Літо́ўскі скарб — грашова-рэчавы дэпазіт, выпадкова знойдзены каля 1992 года паблізу ўсходняй ускраіны вёскі Літва Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. З'яўляецца адным з найбуйнейшых і найбагацейшых скарбаў часоў Вялікага Княства Літоўскага, які ўтрымлівае ўнікальныя помнікі сярэдневяковай тарэўтыкі.

Гісторыя знаходкі Скарб быў выпадкова знойдзены падчас земляных работ каля 1992 года. Ён быў утоены, пэўна, вельмі паспешна, бо ніякіх слядоў першапачатковай упакоўкі не выяўлена. Значная частка каштоўнасцей была раскрадзена адразу ж на месцы знаходкі, аднак дзякуючы асабістым намаганням і шырокай грамадскай кампаніі прафесара В. Н. Рабцэвіча ўдалося выратаваць і перадаць у рукі навукоўцаў значную частку дэпазіту. 27 чэрвеня 2006 года ўратаваны паясны набор быў урачыста перададзены ў дзяржаўную ўласнасць і паступіў у фонды Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь.

З цягам часу высветлілася, што ў скарбе прысутнічаў і другі ідэнтычны срэбны паясны набор. Гэты другі пояс быў нелегальна вывезены за мяжу: у пачатку XXI стагоддзя ён знаходзіўся ў прыватным зборы ў Парыжы, а потым трапіў у Лондан (таксама ў прыватную калекцыю). Захаваліся толькі фотаздымкі, якія ў 2004 годзе былі дасланыя невядомымі ўладальнікамі ў Дзяржаўны Эрмітаж для экспертызы. На сённяшні дзень лёс другога пояса застаецца невядомым.

Склад Літоўскі скарб лічыцца найбагацейшым з грашовых дэпазітаў XV стагоддзя сярод раней вядомых на землях Вялікага Княства Літоўскага. Агульная сума манет скарбу была настолькі вялікай, што магла складаць толькі частку буйной дзяржаўнай ці манаршай казны. Самыя аб’ёмныя скарбы пражскіх грошаў, знойдзеныя раней (у літоўскай вёсцы Шырвінты ў 1981 годзе — 398 грошаў, у Брэсце ў 1837 годзе — 1034 грошы, ва ўкраінскім сяле Клочкава ў 1887 годзе — 3457 грошаў), з'яўляюцца даволі сціплымі ў параўнанні з грашовай часткай Літоўскага скарбу.

Дэпазіт складаецца з дзвюх асноўных частак: грашовай і рэчавай. Грашовая частка налічвае 6244 пражскія грошы. Пераважная большасць з іх была адчаканена ў часы караля Чэхіі Вацлава IV Люксембурга (1378—1419) на манетным двары ў горадзе Кутная-Гора. Таксама ў меншай колькасці прысутнічаюць манеты Яна I (1310—1346) і Карла I (1346—1378).

Акрамя манет, у складзе скарбу былі знойдзены ўнікальныя ювелірныя вырабы. Сярод іх захаваўся фрагмент жаночага ўпрыгажэння, які ўяўляе сабой дзве полыя сярэбраныя залачоныя пацеркі, нанізаныя на сярэбраны дрот круглага сячэння.

Галоўнай каштоўнасцю скарбу з'яўляецца парадны паясны гарнітур, шырока вядомы ў гістарыяграфіі і прэсе пад умоўнай назвай «Пояс Вітаўта». Ён складаецца з полых сярэбраных пласцін, дэкарыраваных гравіроўкай, чэрню і залачэннем. У склад уратаванага гарнітура ўваходзяць дзве зорчатыя пласціны з шаснаццаццю промнямі і раслінным арнаментам, якія змяшчаюць выявы птушак і васіліскаў, а таксама дзевяць круглых пласцін з раслінным арнаментам. Акрамя таго, камплект уключае арнаментаваную чаканкай спражку з наканечнікам і яшчэ чатыры неарнаментаваныя злучальныя планкі. Мяркуецца, што першапачаткова ўсе гэтыя элементы мацаваліся на скураную ці тканкавую аснову, якая згніла ў зямлі. Агульная вага паяснога гарнітура складае 805,40 грама, а проба серабра роўная 960°.

Гістарыяграфія і атрыбуцыя Паходжанне паясоў і гісторыя ўтойвання скарбу выклікалі гарачыя дыскусіі сярод даследчыкаў. У навуковай літаратуры сфарміраваліся тры асноўныя версіі адносна ўладальнікаў і паходжання рэчаў.

Крымскі падарунак Вітаўту (версія В. Рабцэвіча і М. Крамароўскага) Прафесар В. Н. Рабцэвіч лічыў пояс унікальным творам, які не мае прамых аналагаў у сусветнай тарэўтыцы. На яго думку, пласціны пояса былі выраблены ў сталіцы Крымскага ханства Кафе (цяпер Феадосія), а спражка з наканечнікам — у Італіі, магчыма, у Генуі. Расійскі даследчык М. Г. Крамароўскі падтрымаў гэтую ідэю і ўдакладніў, што рэч магла быць прадукцыяй усходнекрымскай школы мастацкага серабра, напрыклад, горада Салхат, і датуецца канцом XIV — першай трэццю XV стагоддзяў.

Абодва даследчыкі выказалі гіпотэзу, што пояс мог быць дыпламатычным падарункам ад крымскага хана, магчыма, Хаджы-Гірэя, вялікаму князю Вітаўту або некаму з яго набліжаных. Падставай для гэтага паслужыла інтэрпрэтацыя ліста Вітаўтавага блазна Генэ, згодна з якой Вітаўт нібыта ў жніўні 1428 года прымаў у Менску пасольства татар «з паўднёвых межаў», якія прывезлі яму каштоўныя дары. Утойванне самога скарбу В. Н. Рабцэвіч звязваў з неспакойным перыядам грамадзянскай вайны ў Вялікім Княстве Літоўскім 1430—1432 гадоў.

Бітва пад Капачамі і Пятраш Мантыгірдавіч (версія В. Вароніна) Гісторык В. А. Варонін у сваім даследаванні 2011 года пагадзіўся з крымскім паходжаннем пояса, але прапанаваў значна больш дакладную прывязку да гістарычных падзей грамадзянскай вайны. Паводле летапісных крыніц, прыблізна 21 жніўня 1433 года адбылася буйная бітва паміж войскамі Свідрыгайлы, якімі камандаваў кіеўскі ваявода Міхаіл Гальшанскі, і Жыгімонта Кейстутавіча, пад камандаваннем Пятраша Мантыгірдавіча. Бітва адбылася каля вёскі Капачы, размешчанай за 10 кіламетраў на поўдзень ад Маладзечна. Войска Жыгімонта пацярпела поўнае паражэнне, а Пятраш Мантыгірдавіч разам са сваімі людзьмі кінуўся наўцёкі ў заходнім напрамку.

Месца знаходкі скарбу — вёска Літва — знаходзіцца ўсяго за 8 кіламетраў на захад ад Капачоў. Адсутнасць якой-небудзь упакоўкі сведчыць пра тое, што скарб закопвалі ў вялікай спешцы ўцекачы, якія ратаваліся ад пагоні і, імаверна, загінулі або трапілі ў палон. На думку В. А. Вароніна, скарб з'яўляўся палявой скарбніцай самога Пятраша Мантыгірдавіча. А каштоўны пояс мог трапіць да яго ў якасці дыпламатычнага падарунка ў 1431 годзе, калі ён выступаў даверанай асобай Свідрыгайлы і паспяхова ездзіў з пасольствам да хана Залатой Арды Улуг-Мухамеда для заключэння мірнага дагавора.

Мясцовы татарскі майстар Хацабей (версія А. Ліцкевіча) Гісторык А. У. Ліцкевіч у 2014 годзе паставіў пад сумненне крымска-італьянскае імпартнае паходжанне пояса і яго прамую сувязь з Вітаўтам. Даследчык даказаў, што паведамленне пра сустрэчу Вітаўта з татарамі ў Менску ў 1428 годзе грунтуецца выключна на памылковым перакладзе XIX стагоддзя, зробленым А. І. Барбашовым і А. Прахаскам. Насамрэч назва замка «Myssensytk» у лісце блазна Генэ абазначала расійскі горад Мцэнск, сустрэча адбывалася ў жніўні 1427 года, а фраза пра татар «з паўднёвых межаў» была памылкай перакладу з нямецкага арыгінала (словы «in dem gebite» азначалі проста «ў тым уладанні»). Адпаведна, уся тэорыя пра крымскі падарунак Вітаўту менавіта ў Менску з'яўляецца гістарыяграфічным міфам.

Аналізуючы дакументы 3-й кнігі запісаў Літоўскай метрыкі, А. У. Ліцкевіч выявіў запіс 1440-х гадоў (часоў вялікага князя Казіміра Ягелончыка), згодна з якім зямельны надзел у самім Маладзечне быў падараваны «срэбнаму кавалю» (ювеліру) на імя Хацабей: «У Молодечне. Хацебею, кузньцю серебряному, угол с часцом. Писан у Вилни». Імя Хацабей (Хаджы-Бей) выразна паказвае на татарскае паходжанне майстра. Вядома, што літоўскія татары кампактна пражывалі ў раёне Краснага Сяла і Маладзечна пачынаючы з першай паловы XV стагоддзя.

Такім чынам, наяўнасць усходніх (крымска-малаазійскіх) стылістычных рысаў на паясах можа тлумачыцца не імпартам, а мясцовай вытворчасцю. Паясныя гарнітуры былі, імаверна, выраблены ў 1430—1440-х гадах непасрэдна ў Вялікім Княстве Літоўскім мясцовым ювелірам татарскага паходжання Хацабеем ці яго непасрэднымі вучнямі. Гэта робіць Літоўскі скарб выдатным помнікам уласнай мастацкай культуры Вялікага Княства Літоўскага, які ўвабраў у сябе традыцыі інтэграваных у грамадства майстроў. Сама назва «Пояс Вітаўта» носіць выключна гістарыяграфічны і ўмоўны характар, бо дакладны ўладальнік каштоўнасцей (гэта мог быць князь Іван Альгімонтавіч Гальшанскі, сам Вітаўт ці яго пераемнікі) застаецца дакладна невядомым.

Літаратура

Крыніцы

Катэгорыя:Скарбы Беларусі Катэгорыя:Экспанаты Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь Катэгорыя:Літва (Маладзечанскі раён) Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Маладзечанскага раёна