Аўстралі́йская антаркты́чная экспеды́цыя 1911—1914 гадоў () — комплекснае даследаванне палярнага кантынента пад кіраўніцтвам геолага Дугласа Моўсана, які за свае заслугі быў узведзены ў рыцары. Планам Моўсана было складанне карты 2000-мільнага ўчастка берагавой лініі Антарктыды на поўдзень ад Аўстраліі. Значную фінансавую падтрымку экспедыцыі аказала Аўстралійская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі (AAAS), астатнія сродкі паступілі ад прыватных ахвярадаўцаў і шырокай публікі. Берагавая каманда з 31 чалавека была падзелена на два атрады, якія размясціліся на мысе Дэнісан і шэльфавым ледавіку Шэклтана, і здабылі шырокія навуковыя вынікі, асабліва ў галіне біялогіі, геалогіі, гляцыялогіі і метэаралогіі, у супрацьлегласць экспедыцыі Шэклтана, якая пераследавала ў асноўным мэты першаадкрывальніцкіх рэкордаў.
Экспедыцыйнае судна — цюленебойная шхуна «Аўрора», яе камандзірам быў Джон Кінг Дэвіс — удзельнік першай экспедыцыі Шэклтана. Каманда выявіла на ўзбярэжжы Мора Дэйвіса буйныя калоніі імператарскіх пінгвінаў, на Зямлі Адэлі былі зафіксаваныя зімовыя вятры з сярэдняй хуткасцю 44 м/с (максімальныя — да 90 м/с), прычым з бурай было каля 340 дзён у годзе; аказалася, што база размяшчалася ў рэгіёне з самым суровым кліматам на Зямлі. Экспедыцыя нанесла на карту антарктычныя ўзбярэжжы сумарнай працягласцю 4000 км, звязаўшы разам усе адкрыцці, зробленыя з XIX стагоддзя. Былі выяўлены сотні геаграфічных аб’ектаў, пайменаваныя два моры. Выдадзеныя працы экспедыцыі склалі 22 тамы.
Планаванне і рыштунак
Задума і планаванне
Дуглас Моўсан удзельнічаў у першай экспедыцыі Шэклтана і ўваходзіў у склад атрада, які дасягнуў палярным летам 1908—1909 гадоў. У ходзе гэтага паходу была выяўлена велізарная недаследаваная тэрыторыя на ўсход ад мыса Адэр; ідэя аб яе даследаванні была агучана Моўсанам падчас яго паездкі ў Еўропу ў лютым 1910 года. З гэтай ідэяй ён звярнуўся да Р. Скота, прапанаваўшы ўключыць даследаванні ўзбярэжжа ад мыса Адэр да Зямлі Вільгельма II у план будучай антарктычнай экспедыцыі. Скот адказаў, што і без таго моцна заняты, але наўзамен прапанаваў Моўсану ўдзельнічаць у паходзе на Паўднёвы полюс. Яны было прыйшлі да папярэдняй дамовы, але неўзабаве Моўсан адмовіўся ад супрацоўніцтва са Скотам і звярнуўся са сваім планам да Э. Шэклтана. Шэклтан у лісце Скоту заявіў, што мае намер ажыццявіць у 1911 годзе экспедыцыю для картаграфавання ўзбярэжжа Заходняй Антарктыды, у якой Моўсан будзе загадваць навуковай часткай. Аб рэакцыі Шэклтана Моўсан пісаў так:
Менавіта яго ініцыятыве да некаторай ступені абавязаны я тым, што ў рэшце рэшт мне давялося ўзяць на сябе арганізацыю і кіраўніцтва экспедыцыяй.
Папярэдні план экспедыцыі быў абвешчаны ў студзені 1911 года на пасяджэнні Аўстралійскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі. План быў аднагалосна ўхвалены, выдзелены 1000 фунтаў, а таксама былі створаны камітэты распрацоўкі праграмы экспедыцыі і прадстаўлення яе ўраду. Узначалілі камісію прафесар Масон і прэзідэнт Асацыяцыі — прафесар Э. Дэвід (былы ўдзельнік экспедыцыі Шэклтана, кіраўнік паходу да магнітнага полюса). Універсітэт Адэлаіды, у якім працаваў Моўсан, даў яму адпачынак з захаваннем жалавання на ўвесь час экспедыцыі.
У лютым 1911 года Моўсан выехаў у Лондан для куплі экспедыцыйнага судна, замовы неабходнага навуковага абсталявання і дастаўкі ездавых сабак з Грэнландыі і футравага адзення з Нарвегіі. Моўсана падтрымаў Шэклтан, які звярнуўся з заклікам да брытанцаў са старонак газеты «Daily Mail», яго праект быў ухвалены Каралеўскім геаграфічным таварыствам. У красавіку 1911 года супрацоўнікам экспедыцыі стаў капітан Дж. Дэвіс, які адразу ж актыўна ўключыўся ў падрыхтоўку паходу. Пры падрыхтоўцы навуковай праграмы істотную дапамогу аказалі вядомыя даследчыкі Антарктыкі — Жан Шарко, барон і Уільям Спірс Брус. У ліпені 1911 года Моўсан вярнуўся ў Аўстралію, разлічваючы адплыць ужо ў канцы года.
Пасля вяртання Моўсана з Еўропы першапачатковы план экспедыцыі быў некалькі скарэктаваны: акрамя даследавання Антарктыды, было вырашана заснаваць метэаралагічную базу на востраве Макуоры, якая павінна была таксама змяшчаць бяздротавы тэлеграф, забяспечваючы таксама перадачу навуковых вынікаў антарктычнай каманды. Акрамя асноўнай антарктычнай базы, трэба было высадзіць, наколькі можна на захад, другі і трэці атрады.
Падрыхтоўка. Рыштунак. фінансы
Улетку 1911 года ўрад штата Паўднёвая Аўстралія прадаставіў будучай экспедыцыі субсідыю ў 5000 фунтаў, неўзабаве аналагічныя субсідыі падалі штаты Новы Паўднёвы Уэльс (7000 фунтаў) і Вікторыя (6000 фунтаў). Да кастрычніка 1911 года сродкі далі таксама ўрады Вялікабрытаніі (2000 фунтаў) і Аўстралійскага Саюза (5000 фунтаў), што практычна цалкам зняло фінансавыя праблемы на першы сезон экспедыцыі. У 1912 годзе капітан Дэвіс здзейсніў спецыяльную паездку ў Лондан, Асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі зноў звярнулася да аўстралійскага ўрада; для паспяховай рэалізацыі навуковай праграмы ўдалося прыцягнуць дадаткова 8000 фунтаў.
Экспедыцыйнае судна было куплена ў Ньюфаўндлендскай цюленебойнай кампаніі: драўляная яхта «Аўрора» была пабудавана ў 1876 годзе і ўдзельнічала як дапаможны карабель у няўдалай экспедыцыі Грылі. Яхта мела даўжыню 165 футаў (50,2 м), шырыню 30 футаў (9,1 м); была абсталявана паравой машынай у 98 к. с., якая забяспечвала на чыстай вадзе хуткасць да 10 вузлоў. Рэгістравы танаж — 368 брута-тон, але фактычная грузападымальнасць была роўная 600 тонам. Ветразнае ўзбраенне — як у . Для дастаўкі грузаў на востраў Макуоры быў зафрахтаваны параход «Тароа» водазмяшчэннем 120 тон.
Для патрэб антарктычных даследаванняў Моўсан замовіў у Грэнландыі 49 сабак, адборам і дастаўкай якіх займалася Дацкае геаграфічнае таварыства. Паводле розных прычын, да Тасманіі жывымі дабраліся 38 жывёл. Асноўны рыштунак быў складзіраваны ў Хобарце, уключаючы 5200 мяшкоў, змесціва якіх трэба было размеркаваць па скрынях умяшчальнасцю ад 50 да 70 фунтаў (ад 22,6 да ). Акрамя традыцыйных нарт, было вырашана скарыстацца тэхнічнай навінкай — . Гэта быў монаплан фірмы «Вікерс», які быў пазбаўлены крылаў і хваставога апярэння і ўсталяваны на лыжнае шасі. Першапачаткова планавалася выкарыстоўваць яго як самалёт, спачатку — у Аўстраліі — для рэкламных мэтаў. Пасля аварыі, у якой ледзь не загінуў намеснік начальніка экспедыцыі, было вырашана перарабіць самалёт у аэрацягач. Акрамя самалёта, былі ўзятыя дзве станцыі бяздротавага тэлеграфа з бензінавымі рухавікамі для генератараў. Для патрэб маторнай гаспадаркі былі ўзяты 4000 галонаў бензіну і 1300 галонаў газы , залітых у 4-галонныя банкі .
Палярнае адзенне была зроблена з ветранепранікальнага габардзіна фірмы . Штаны шылі падвойнымі, каб пазбегнуць зносу, яны трымаліся на падцяжках, а верхняя іх частка дасягала сярэдзіны грудной клеткі. Знізу штаны забяспечваліся шнуром, якім сцягваліся вакол халяў чаравік ці унтаў. Капюшон і куртка з той жа тканіны сшываліся, хоць можна было асобна насіць ваўняны шлем, падшыты ватай. Пад верхнім габардзінавым адзеннем палярнікі насілі ваўняныя егерскія касцюмы з начосам (камізэлька, кальсоны і вязаны швэдар). З абутку вялікай папулярнасцю карысталіся ўнты з футра паўночнага аленя, якія ўнутры высцілаліся нарвежскай асакой або манільскай пянькой. Чаравікі з шыпамі даводзілася апранаць па-над унтаў. Рукі абараняліся фетравымі рукавіцамі, для маразоў былі ўзятыя рукавіцы з воўчага футра, але яны хутка прамакалі снегам і замярзалі.
Для санных паходаў выкарыстоўваліся палаткі сістэмы Уілсдэна, якія больш за ўсё нагадвалі парасон (полаг прышывалі да 5 бамбукавых шастоў). Брызент падлогі палаткі мог выкарыстоўвацца ў якасці ветразя для нарт. Нарты выкарыстоўваліся нарвежскія, даўжынёй 11-12 футаў (3,3-3,6 м) з горнага ясеня і арэхавай драўніны, аднак іх палазы хутка зношваліся аб голы лёд. Ежу гатавалі на кухонных апаратах сістэмы Нансена, які меў высокі ККД: на прымус акрамя катла для варэння ежы ўсталёўваўся кальцавы кацёл для распалкі лёду. Моўсан паказваў, што аднаго галона газы хапала на 12-дзённы рацыён гарачай ежы для трох чалавек.
З 37 чалавек, якія працавалі ў Антарктыдзе, былі 29 аўстралійцаў, 4 новазеландцы, 3 англічаніны (уключаючы лейтэнанта Нініса і лётчыка Бікертана) і 1 швейцарац (К. Мерц). Толькі двое з іх — сам Моўсан і камандзір Заходняй партыі — мелі палярны досвед. Пры падборы ўдзельнікаў экспедыцыі Моўсан аддаваў перавагу маладым адукаваным людзям — пераважна аспірантам аўстралійскіх універсітэтаў: з 37 чалавек 20 мелі навуковую ступень. Начальніку экспедыцыі споўнілася 30 гадоў, Уайлду — 28, капітану Дэвісу — 27. Толькі двое ўдзельнікаў каманды былі старэйшыя за 40 гадоў, і толькі двое былі жанатыя.
Кожны ўдзельнік экспедыцыі заключаў з Моўсанам індывідуальны кантракт, паводле ўмоў якога ўсе атрыманыя навуковыя дадзеныя належалі экспедыцыі ў цэлым, а ўсе фотаматэрыялы афіцыйнага і прыватнага характару — начальніку. Паводле кантракта ўсім удзельнікам экспедыцыі належала ўзнагароджанне ў 300 фунтаў стэрлінгаў пасля яе заканчэння, пры гэтым гарантавалася поўнае забеспячэнне правіянтам, адзеннем і ўсім неабходным рыштункам. Моўсан пісаў у прыватным лісце, што адзінае, што прыйдзецца набываць за ўласны кошт, — гэта зубная шчотка.
Пераход да Антарктыды. Будаўніцтва базы
Пасля ад’езду Моўсана з Лондана рыштунак «Аўроры» цалкам перайшоў у рукі капітана Дэвіса. Дастаўленымі з Капенгагена ездавымі сабакамі загадваў лейтэнант Нініс і доктар Мерц. 27 ліпеня 1911 года яхта пакінула Лондан, накіроўваючыся ў Кардыф, дзе трэба было прыняць 500 тон вугалю ў брыкетах. Судна па шляху трапіла ў моцны шторм, былі заліты трумы і жылыя памяшканні, у выніку частка каманды звольнілася. З-за забастоўкі вугальшчыкаў Брытанію экспедыцыя пакінула толькі 4 жніўня. Адзіным портам заходу па шляху ў Хобарт быў Кейптаўн, куды «Аўрора» прыбыла 24 верасня і прастаяла ўсяго два дні. Пераход з Кейптаўна ў Тасманію доўжыўся 88 дзён, пераважна ў штармавых умовах.
Перад адпраўленнем каманду вітаў Гары Баран, былі атрыманы тэлеграмы караля Георга V і каралевы-маці Аляксандры, малебны былі праведзеныя ў кафедральных саборах Сіднея і Хобарта. У 16:00 па мясцовым часе 4 снежня 1911 года «Аўрора» адплыла ў Антарктыку. Увечары пачаўся моцны шторм, небяспечны для перагружанага судна, хвалямі разбіла камандзірскі масток і маторны катэр, надвор’е палепшылася толькі 8 снежня. Увечары 11 снежня прыбылі на в. Макуоры, высадка ў бухце Караліны адбылася на наступны дзень; тут правялі серыю магнітных назіранняў. Далей «Аўрора» перайшла ў Паўночна-Усходнюю бухту, дзе выявілі разбітае прамысловае судна «Клайд». Яго каманду і груз тлушчу цюленяў было вырашана адправіць на дапаможным судне «Тароа». Моўсан з Эйнсвартам і Ханамам шукаў месца для берагавой базы і радыёстанцыі. Да поўдня 13 снежня на бераг былі закінутыя неабходныя грузы, вечарам таго ж дня прыбыла і «Тароа». Работы па ўладкаванні цягнуліся да 23 снежня, каманда працавала па 16 гадзін у суткі.
24 снежня «Аўрора» адправілася ў Антарктыду і да 27 снежня была ў недаследаваных водах. Мора ўвесь гэты час было чыстым ад лёду, але 28 і 29 снежня былі заўважаныя велізарныя масы багавіння. Надвор’е спрыяла акіянаграфічным работам, першы айсберг заўважылі толькі 29 снежня.