. Ён быў прызнаны ў якасці генерал-губернатара і штатгальтара Галандыі, Зеландыі, Фрысландыі і Утрэхта на нарадзе ў Дордрэхце ў ліпені 1572 года. Было вырашана, што ўлада будзе размеркавана паміж Аранскім і штатамі. У сувязі з хуткім ростам уплыву паўстанцаў у паўночных правінцыях, вайна ўступіла ў вырашальную фазу.

Таксама ўзмацніліся рознагалоссі сярод галандцаў. З аднаго боку там была кальвінісцкая ваяўнічая большасць, якая жадала працягнуць барацьбу з каталіком Філіпам II і звярнуць усіх галандскіх грамадзян у кальвінізм. З іншага боку існавала каталіцкая меншасць, якая жадала заставацца вернай кіраўніку і яго адміністрацыі ў Бруселі. Вільгельм Аранскі стаў цэнтральнай фігурай згуртавання гэтых груп у імя агульнай мэты. Урэшце ён быў вымушаны перайсці да больш радыкальных кальвіністаў таму, што кальвіністы былі найбольш фанатычнымі ў барацьбе з іспанцамі. Ён перайшоў у кальвінізм у 1573 годзе.

Генцкае супакаенне