Іва́н Алякса́ндр (Іаа́н-Алякса́ндр, , арфаграфія арыгінала: ІѠАНЪ АЛЄѮАНдРЪЯк пішацца ў сярэднявечных балгарскіх каралеўскіх хартыях. ) (? — 17 лютага 1371) — балгарскі цар у 1331—1371Lalkov, Rulers of Bulgaria, pp. 42-43.. Дата яго нараджэння невядомая. Доўгае кіраванне Івана Аляксандра лічыцца пераходным перыядам у балгарскай сярэднявечнай гісторыі. Іван Аляксандр пачаў сваё кіраванне, маючы справу з унутранай бязладзіцай і знешнімі пагрозамі з боку суседзяў — Візантыі і Сербіі. Ён здолеў дамагчыся аднаўлення эканомікі краіны і прывёў яе да культурнага і рэлігійнага адраджэнняBǎlgarite i Bǎlgarija, 2.1. На часы кіравання Івана Аляксандра прыйшліся станаўленне моцы Асманскай імперыі, венгерскія ўварванні з паўночнага захаду і Чорная смерць. У беспаспяховай спробе зладзіцца з гэтымі праблемамі ён падзяліў краіну паміж двума сваімі сынаміDelev, Istorija i civilizacija za 11. klas, тым самым прыслабіўшы краіну перад тварам асманскай пагрозы.
Першыя гады кіравання Іван Аляксандр быў сынам дэспата Сраціміра і Керацы Петрыцы, сястры балгарскага цара Міхаіла ШышманаBozhilov, Familiyata na Asenevtsi, pp. 192—235.. Такім чынам, Іван Аляксандр даводзіўся Міхаілу Шышману пляменнікам і па бацькаўскай лініі належаў да дынастыі Асеняў. Да 1330 года Іван Аляксандр сам стаў дэспатам Лавеча. Разам са сваім бацькам і цесцем Басарабам Валашскім Іван Аляксандр удзельнічаў у бітве супраць сербаў пры Вельбаждзе ў 1330 годзе, у якой балгары пацярпелі паражэнне. Паражэнне, разам з пагаршэннем адносін з Візантыяй, пагоршыла ўнутраны крызіс. У выніку дзяржаўнага перавароту ў 1331 годзе Іван Стэфан з роду Шышманаў заняў сталіцу Тырнава, але неўзабаве быў зрынуты, і змоўшчыкі ўзвялі на прастол Івана АляксандраFine, Late Medieval Balkans, p. 273..
Новы кіраўнік прыступіў да ўмацавання сваіх пазіцый шляхам вяртання страчаных у вайне з візантыйцамі земляў. У 1331 годзе Іван Аляксандр рушыў на Адрыянопаль і адваяваў паўночна-ўсходнюю Фракію. Тым часам, у 1331 годзе Стэфан Душан Сербскі зрынуў свайго бацьку Стэфана Дзечанскага і стаў каралём. Гэта дапамагло нармалізаваць напружаныя адносіны паміж дзвюма краінамі. Іван Аляксандр і Стэфан Душан заключылі саюзы, які быў змацаваны шлюбам сербскага караля і Алены, сястры Івана Аляксандра, на Вялікдзень 1332 годаFine, Late Medieval Balkans, p. 274..
Прыкладна ў той жа час Белаўр, брат Міхаіла Шышмана, паўстаў супраць Івана Аляксандра ў Відзіне, верагодна, у падтрымку прэтэнзій свайго зрынутага пляменніка Івана Стэфана на прастол. Гэтым скарыстаўся візантыйскі імператар Андронік III Палеалог, распачалы ўлетку 1332 года кампанію супраць балгараў. Візантыйцы захапілі паўночна-ўсходнюю Фракію, але Іван Аляксандр кінуўся на поўдзень з невялікай арміяй і хутка дагнаў Андроніка III ляРусакастра.
Зацягнуўшы час шляхам перамоў, балгарскі цар узмацніў сваё войска мангольскай конніцай і разбіў лепш арганізаваную, але меней манеўраную візантыйскую армію. Захопленыя візантыйцамі гарады вярнуліся пад кантроль балгараў, а Андронік III Палеалог шукаў прытулку ў сценах Русакастра. Вайна скончылася сустрэчай Івана Аляксандра і імператара і заключэннем міру, які пацвярджаў статус-кво. Для ўмацавання іру быў заключаны шлюб паміж старэйшым сынам Івана Аляксандра Міхаілам і дачкой Андроніка III Марыяй у 1339 годзеBožilov, Familijata na Asenevci, pp. 192—197.. Балгарскі цар зараз мог сканцэнтравацца на барацьбе з Белаўрам, у 1336—1337 гадах паўстанне на паўночным захадзе было падушанаAndreev, Bǎlgarija prez vtorata četvǎrt na XIV v., pp. 33-41..
Прыкладна ў 1332 годзе Іван Аляксандр каранаваў свайго старэйшага сына Міхаіла суправіцелем для замацавання правоў сваіх нашчадкаў на прастол. У 1337 годзе ён каранаваў і сваіх малодшых сыноў Івана Сраціміра і Івана Асеня. Іван Аляксандр, верагодна, разлічваў перадаць ім, каб пазбегнуць міжусобнай вайны, кантроль над найбуйнейшымі гарадамі краіны. Іван Срацімір абгрунтаваўся ў Відзіне, а Іван Асень, меркавана, у ПраславеAndreev, Balgariya prez vtorata chetvart na XIV v., pp. 23-52..
Адносіны з Візантыйскай імперыяй
Напачатку 1340-х гадоў адносіны балгараў з Візантыйскай імперыі часова пагоршылася. Іван Аляксандр запатрабаваў выдачы свайго стрыечнага брата Шышмана, аднаго з сыноў Міхаіла Шышмана, пагражаючы візантыйцам вайной. Ультыматум меў негатыўныя наступствы. Візантыйцы паслалі супраць балгараў флот свайго саюзніка, эміра Смірны Умур-Бегі. Высадзіўшыся ў дэльце Дуная, туркі разрабавалі навакольныя вёскі і гарады. Вымушаны выконваць свае пагрозы балгарскі цар уварваўся ў Візантыйскую імперыю ў канцы 1341 года, сцвярджаючы, што паклікала насельніцтва АдрыянопаляBakalov, Istorija na Bǎlgarija, «Esenta, 1341 g.». Тым не менш, войскі Івана Аляксандра былі двойчы разбіты туркамі недалёка ад горадаFine, Late Medieval Balkans, pp. 292—293..
У 1341—1347 гадах Візантыйская імперыя пагрузілася ў зацяжную грамадзянскую вайну паміж рэгентам юнага імператара Іаана V Палеалога Ганнай Савойскай і Іаанам Кантакузінам. Суседзі візантыйцаў скарысталіся грамадзянскай вайной. Сербскі кароль Стэфан Душан выступіў на баку Іаана Кантакузіна, а Іван Аляксандр падтрымаў Іаана V Палеалога. Хоць два балканскія кіраўнікі прынялі процілеглыя бакі ў візантыйскай грамадзянскай вайне, яны падкрэслівалі непарушнасць іх саюза. У якасці цаны за падтрымку Івана Аляксандра Іаан V Палеалог у 1344 годзе саступіў яму горад Філіпопаль (Плоўдзіў) і дзевяць крэпасцей у Радопскіх горахFine, Late Medieval Balkans, p. 304.. Гэтыя мірныя тэрытарыяльныя набыцці сталі апошнім буйным поспехам знешняй палітыкі Івана Аляксандра.
Росквіт Сербіі і ўзыход Асманскай імперыі
У гэты ж час сербскі кароль скарыстаўся візантыйскай грамадзянскай вайной і завалодаў сучаснай Македоніяй, а таксама часткай Албаніі і паўночнай Грэцыі. У 1345 Стэфан Душан стаў называць сябе «імператарам сербаў і грэкаў», а ў 1346 годзе быў каранаваны адпаведнай каронай Патрыярхам Сербіі. Гэтыя дзеянні, якія выклікалі абуранасць візантыйцаў, відаць, былі падтрыманы Балгарыяй, з прычыны таго, што Патрыярх Балгарыі Сімяон прыняў удзел у адукацыі Сербскага патрыярхата і каранацыі Стэфана ДушанаFine, Late Medieval Balkans, pp. 309—310..
У другой палове 1340-х гадоў мала што засталося ад першапачатковых поспехаў Івана Аляксандра. Турэцкія саюзнікі Іаана Кантакузіна рабавалі балгарскую Фракію у 1346, 1347, 1349 , 1352 і 1354 гадах. Да гэтага ж часу адносіцца эпідэмія Чорнай смерціFine, Late Medieval Balkans, pp. 322, 325, 328.. Спробы балгараў адбіць напады захопнікаў натыкнуліся на колькасную перавагу ворагаў. Трэці сын Івана Аляксандра і яго суправіцель Іван Асень быў забіты ў бітве з туркамі ў 1349 годзе, як і яго старэйшы брат Міхаіл, які загінуў у 1355 годзе або трохі ранейAndreev, Bǎlgarija prez vtorata četvǎrt na XIV v., pp. 67-75..
Да 1351 года візантыйская грамадзянская вайна завяршылася, і Іаан VI Кантакузін усвядоміў пагрозу, якая зыходзіла ад асманаў. Ён звярнуўся да кіраўнікоў Сербіі і Балгарыі для прыняцця аб’яднаных высілкаў супраць турак і прасіў у Івана Аляксандра грошай, каб пабудаваць флотBǎlgarite i Bǎlgarija, 2.2, аднак яго заклікі не былі пачуты — віной таму быў недавер паміж суседзяміFine, Late Medieval Balkans, p. 325.. Новая спроба ўсталявання супрацоўніцтва паміж Балгарыяй і Візантыйскай імперыі адбылася ў 1355 годзеBakalov, Istorija na Bǎlgarija, «1355 g.», пасля таго як Іаан VI Кантакузін быў вымушаны адрачыся ад прастола і Іаан V Палеалог быў абвешчаны імператарам. Каб умацаваць дагавор, Іван Аляксандр выдаў сваю дачку Керасу-Марыю за будучага візантыйскага імператара Андроніка IV, але альянс не даў значных вынікаўBožilov, Familijata na Asenevci, pp. 218—224..
Ускладненне ўнутраных праблем і знешнія канфлікты
Іван Аляксандр адчуў пагрозу ўнутранай стабільнасці свайго царства, што прывяло яго да разводу са сваёй першай жонкай Феадорай Валашскай і шлюбу з хрышчонай яўрэйкай па імі Сара (Феадора). Ад новага шлюбу нарадзіліся сыны, якіх Іван Аляксандр каранаваў суправіцелямі — Івана Шышмана прыкладна ў 1356 годзе і Івана Асеня ў 1359 годзе. Апошні сын Івана Аляксандра ад першага шлюбу, які застаўся ў жывых, Іван Срацімір, стаў цалкам незалежным каля 1356 года, адначасова саслаб кантроль Івана Аляксандра над яго васаламі — кіраўнікамі Валахіі і ДабруджыFine, Late Medieval Balkans, p. 366..
З сярэдзіны 14-га стагоддзя, Балгарыя стала ахвярай памкненняў венгерскага караля Людовіка I Анжуйскага. Кароль Венгрыі захапіў Малдавію ў 1352 годзе. Затым у 1365 венгры акупавалі Відзінскае княства і ўзялі ў палон кіраўніка гэтага княства Івана Сраціміра і яго сям’ю.
Тым часам балгары і візантыйцы сутыкнуліся зноў у 1364, і калі імператар Іаан V Палеалог вяртаўся з паездкі па Захадзе, балгары адмовілі яму праходзе праз іх царства, што мела непрыемныя наступствы, паколькі Візантыйскі саюзнік, граф Савоі Амадэй VI, захапіў некалькі балгарскіх марскіх гарадоў, у тым ліку Паморые і Нясебыр, акрамя Варны. Іван Аляксандр быў вымушаны пайсці на перамовыFine, Late Medieval Balkans, p. 367..
Захопленыя гарады былі перададзены Візантыйскай імперыі, у той час імператар Іаан V Палеалог заплаціў суму 180 000 флорынаў Івану Аляксандра. Балгарскі цар выкарыстоўваў гэту суму і тэрытарыяльныя саступкі візантыйцам, каб заахвоціць да вернасці, прынамсі дэ-юрэ, сваіх васалаў у ДабруджыBakalov, Istorija na Bǎlgarija, «Dobrotica (neizv.-okolo 1385)» і Уладзіслава I Валашскага, а таксама адваяваць Відзін у венграўBakalov, Istorija na Bǎlgarija, «Esenta, 1369 g.». Вайна скончылася паспяхова, і ўлада Івана Сраціміра была адноўлена ў Відзіне ў 1369 годзе, хоць венгерскі кароль прымусіў яго прызнаць свой васалітэтFine, Late Medieval Balkans, pp. 367—368..
Адносна паспяховае вырашэнне крызісу на паўночным захадзе не дапамагло аднавіць страты на паўднёвым усходзе. Што яшчэ горш, у 1369 годзе туркі-асманы Мурада I захапілі Адрыянопаль і зрабілі яго сталіцай сваёй дзяржавы. У той жа час яны захапілі балгарскія гарады Філіпопаль і Баруй (Стара-Загора)Tjutjundžiev and Pavlov, Bǎlgarskata dǎržava i osmanskata ekspanzija, вымусіўшы Івана Аляксандра да зневажальнага свету: ён павінен быў выдаць за Мурада сваю дачку Тамару і прызнаць вярхоўную ўладу султана. Балгары і сербы былі гатовыя да сумесных дзеянняў супраць турак, аднак 17 лютага 1371 года Іван Аляксандр памёрFine, Late Medieval Balkans, p. 368.. Яго спадчыннікамі сталі сыны Іван Срацімір у Відзіне і Іван Шышман у Тырнаве, а кіраўнікі Дабруджы і Валахіі здабылі незалежнасць.
Культура і рэлігія
Падчас кіравання Івана Аляксандра Другое Балгарскае царства ўступіла ў перыяд культурнага адраджэння, які часам называюць «другім Залатым векам балгарскай культуры» . Вялікая колькасць балгарскіх манастыроў і цэркваў была пабудавана або паноўлена высілкамі Івана АляксандраSinodik na Car Boril, additions from the 13th and 14th century, cited in Canev, Bǎlgarski hroniki, p. 456.. Фрэскі з яго выявай (як фундатара) можна ўбачыць у Бачкаўскім манастыры і Пячорных цэрквах у Іванаве. Іван Аляксандр правёў рамонт манастыроў Святой Багародзіцы і Святога Мікалая ў Нясебыры, а таксама ініцыяваў будаўніцтва Драгалеўскага і Кіліфараўскага манастыроў.
На саборы пры Іване Аляксандры асуджаны былі варлаамава і акіндзімава ерасі, да якіх далучыліся адаміцкія і скапецкія вераванні. Услед за гэтым у Балгарыі з’явілася адаміцтва ў больш вызначанай форме, але яно было спынена мірным чынам пропаведдзю святога пустэльніка Феадосія.
Ерась жыдоўствуючых, якая адпрэчвала прычасце, цэрквы, іконы і святарства, абапіралася, відаць, на другую жонку Івана Аляксандра, яўрэйку, якая прыняла праваслаўе пад імем Феадоры. У 1359 годзе Іван Аляксандр ізноў склікаў сабор, асабліва прадстаўнічы, пасля чаго была падушана і гэта ерась. Разам з тым, па прысудзе цара і сабора, яўрэі былі пазбаўлены правы быць «валадарамі» ў Балгарыі.