Шатла́ндская нацыяна́льная антаркты́чная экспеды́цыя 1902—1904 гадоў — антарктычная экспедыцыя, якая была арганізаваная і праходзіла пад кіраўніцтвам Уільяма Спірса Бруса, прыродазнаўца і былога студэнта-медыка Універсітэта Эдынбурга. Нягледзячы на тое, што славу прадпрыемства зацямніла экспедыцыя «Дыскаверы» Роберта Скота, якая праходзіла ў той жа час, Брус цалкам выканаў запланаваныя геолагаразведачныя работы і навуковыя пошукі. Дасягненні экспедыцыі ўключалі стварэнне першай у Антарктыцы заселенай метэаралагічнай станцыі і адкрыццё новых земляў на ўсход ад мора Уэдэла. Вялікая колькасць сабраных біялагічных і геалагічных узораў, разам з узорамі з больш ранніх падарожжаў Бруса, прывялі ў 1906 годзе да стварэння Шатландскай акіянаграфічнай лабараторыі.
Большую частку апошняга дзесяцігоддзя XIX стагоддзя Брус правёў у арктычных і антарктычных экспедыцыях і да 1899 года з'яўляўся самым дасведчаным палярнікам Вялікабрытаніі з больш чым сямігадовым досведам. У сакавіку таго ж года ён падаў заяўку на ўдзел у экспедыцыі «Дыскаверы», але не быў прыняты з-за наяўнасці ўласных планаў, якія не былі ўзгоджаныя з задумай прэзідэнта Каралеўскага геаграфічнага таварыства сэра .
Шатландская экспедыцыя падтрымлівалася Каралеўскім геаграфічным таварыствам Шатландыі. Прадпрыемства апісвалася як «найбольш эканамічна эфектыўная і старанна спланаваная навуковая экспедыцыя гераічнай эпохі». Нягледзячы на гэта, Брус не атрымаў прызнання з боку брытанскага ўрада, членам экспедыцыі было адмоўлена ў прысваенні прэстыжнага Палярнага медаля, а спробы лабіравання іх інтарэсаў ні да чаго не прывялі. Пасля дасягнутага поспеху Брус больш не праводзіў антарктычных даследаванняў, хоць і здзяйсняў рэгулярныя экспедыцыі ў Арктыку. Засяроджанасць Бруса на сур'ёзных навуковых даследаваннях не выклікала папулярнасці ў грамадстве, а яго дасягненні, у адрозненне ад палярных рэкордаў Скота, Шэклтана і Амундсена, неўзабаве выветрыліся з грамадскай свядомасці.
Перадгісторыя
Студэнтам Брус вывучаў натуральныя навукі і акіянаграфію, займаючыся на летніх курсах пад кіраўніцтвам вядомых выкладчыкаў і Джона Артура Томсана. Ён таксама правёў некаторы час, дапамагаючы акіянографу доктару Джону Мюрэю класіфікаваць узоры, сабраныя ім у ходзе . У 1892 годзе Брус перапыніў навучанне і адправіўся ў Антарктыку на кітабойным судне «Балена», якое ўваходзіла ў кітабойную экспедыцыю Дандзі 1892—1893 гадоў. Па вяртанні на радзіму ён прыступіў да арганізацыі ўласнай экспедыцыі ў Паўднёвую Георгію, аднак не змог атрымаць фінансаванне. Затым Брус працаваў на метэаралагічнай станцыі на вяршыні Бен-Невіс, а пазней адбыў на Зямлю Франца-Іосіфа ў якасці навуковага асістэнта ў арктычнай . Паміж 1897 і 1899 гадамі ён здзейсніў некалькі паездак у Арктыку, на Шпіцберген і Новую Зямлю, у галоўную чаргу ў рамках паляўнічага рэйду маёра Эндру Котса. Пазней Брус працягнуў падарожжа па Арктыцы ў статусе навукоўца на даследчым судне «Прынцэса Аліса», якое належала прынцу Манака , які, апроч іншага, лічыўся вядомым акіянографам. Альбер стаў сябрам і прыхільнікам Бруса Спірса.
Сварка з Клементам Маркхэмам
Пасля вяртання з Арктыкі 15 сакавіка 1899 года Брус напісаў ліст сэру Клементу Маркхэму, прэзідэнту Каралеўскага геаграфічнага таварыства, у якім прапанаваў сваю кандыдатуру навуковым супрацоўнікам у Брытанскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі, якая была тады на стадыі папярэдняга планавання. Адказам Маркхэма было толькі аднарадковае ўніклівае пацверджанне атрымання пасады, і Брус на працягу года не атрымаў нічога іншага. Пазней яму параілі зноў прапанаваць сваю кандыдатуру на пасаду навуковага асістэнта. 21 сакавіка 1900 года Брус нагадаў Маркхэму аб сваім звароце годам раней і раскрыў бягучыя намеры: «У мяне ёсць надзея сабраць дастатковы капітал, каб мы маглі ўзяць у экспедыцыю другі карабель». Брус прапаноўваў паслаць другі карабель у мора Уэдэла, тады як асноўнае судна пад кіраўніцтвам Роберта Скота павінна было даследаваць вобласць мора Роса. Праз некалькі дзён у другім лісце ён паведаміў, што ўжо ўпэўнены ў фінансаванні другога карабля з Шатландыі. Ён у першы раз адкрыта згадваў пра «шатландскую экспедыцыю». Гэта занепакоіла Маркхэма, які адказаў з некаторым раздражненнем: «Такія паводзіны будуць згубнымі для экспедыцыі […] Другі карабель зусім не патрабуецца […] Не ведаю, чаму пачалося гэта гарэзлівае саперніцтва». Па вяртанні Брус адмаўляў саперніцтва і запытваў: «Калі мае сябры гатовыя даць грошай, каб ажыццявіць мае планы, я не бачу, чаму я не павінен прымаць іх дапамогу […] Многія людзі сцвярджаюць, што другі карабель вельмі пажаданы». Не супакоіўшыся, Маркхэм напісаў у адказ: «Робячы ўсё магчымае, каб вас прызначылі (на пост у нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі), я меў права меркаваць, што вы б не пайшлі на такі крок […], па меншай меры, не параіўшыся са мной». Ён працягваў: «Вы нашкодзіце нацыянальнай экспедыцыі[…], спрабуючы выканаць свой план». Брус адказаў фармальна, сказаўшы, што сродкі, сабраныя ў Шатландыі, не пайшлі б на іншыя навуковыя праекты. Перапіска перапынілася, а Брус вырашыў дзейнічаць незалежна. У лютым 1901 года Маркхэм паслаў кароткую прымірэнчую цыдулку: «Цяпер я магу глядзець на рэчы з вашага пункту гледжання і жадаю вам поспехаў». Гэтыя настроі, аднак, так і не прасочваліся ў наступным дачыненні Маркхэма да шатландскай экспедыцыі.
Брус быў падтрыманы ўплывовай сям'ёй Котс, якая пагадзілася фінансаваць экспедыцыю пад яго кіраўніцтвам.
Падрыхтоўка
«Скотыя»
Восенню 1901 года Брус за 2620 фунтаў набыў нарвежскі кітабойны карабель «Гекла». На працягу наступных некалькіх месяцаў карабель быў перароблены ў антарктычнае з двума лабараторыямі на борце, цёмным пакоем для праяўкі здымкаў і шырокім камплектам спецыяльнага рыштунку. Было ўстаноўлена два механічныя барабаны, на кожным з якіх было наматаная па 6000 марскіх сажняў (36 000 футаў; 11 000 м) троса для глыбакаводнага тралення марскіх жывёл. На судне мелася таксама абсталяванне для вымярэння глыбіні, для збору ўзораў парод з марскога дна і забору марской вады, для метэаралагічных і магнітных назіранняў. Корпус умацаваны ў папярочніку, каб супрацьстаяць ціску антарктычнага лёду. Такелаж быў заменены, і судна ператварылася ў барк, атрымаўшы да таго ж абсталяванне дапаможнымі рухавікамі. Гэтая праца павялічыла кошт карабля да 16700 фунтаў і была аплачана сям'ёй Коўтс, якая ў агульнай складанасці ахвяравала 30 000 пры сукупных выдатках экспедыцыі ў 36 000 фунтаў. Карабель быў перайменаваны ў «Скотыя», і ў жніўні 1902 года судна было гатовым да хадавых выпрабаванняў.
Экіпаж
Навуковы штат экспедыцыі складаўся з шасці чалавек, у тым ліку Бруса. Заолагам быў Дэвід Уілтан, які, як і Брус, лічыўся некалі членам экспедыцыі Джэксана — Хармсварта. Ён набыў навыкі перамяшчэння на лыжах і сабачых запрэжках, жывучы на працягу некалькіх гадоў у паўночнай частцы Расіі. Роберт Радмоз Браўн з Універсітэта Дандзі, былы раней памочнікам у батанічным аддзеле Брытанскага музея, стаў батанікам экспедыцыі. Доктар Джэймс Харві Піры, які перш быў у штаце экспедыцыі на «Чэленджэры» пад кіраўніцтвам Джона Мюрэя, заняў пасты геолага, бактэрыёлага і суднавага лекара. Роберт Мосмен узначальваў метэаралагічныя і магнітныя даследаванні, а студэнт-медык Аластэр Рос стаў таксідэрмістам.
Брус прызначыў капітанам «Скотыі» Томаса Робертсана. Робертсан быў дасведчаным антарктычным і арктычным мараком, некалі камандаваў кітабойным суднам «Актыўны» ў кітабойнай экспедыцыі Дандзі. Астатнія 25 чалавек, якія падпісалі трохгадовыя кантракты, усе без выключэння з’яўляліся шатландцамі, якія мноства разоў хадзілі ў палярных водах падчас кітабойнай здабычы.
Мэты
Пры падрыхтоўцы экспедыцыі Брус узгадніў планы з кіраўнікамі іншых экспедыцый (Робертам Скотам, Эрыхам фон Дрыгальскім і Ота Нордэншэльдам), каб выпадкова не перасекчыся ў Антарктыцы.
Праект экспедыцыі быў апублікаваны ў кастрычніку 1902 года ў шатландскім геаграфічным часопісе «Scottish Geographical Magazine» і ў часопісе Каралеўскага геаграфічнага таварыства «Geographical Journal». Мэты складаліся ў вымярэнні глыбінь і правядзенні мноства іншых даследаванняў Паўднёвага акіяна, сістэматычных назіраннях і даследаваннях у галіне метэаралогіі, геалогіі, біялогіі, тапаграфіі і фізікі, стварэнні зімовачнай станцыі «як магчыма бліжэй да Паўднёвага полюса». У выданні «The Scotsman» незадоўга да адпраўлення экспедыцыі было ўказана, што яна носіць нацыянальны характар: «Кiраўнiк, усе навукоўцы і маракі экспедыцыі з'яўляюцца шатландцамі, сродкі былі сабраныя па большай частцы на тым баку мяжы, гэта прадукт намаганняў добраахвотнікаў, і ў адрозненне ад экспедыцыі, якая таксама адначасова будзе занятая засваеннем Антарктыкі, яны нікому нічога не павінны за ўрадавую дапамогу».
Ход экспедыцыі
Першы паход, 1902—1903 гг.
«Скотыя» пакінула прычал шатландскага 2 лістапада 1902 года. Па шляху на поўдзень яна зайшла ў ірландскі порт , у порт Фуншал на Мадэйры, а затым на астравы Каба-Вэрдэ. Была зроблена няўдалая спроба высадзіцца на малюсенькім экватарыяльным архіпелагу, вядомым як Сан-Педру-і-Сан-Паўлу. Гэтая спроба ледзь не каштавала жыцця геолага і лекара экспедыцыі, Джэймса Харві Піры, які, пасля няўдалага скачка на бераг, апынуўся ў вадзе, якая кішыла акуламі. 6 студзеня 1903 года «Скотыя» дасягнула Порта-Стэнлі на Фалклендскіх астравах, дзе папоўніла запасы для далейшага плавання ў Антарктыку.
26 студзеня «Скотыя» адправілася да антарктычных водах. 3 лютага яна сутыкнулася з цяжкім пакавым лёдам у 25 мілях (40 км) на поўнач ад Паўднёвых Аркнейскіх астравоў і была вымушана манеўраваць. На наступны дзень «Скотыя» змагла працягнуць паход далей на поўдзень і высадзіць невялікі атрад на востраў Сядла, які з'яўляецца адным з групы Паўднёвых Аркнейскіх астрвоў, дзе была сабрана вялікая колькасць батанічных і геалагічных асобнікаў. Лядовая абстаноўка затрымала судна да 10 лютага, пасля чаго яно працягнула плаванне на поўдзень, «нясучысь наперад пры сямі вузлах пад ветразямі». 17 лютага судна знаходзілася на а ўжо пяць дзён праз на 70°, у моры Уэдэла. Неўзабаве пасля гэтага, з-за новых ледзяных фарміраванняў і пагрозы караблю, Робертсан павярнуў на поўнач, дайшоўшы да .
Не здолеўшы дасягнуць сушы, экспедыцыянеры былі вымушаныя вырашаць, дзе правесці зіму. Пытанне ставала рубам, бо неўзабаве мора павінна было замерзнуць, і карабель рызыкаваў апынуцца ў ледзяной пастцы. Нягледзячы на першапачатковую мэту зімаваць «як магчыма бліжэй да Паўднёвага полюса», Брус вырашыў накіравацца назад да Паўднёвых Аркнейскіх астравоў і знайсці якарную стаянку там. Паўднёвыя Аркнейскія астравы знаходзіліся на адлегласці больш чым у 2000 міль (3200 км) ад Паўднёвага полюса, аднак стаянка на поўначы мела свае перавагі. Лядовы палон не дазволіў бы праводзіць траленне і вымярэнне глыбінь у пачатку вясны. Акрамя таго, астравы былі ўдалым месцам для ўладкавання метэаралагічнай лабараторыі, а іх адносная блізкасць да Паўднёва-Амерыканскага мацерыка адкрывала перспектыву стварэння пастаяннай станцыі.