Руа́ль Э́нгельбрэгт Гра́ўнінг А́мундсен (; — ) — нарвежскі палярны падарожнік і рэкардсмен, «Напалеон палярных краін» паводле выразу .
Першы чалавек, які дасягнуў Паўднёвага полюса (14 снежня 1911 года). Першы чалавек (сумесна з Оскарам Вістынгам), які пабываў на абодвух геаграфічных полюсах планеты. Першы падарожнік, які здзейсніў марскі пераход (па пралівах Канадскага архіпелага), пазней здзейсніў пераход Паўночна-Усходнім шляхам (уздоўж берагоў Сібіры), упершыню замкнуўшы кругасветную дыстанцыю за Палярным кругам. Адзін з піянераў прымянення авіяцыі — гідрасамалётаў і дырыжабляў — у арктычных падарожжах.
Загінуў у 1928 годзе падчас пошукаў Умберта Нобіле.
Меў узнагароды многіх краін свету, у тым ліку найвышэйшую ўзнагароду ЗША — Залаты медаль Кангрэса ЗША. Імем Амундсена былі названы шматлікія геаграфічныя і іншыя аб’екты.
Паходжанне. Сям’я
Генеалогію рода Амундсена можна прасачыць з XVII стагоддзя: яго продкі былі сяляне з вострава Асмалёй на мяжы Нарвегіі і Швецыі. Прадзед Руаля змог набыць зямлю на мацерыку пад Шэбергам. Дзед Руаля быў першым у родзе, хто насіў прозвішча Амундсен, бацька Руаля — Енс Амундсен (1820—1886) — быў чацвёртым з 12 дзяцей. Браты Амундсены, займаючыся марскім гандлем, валодалі агульнай сядзібай у Боргу, недалёка ад Сарпсбарга, дзе рака Глома ўпадала ў Скагерак. Да 1880-х гадоў у валоданні сям’і было 20 паруснікаў і параход, мелася нават уласная суднаверф.
Енс Амундсен разбагацеў падчас Крымскай вайны, пастаўляючы брытанскім і французскім войскам збожжа і салому; яго паруснік «Фенікс» падчас выкарыстоўваўся для размяшчэння англійскіх афіцэраў. У 1866 годзе ён здзейсніў рэйс з Кітая на Кубу, даставіўшы на цукровыя плантацыі рабочую сілу — 300 кітайскіх . Пра яго характар сведчыць наступны эпізод: падчас плавання кулі ўзбунтаваліся, але ўсё скончылася тым, што Е. Амундсен прымусіў іх павесіць важака.
У 1863 годзе ва ўзросце 43 гадоў ён ажаніўся з дачкой мытнага чыноўніка Ганнай Хенрыке Густаве Салквіст. У сям’і было чацвёра дзяцей — усе сыны:
Енс Уле Антоні (сямейная мянушка «Тоні»), нарадзіўся ў студзені 1866 года ў моры падчас бунту кітайскіх кулі. Рана праявіў прадпрымальніцкія здольнасці, займаўся таксама вынаходніцтвам: распрацаваў уласныя тэхналогіі вытворчасці маргарына і сухога малака. Густаў Салквіст, нарадзіўся 7 чэрвеня 1868 года. Атрымаў ваенную адукацыю, у 1902 годзе даслужыўся да звання лейтэнанта. Леон, нарадзіўся 4 верасня 1870 года. Скончыў камерцыйную гімназію, з 1892 года жыў у Францыі, дзе заняўся гандлем віном. Да разрыву з Руалем выконваў ролю яго асабістага паверанага ў справах. Руаль, нарадзіўся 16 ліпеня 1872 года.
Дзяцінства і юнацтва
Пра раннія гады жыцця Амундсена вядома няшмат. Дзяцінства яго прайшло ў лясах, якія атачалі бацькоўскую сядзібу, у кампаніі братоў і суседскіх дзяцей (даходзіла да 40 чалавек), у якой Руаль быў самым малодшым. Браты Амундсены ахвотна ўдзельнічалі ў бойках; Руаля ў той час апісвалі як «напышлівага хлопчыка», якога лёгка было раззлаваць. Адным з яго таварышаў па гульнях быў будучы даследчык Антарктыкі Карстэн Борхгрэвінк.
Амундсенаў з ранняга ўзросту прывучалі да спорту: у двары сядзібы былі збудаваныя гімнастычныя брусы, усе чацвёра сталі нядрэннымі гімнастамі. На лыжы Руаля паставілі, як толькі ён навучыўся хадзіць. У школе Амундсен быў стабільна горшым вучнем, але вылучаўся ўпартасцю і абвостраным пачуццём справядлівасці. Дырэктар школы нават адмовіў яму ў здачы выпускнога іспыту з-за боязі зганьбіць установу непаспяховым вучнем. Амундсену прыйшлося запісвацца на выпускныя экзамены асобна, экстэрнам, і ў ліпені 1890 года ён атрымаў атэстат сталасці.
Руаль Амундсен у аўтабіяграфіі разглядаў два фактары, якія садзейнічалі станаўленню яго асобы. У 1886 годзе памёр бацька Енс Амундсен. Маці — Густава Салквіст — хацела, каб малодшы сын увайшоў у склад інтэлектуальнай эліты краіны, для чаго перавезла сям’ю ў сталічную Крысціянію, сямейны дом размяшчаўся паблізу каралеўскага палаца. Па патрабаванні маці Руаль паступіў вучыцца на медыцынскі факультэт універсітэта. Калі Амундсену быў 21 год, яго маці памерла (9 верасня 1893 года), і Руаль кінуў універсітэт. Характэрна, што ўласна медыцыну ён так і не вывучаў і толькі з цяжкасцю скончыў падрыхтоўчае аддзяленне. Амундсен пісаў у аўтабіяграфіі: «З вялікай палёгкай пакінуў я… універсітэт, каб цалкам прысвяціць сябе ажыццяўленню мары майго жыцця».
Іншым фактарам стала знаёмства з гісторыяй заваявання Паўночна-Заходняга праходу і лёсам капітана Джона Франкліна. У аўтабіяграфіі і кнізе «Паўночна-Заходні праход» Амундсен прыводзіў супярэчлівыя дадзеныя аб узросце, калі лёс Франкліна захапіў яго ўяўленне, — у 8 ці ў 15 гадоў.
Дзіўна, што з усяго аповяду больш за ўсё прыкоўвала маю ўвагу менавіта апісанне нястач, выпрабаваных Франклінам і яго спадарожнікамі. У мне загарэлася дзіўнае імкненне зведаць калі-небудзь такія ж пакуты. Я таксама хацеў пацярпець за сваю справу, — не ў гарачай пустыні па шляху ў Іерусалім, а на ледзяной Поўначы, на шляху да шырокага спазнання дагэтуль невядомай вялікай пустыні.
Пачынаючы з 15—16-гадовага ўзросту Амундсен увёў для сябе спартанскі рэжым жыцця: строгая дыета, фізічныя практыкаванні, сон на адкрытым паветры нават зімой, рэгулярныя лыжныя паходы ў перыяд з лістапада па красавік. Паводле ўласных слоў, Амундсен ніколі не любіў футбол, але рэгулярна гуляў у гэтую гульню, «каб трэніраваць сваё цела і прывучыць яго да вынослівасці». У 1892 годзе Амундсен прайшоў медычную камісію, у заключэнні якой было напісана: «Рост — 180 см, аб’ём грудной клеткі на выдыху — 87 см, на ўдыху — 98 см». Хтосьці з тых, хто бачылі Амундсена ў той перыяд, назваў яго «апошнім вікінгам». Пасля перасячэння пласкагор’я (пад кіраўніцтвам лыжніка Л. Урда) Амундсен наняўся на зверабойнае судна , каб на практыцы падрыхтавацца да атрымання . Пасля вяртання ў 1894 годзе з першага падарожжа Амундсен звярнуўся ў Міністэрства ўнутраных спраў з дакладной запіскай, у якой разглядалася пытанне аб зацікаўленасці Нарвегіі ў атрыманні правоў на архіпелаг Шпіцберген. Паводле Р. Хантфарда, у 1894 годзе Амундсен пісаў у Лондан, просячы, каб яго ўключылі ў склад , але атрымаў адмову.
Пасля смерці маці Амундсен здымаў кватэру ў Крысціяніі. З самага нараджэння пра яго клапацілася шведка Элізабэт Густаўсан, якая служыла яго бацькам з 1865 года. Амундсен, паводле ўласных слоў, ставіўся да яе як да маці. Для падарожніка, які ніколі не меў сям’і, Бэці (такая была яе сямейнае мянушка) была захавальніцай дамашняга ачагу.
Істотную ролю ў вызначэнні жыццёвых планаў Амундсена адыграла знаёмства з вядомым нарвежскім палярным даследчыкам . Упершыню Амундсен пабываў на яго лекцыі 25 лютага 1893 года, калі яшчэ фармальна лічыўся студэнтам універсітэта. 24 чэрвеня 1893 года Амундсен быў у натоўпе, які праводзіў «Фрам» Нансена: адпраўлялася нацыянальная нарвежская экспедыцыя да Паўночнага полюса. Характэрна, што ў яго цікавасці да палярных даследаванняў не было ніякіх слядоў хлапечых мараў: прыняўшы рашэнне, Амундсен адразу стаў ператвараць яго ў жыццё, рыхтуючы сябе да кар’еры арктычнага падарожніка.
Вясной 1895 года Амундсен паспяхова здаў экзамен на штурмана і прыняў удзел у яшчэ адным прамысловым плаванні. Са студзеня 1896 года Руаль і яго брат Леон, імітуючы арктычны паход, вырашылі перасекчы Хардангерскае пласкагор’е з усходу на захад, але заблукалі і хадзілі па колу. На чацвёрты дзень скончыліся запасы правізіі. У «Аўтабіяграфіі» гэты эпізод апісаны як самае небяспечнае здарэнне, з якім ён сутыкаўся ў жыцці: на начоўцы Руаля занесла снегам, а ад стомы звяло сутаргай мышцы. Брат Леон здолеў адкапаць яго і выцягнуць на паветра.
Першая экспедыцыя
7 жніўня 1896 года Амундсен наняўся матросам у бельгійскую антарктычную экспедыцыю на судне «Бельжыка» (Belgica) пад камандаваннем , асабовы склад якой быў інтэрнацыянальным. Гэта была адзіная экспедыцыя, у якой Амундсен удзельнічаў у якасці падначаленага. Мэтай паходу было дасягненне , у максімальным набліжэнні да яго трэба было высадзіць чацвярых зімоўшчыкаў з магнітаметрычным абсталяваннем, пасля чаго судна забеспячэння павінна было адбыць у Рыа-дэ-Жанейра і забраць берагавую каманду наступным антарктычным летам. Узімку 1896—1897 гадоў будучы палярнік пераехаў у Антверпен для вывучэння французскай мовы і праходжання курсу . Тут у яго завязаўся раман з кватэрнай гаспадыняй, якая 24 сакавіка 1897 года скончыла жыццё самагубствам, пасля чаго Амундсену прыйшлося паспешліва пакінуць горад.
Амундсен быў павышаны ў званні да штурмана і размешчаны ў афіцэрскім адсеку ў сувязі з тым, што ў экспедыцыі заставаліся вакантныя месцы. У аўтабіяграфіі Амундсен ні разу не называў Адрыена дэ Жэрлаша па імені, згадваючы толькі старэйшага калегу — суднавага лекара Фрэдэрыка Кука. Адплыўшы 16 жніўня 1897 года, «Бельжыка» прыбыла ў Антарктыду 30 студзеня 1898 года. У першы ж дзень высадкі Амундсен здзейсніў лыжны паход па ўзбярэжжы вострава Ту Хэмак, на думку У. С. Каракіна, — упершыню ў гісторыі антарктычных даследаванняў. 8 сакавіка судна, прасоўваючыся на поўдзень, было спынена льдамі, мелася быць незапланаваная зімоўка. Дрэйф працягваўся 13 месяцаў і праходзіў у раёнах мора Белінсгаўзена, якія да таго не наведваліся людзьмі з-за вельмі цяжкай лядовай абстаноўкі. Глыбіні ў гэтых месцах перавышалі 1500 м, так што не дасягнуў дна. Судовая каманда не павінна была зімаваць у Антарктыцы, таму на борце было толькі чатыры камплекты палярнага адзення, прызначанага для зімовачнай партыі. Амундсен прапанаваў пашыць цёплую вопратку з шарсцяных коўдраў чырвонага колеру, якія былі ў лішку на борце. Работы былі пачаты неадкладна.
Цынга стала галоўнай праблемай экіпажа з надыходам палярнай ночы. Амундсен і Кук разгарнулі паляванне на цюленяў і пінгвінаў і не абмяжоўвалі сябе ў ежы, пры ўзважванні ў маі Амундсен паставіў рэкорд — 87,5 кг. Разам з Кукам яны таксама эксперыментавалі з палярным рыштункам, на практыцы праверыўшы ўласцівасці спальных мяшкоў канструкцыі Піры, Аструпа і Нансена. Кук быў для Амундсена адначасова настаўнікам і сувучнем, аднак астатнія члены каманды ставіліся да гэтых эксперыментаў без усякага энтузіязму. 5 чэрвеня 1898 года памёр ад цынгі і ўскладненняў на сэрцы магнітолаг Э. Данко; неўзабаве матрос-нарвежац Толефсен звар’яцеў і паспрабаваў пешшу сысці ў Нарвегію. Зрэшты, становішча на борце не было зусім беспрасветным: старэйшы памочнік Лекуан правёў «Вялікі конкурс жаночай прыгажосці» і выдаваў непрыстойны рукапісны часопіс. Ён жа ў сваім дзённіку прымеціў у 26-гадовага Амундсена відавочную схільнасць да і нават манаства.
Ва ўмовах разлажэння і дэмаралізацыі каманды ўспыхнуў канфлікт паміж Жэрлашам і Амундсенам. Жэрлаш катэгарычна адпрэчваў усе рэкамендацыі нарвежца і да чэрвеня ўжо не ўставаў. Аднак існавала пагадненне Жэрлаша з Геаграфічным таварыствам Бельгіі, паводле якога экспедыцыя, нягледзячы на ўсе абставіны, павінна заставацца пад кіраўніцтвам любога афіцэра-бельгійца. У выніку Амундсен, які стаў да таго часу старэйшым памочнікам камандзіра, рашуча заявіў Жэрлашу, што «ніякай бельгійскай экспедыцыі для яго больш не існуе». Аднак ён абмовіўся, што цяпер разглядае «Бельжыку» не як месца службы, а як самае звычайнае судна, таму яго абавязкам з’яўляецца вывесці яе з ільдоў. У аўтабіяграфіі, апублікаванай праз чвэрць стагоддзя, Амундсен коратка пісаў, што кіраўніцтва экспедыцыяй перайшло да яго. Толькі 14 сакавіка 1899 года «Бельжыка» выйшла з зоны пакавых ільдоў, вярнуўшыся ў Антверпен 5 лістапада таго ж года.
Пра дату вяртання Амундсена на радзіму існуюць супярэчлівыя звесткі. Ён сышоў на бераг у Рыа-дэ-Жанейра і далей дабіраўся самастойна. Леон Амундсен спадзяваўся, што шлях брата пройдзе праз Каньяк, дзе ён да таго часу пасяліўся, аднак Руаль адбыў у Брусель, дзе прыняў першую са сваіх узнагарод — . Ён адмовіўся што-небудзь пісаць і публікаваць аб экспедыцыі Жэрлаша, хоць і прызнаваўся, што гэта прадпрыемства адыграла адметную ролю ў яго жыцці: