Мі́тра ( — павязка для галавы) — галаўны ўбор, які ў многіх хрысціянскіх Цэрквах ёсць часткаю аблачэння епіскапаў, ігуменаў, архімандрытаў, некаторых прадстаўнікоў белага духавенства і іншых.
У Каталіцкай Царкве рымскага абраду
Мітра — літургічны галаўны ўбор вышэйшага духавенства, знак духоўнай і пастарскай улады епіскапа. Сучасная мітра ў лацінскім абрадзе складаецца з дзвюх высокіх палавін (з лабавой і патылічнай частак) з завяршэннем кананічнай формы і прымацаваных ззаду лент, якія сімвалізуюць Стары і Новы Запаветы. Згодна з нормамі Рыма-Каталіцкай Царквы, правам на нашэнне мітры валодае Папа, кардыналы і ўсе епіскапы (архіепіскапы, мітрапаліты), а таксама ў якасці асобнай прывілеі — абаты, таксама гэтым правам валодаюць святары-прэлаты, якія валодаюць правам «сапраўднай юрысдыкцыяй» (). Згодна з Апостальскім пасланнем «Pontificalia insignia» Папы Паўла VI, правам на нашэнне мітры карыстаюцца наступныя прэлаты, якія не маюць епіскапскай годнасці: легаты Пантыфіка, абаты і прэлаты, якія маюць юрысдыкцыю на тэрыторыі, аддзеленай ад якой б там ні было дыяцэзіі, апостальскія адміністратары, апостальскія прэфекты і апостальскія вікарыі. Раней права на нашэнне мітры і выкарыстанне іншых знакаў епіскапскай годнасці (пантыфікалій) магло быць звязана з тытулам, які не прадугледжваў юрысдыкцыі, альбо даравацца ў выглядзе асаблівай прывілеі. Хрысціянская мітра мае ўсходні прататып: у іўдзейскіх першасвятароў мітра — галаўная павязка з вузлом і доўгімі канцамі ззаду, з залатой пласцінкай спераду. У хрысціянскай практыцы мітра сцвердзілася як элемент епіскапскага аблачэння, сімвал улады вышэйшага духавенства. Папы пачалі выкарыстоўваць мітру пры правядзенні Літургіі з X стагоддзя.
Першае дакладнае сведчанне аб дарэнні мітры адносіцца да 1049 года, калі Папа Леў IX уручыў яе епіскапу Трыера Эберхарду. Першае вядомае дарэнне мітры абату адносіцца да 1063 года. Паступова яе ўжыванне пашыралася, і ў 2-й палове XII стагоддзя. мітра стала абавязковым элементам аблачэння епіскапаў незалежна ад дазволу Папы. Часам мітра ўручалася і прадстаўнікам свецкай улады. Так, Папа Мікалай II падараваў мітру герцагу Багеміі, а Папа Луцый II — каралю Сіцыліі. З цягам часу выгляд мітры мяняўся. Напрыклад, у VI стагоддзі мітру сталі ўпрыгожваць вышыўкай (гафтам). Для ўпрыгожання сталі прымяняць жэмчуг і каштоўныя камяні. Гістарычна форма мітры зведала істотныя змены: у X стагоддзі яна мела выгляд канічнай шапачкі з вострым завяршэннем, да XII стагоддзя яна набыла выгляд кароны з двума завастрэннямі з скроневых частак галавы. На пачатку XII стагоддзя канічны наканечнік акругляецца, а затым мітра апускаецца па цэнтральнай частцы, утвараючы па баках кольныя часткі, якія ў шматлікіх экземпляраў скончваюцца кончыкам, а з канца XII стагоддзя — з боку лба і патыліцы, якія з'яўляюцца сімвалам сілы, прысвячэння Боскасці і яго адданасці Старому і Новаму Запавету. У XIV стагоддзі мітра набывае вялікую вышыню з завастрэннем наканечнікаў, выраўноўваючы вышыню і шырыню ў канцы. Вышыня мітры працягвае расці ў наступныя стагоддзі, пакуль не дасягне вышыні амаль у два разы больш, чым шырыня ў XVII і XVIII стагоддзях. Да XVII стагоддзя мітра набыла сучасную форму, якія з'яўляецца сімвалам сілы, прысвячэння боскасці і яго адданасці інтэрпрэтацыі старога і Новага Запаветаў.
У гісторыі ў каталікоў рымскага абраду было тры тыпа мітр:
Простая мітра (лат. mitra simplex) з белай шаўковай або ільняной матэрыі без якіх-небудзь упрыгожванняў, а яго белыя лаппеты традыцыйна сканчаюцца чырвонай махрамі; Асабліва яго насілі на пахаванні, у вялікапосны час, у Вялікую Пятніцу і іншыя епіскапы пад час Імшы. Кардыналы ў прысутнасці Папы насілі мітру з белага льнянога дамаска. Упрыгожанная мітра (лат. mitra pretiosa), упрыгожаная залатым шыццём і каштоўнымі камянямі. Выкарыстоўвалася пад час урачыстых нядзель і іншых святочных дзён (акрамя Вялікага Посту). Правільны колер мітры заўсёды белы, хоць у богаслужбовым ужытку белы таксама ўключае ўборы з залатых і срэбных тканін. Вышытыя стужкі і іншыя ўпрыгажэнні, якія ўпрыгожваюць мітру і лаппеты, могуць быць іншых колераў і часта такімі з’яўляюцца. Хоць каляровыя мітры часам прадаюцца і носяць у цяперашні час, гэта, верагодна, звязана з недастатковай дасведчанасцю вытворцы або ўладальніка аб літургічнай традыцыі, а не з жаданнем прытрымлівацца дарэфармаваннай традыцыі; Залатая мітра (лат. mitra auriphrygiata) з матэрыі залатога колеру або з шаўковай матэрыі белага колеру з залатой, срэбнай або каляровай вышыўкай. Сёння звычайна выкарыстоўваецца епіскапам пры канцэлебрацыі ў якасці галоўнага цэлебранта.
Мітра не суадносіцца з колерамі літургічнага адзення. Па ходу літургічнай рэформы, якая ажыццяўлялася пасля II Ватыканскага Сабору (XXI Сусветны Сабор у каталіцкай традыцыі), у богаслужэнні захавалася выкарыстанне 2-х тыпаў мітры:
Простая мітра (лат. mitra simplex) белая ў епіскапаў, муарава-белая у кардыналаў; носіцца ў большасці выпадкаў; Упрыгожаная мітра (лат. mitra pretiosa): мітра з залатым шыццём; носіцца па вялікіх царкоўных святах.
З уступленнем на пасаду Папы Бенедыкта XVI, ён супыніў традыцыю і замяніў Папскую тыяру нават на сваім папскім гербе Папскай мітрай (якая змяшчае ўсё яшчэ тры ўзроўню «карон», якія прадстаўляюць уладу Папы ў спрошчанай форме) і паліем. Да Бенедыкта XVI герб кожнага Папы заўсёды утрымліваў выяву Папскай тыяры і скрыжаваных ключэў Святога Пятра, хоць тыяра выйшла з ужытку, асабліва пры Папе Яне Паўле I і Яне Паўле II. Папа Павел VI быў апошнім Папам, які пачаў сваё папскае кіраванне з афіцыйнай каранацыі з тыярай у чэрвені 1963 года. Аднак у знак большага спрашчэння папскіх абрадаў, а таксама змены характару самога папства, ён адмовіўся ад выкарыстання сваёй тыяры на цырымоніі ў базіліцы Святога Пятра падчас другой сэсіі XXI Сусветнага Сабора ў лістападзе 1963 года. Аднак яго Апостальская канстытуцыя 1975 года ясна дала зразумець, што тыяра не была адменена: у Канстытуцыі ён прадугледзеў, што яго пераемнік можа атрымаць каранацыю тыярай. Папа Ян Павел I, аднак, адмовіўся прытрымлівацца Канстытуцыі Паўла VI і абраў больш простую папскую інтранізацыю, што і рабілі яго пераемнікі. Апостальская канстытуцыя Папы Яна Паўла II 1996 года пакінула адкрытымі некалькі варыянтаў, не ўдакладніўшы, якая цырымонія павінна была выкарыстоўвацца, акрамя таго, што нейкая цырымонія будзе праведзеная для адкрыцця новага пантыфікату.
Папа Павел VI ахвяраваў сваю тыяру (падарунак ад сваёй былой Міланскай Архідыяцэзіі) «на барацьбу з беднасцю ў свеце». Пазней кардынал Фрэнсіс Спэлман з Нью-Ёрка атрымаў тыяру і ўзяў яе з сабой у турнэ па Злучаных Штатах, каб сабраць сродкі для бедных. Ён увесь час знаходзіцца ў крыпце царквы ў базыліцы Нацыянальнага храма Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вашынгтоне, акруга Калумбія.
У англікан мітра выйшла з ужывання пасля расколу, але была адноўлена ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў у выніку Оксфардскага руху і цяпер носіць большасць епіскапаў Англіканскай супольнасці, а таксама англа-каталікі.
Пад час пасвячэння рыма-каталіцкіх епіскапаў, мітру апранае на яго той архіерэй, які здзяйсняе Хіратонію са словамі: «Accipe mitram, et clarescat in te splendor sanctitatis, ut, cum apparuerit princeps pastorum, immarcescibilem gloriæ coronam percipere merearis ℟. Amen» (Прымі мітру і хай ззяе ў табе ззянне святасці, бо, калі зявіцца князь пастыраў, ты заслужыш нятленны вянок славы. Амэн).
Да літургічнай рэформы пасля II Ватыканскага Сабора, формулу з ускладаннем мітры на навапасвячанага епіскапа была: «Imponimus, Domine, capiti hujus Antistitis et Agonistæ tui galeam munitionis et salutis, quatenus decorata facie et armato capite, cornibus utriusque Testamenti terribilis appareat adversariis veritatis: et te ei largiente gratiam, impugnator eorum robustus existat: qui Moysi famuli tui faciem, ex tui sermonis consortio decoratam, lucidissimis tuæ claritatis ac veritatis cornibus insignisti, et capiti Aaron Pontificis tui tiaram imponi jussisti. Per Christum Dominum nostrum. ℟. Amen» (Мы ўскладаем, о Гаспадзі, на галаву гэтага твайго свяціцеля і ваяра шалом абароны і выратавання, каб, упрыгожваючы яго лоб і ахоўваючы яго галаву сілай абодвух Запаветаў, ён мог вытрымліваць жахлівых супернікаў Ісціны і выступаць наперад, як доблесны абаронца супраць іх, праз багатую ласку, падараваную яму Табою; які ўпрыгожыў твар раба Твайго Майсея, які зрабіўся выдатным у гутарцы з Табою і самымі яскравымі прамянямі Твайго Ззяння і Ісціны; і хто загадаў ускласці дыядэму на галаву Аарона, Твайго Першасвятара: Праз Хрыста, Госпада нашага. Амэн).
Падчас Святой Імшы мітра апранаецца толькі ў наступных момантах:
Уваходная працэсія; Літургія Слова (чытанне), за выключэннем Евангелля; Гамілія; Здзяйсненне Таінств і сакраменталій (блаславенне алея, таямніцы і г. д.); Абрад заканчэння; Працэсія заканчэння.
У царкоўнай геральдыцы мітра змяшчалася над шчытом усіх асоб, якія мелі права насіць мітру, уключаючы абатаў. Яна замяніў шалом, але таксама з’явіўся ў выглядзе герба, змешчанага над шаломам, як гэта было прынята ў нямецкай геральдыцы. У Рыма-Каталіцкай Царкве выкарыстанне мітры над шчытом на асабістым гербе духавенства было забаронена ў 1969 годзе і ў цяперашні час сустракаецца толькі на некаторых дыяцэзіяльных гербах. Раней мітра часта ўваходзіла пад капялюш. У геральдыцы мітра заўсёды малюецца ў золаце, а лапеты (infulæ) таго ж колеру. Сцвярджалася, што да пратэстанцкага расколу паміж мітрай епіскапа і настаяцелем праводзілася адрозненне па адсутнасці лапетаў у настаяцеля. У Англіі і Францыі было прынята змяшчаць мітру абата злёгку ў профіль.
У Праваслаўнай і Каталіцкай Царкве візантыйскага абраду
Мітра — багата ўпрыгожаны залатым шыццём, бісерам, каштоўнымі камянямі і іконамі галаўны ўбор сферычнай формы. У цэнтры і па баках мітры змяшчаюцца 4 мініяцюрныя іконы Ісуса Хрыста, Багародзіцы, Іаана Хрысціцеля і якога-небудзь Святога або Святой, а зверху малая ікона Тройцы, выява Серафіма або мініяцюрны крыж. Мітра адносіцца да аблачэння архіерэяў, архімандрытаў, таксама святароў, якім права нашэння мітры даецца ў якасці ўзнагароды. Мітра святара ўвенчваецца іконай, мітра архіерэя — крыжам.
На Усходзе галаўным уборам са старажытнасці адносіліся з павагай. Ім надаваўся асблівы сэнс, тума што яны абаранялі самыую важную частку чалавечага цела — галаву, дзе знаходзіўся мозг і разум. Войнаў галаўны ўбор абараняў ад варожых удараў. У паганскія часы ўсходніх народаў, галаўны ўбор абараняў людзей ад злых духаў і на іх адлюстроўвалі спецыянальныя абарончыя знакі. У старажытных рымлян мітрай чі калантыкай называўся жаночы чэпчык з плотнай матэрыі, які завязваўся на патыліцы ў выглядзе мяшочка, куды жанчыны складвалі свае валасы.
У старажытных грэкаў мітра была адным з відаў галаўной павязкі ў выглядзе шырокай ленты, аблегаюшчая вакол галавы і маючая вузел з доўгімі канцамі. Са з’яўленнем хрысціянства на грэчаскіх тэрыторыях, менавіта гэтае адзенне сталая павязка стала галаўным уборам епіскапа па падабенству галаўнога ўбору жыдоўскіх першасвятароў. Такой павязкай у выглядзе пазалочанага ліста карыстаўся Святы Марк і Ян Багаслоў. Пазней, ужо як павязка епіскапа яна стала называцца каронай ці дыядэмай.
У VI стагоддзі патрыярх Канстанцінопальскі стаў рабіць на мітры ўпрыгожванні з гафту розных малюнкаў. Гэтую ідэю таксама перанялі ўжо рыма-каталіцкія епіскапы на Захадзе. Калі ў ХІ стагоддзі на Захадзе мітры пачалі насіць абаты манастыроў, на візантыйскім Усходзе мітра заставалася толькі адзеннем епіскапаў і было разуменне, што мітра — царкоўны аналаг імператарскай кароны. Мітры таксама прыпісваўся сімвалізм аб кідары ў жыдоўскіх першасвятароў, аб залатых вянцах 24 старцаў з Адкрыцця Яна Багаслова (Ад. 4:4), а таксама аб цярновым вянке Ісуса Хрыста.
Да XIV стагоддзя ў візантыйскім абрадзе мітра не выкарыстоўвалася ў якасці літургічнага адзення. Толькі патрыярх Александрыйскі, пачынаючы з Х стагоддзя, пачаў выкарыстоўваць мітру літургічна.