Расія і Беларусь з’яўляюцца цеснымі партнёрамі ў эканамічнай, палітычнай і ваеннай сферах. Расія і іншыя постсавецкія дзяржавы ўяўляюць для Беларусі вельмі важны рынак збыту прадукцыі і крыніца сыравіны. На думку экспертаў, значны эканамічны рост Беларусі ў 2004—2006 шмат у чым быў звязаны з яе асаблівымі адносінамі з Расіяй. Расія і Беларусь з’яўляюцца членамі-сузаснавальнікамі Саюзнай дзяржавы, Мытнага і Еўразійскага эканамічнага саюза, а таксама ажыццяўляюць ваеннае супрацоўніцтва ў рамках АДКБ (на тэрыторыі Беларусі размешчаны шэраг расійскіх ваенных аб’ектаў). Нягледзячы на цесную інтэграцыю, у адносінах паміж краінамі перыядычна ўзнікаюць ускладненні.

Беларусь мае амбасаду ў Маскве з філіяламі ў Екацярынбургу, Казані, Калінінградзе, Краснаярску, Ніжнім Ноўгарадзе, Новасібірску, Растове-на-Доне, Санкт-Пецярбургу, Смаленску, Уфе і Хабараўску, а таксама ганаровыя консульствы ў Краснадары, Мурманску і Цюмені. Расія мае амбасаду ў Мінску і генконсульства ў Брэсце.

Эканамічнае партнёрства У 2013 годзе тавараабарот дзвюх краін склаў каля 40 млрд долараў, на Расію прыйшлося 42,4 % беларускага экспарту і 57,6 % імпартуhttp://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 179. Асабліва вялікая роля Беларусі ў знешнім гандлі памежных з ей рэгіенах Расіі: напрыклад, у 2013 годзе на РБ прыйшлося 53,4 % імпарту і 60,3 % экспарту Бранскай вобласціhttp://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 180. Сацыяльная і эканамічная стабільнасць забяспечвалася доступам на расійскі рынак і атрыманнем энергарэсурсаў па ўнутраных расійскіх коштах. У той жа час беларуская эканоміка ў асноўным захавала гаспадарчыя сувязі з расійскімі прадпрыемствамі і значны прамысловы экспарт у Расію. У Расію, у прыватнасці, паступае 60-70 % усяго экспарта сродкаў транспарту, машын і абсталявання з Беларусі. У 2006 годзе на Расію прыйшлося $6,85 млрд з $19,74 млрд беларускага экспарту.

Да канца 2006 г. Беларусь мела магчымасць закупляць нафту ў Расіі па ўнутраных расійскіх цэнах і экспартаваць нафтапрадукты па сусветных цэнах, што дазваляла не толькі задавальняць унутраныя патрэбы краіны ў нафтапрадуктах, але і атрымліваць значныя даходы. Выдаткі на газазабеспячэнне часткова кампенсуюцца за кошт рээкспарту расійскага газу. У гэтай сітуацыі Беларусь не пацярпела, а выйграла ад росту сусветных цэн на энерганосьбіты.

Практычна ўся беларуская энергетыка, а таксама хімія і вытворчасць угнаенняў залежаць ад расійскага газу, які атрымліваецца Беларуссю па зніжаных цэнах. Розніца паміж закупачнымі коштамі і адпускнымі цэнамі для прамысловых спажыўцоў ідзе ў дзяржбюджэт, дазваляючы ажыццяўляць розныя дзяржаўныя сацыяльныя праграмы.

Транзіт расійскіх вуглевадародаў Нягледзячы на ўсе «газавыя канфлікты» ролю Беларусі як краіны-транзіцера ў 2000-я гады ўзрасла: аб’ем расійскага газу, прокачанного праз рэспубліку ў ЕС павялічыўся з 24, 6 млрд куб. м (2001 год) да 48,8 млрд куб. м. (2013 год)http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-i-perspektivy-tranzita-rossiyskih-energoresursov-cherez-belarus С. 143. Разам з тым увод у эксплуатацыю Балтыйскай трубаправоднай сістэмы прывеў да памяншэння ў 2005—2010 гадах экспарту нафты па трубаправодзе «Дружба» з 70 млн тон да 53 млн тон і да падзення даходаў беларускіх прадпрыемстваў ад транспарціроўкі «чорнага золата».

Ваеннае партнёрства

У Беларусі размешчаны два расійскіх ваенных аб’екта ВС: РЛС «Волга» (Баранавічы) — уваходзіць у склад сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе. Пастаўлена на баявое дзяжурства 1 кастрычніка 2003 года. Станцыя дэцыметровага дыяпазону дазваляе адсочваць пускі МБР на паўночна-заходнім ракетоопасном кірунку. Згодна з пагадненням, падпісаным 6 студзеня 1995 года, усе нерухомую маемасць і займаны «Волгай» і яе інфраструктурай зямельны ўчастак перададзеныя расійскаму боку ў карыстанне на 25 гадоў (да 2020 года). 43-ці вузел сувязі ВМФ (Вілейка) — забяспечвае сувязь на частотах звышдоўгіх хваль Галоўнага штаба ВМФ Расіі з атамнымі падводнымі лодкамі, якія нясуць баявое дзяжурства ў раенах Атлантычнага, Індыйскага і часткова Ціхага акіянаў.

2 сакавіка 2021 года міністэрствы абароны Беларусі і Расіі падпісалі праграму стратэгічнага партнёрства. У той жа дзень Аляксандр Лукашэнка прапанаваў размясціць расійскія самалёты на беларускіх базах для сумеснага карыстання ваеннымі дзвюх краін.

Храналогія

1990-я 1991—1995

Пачаткам міжнародных адносін паміж Расіяй і Беларуссю як незалежнымі дзяржавамі, можна лічыць падпісанне Белавежскіх пагадненняў і ўтварэнне СНД пасля распаду СССР у 1991 годзе. 13 лістапада 1992 г. было падпісана Пагадненне аб свабодным гандлі.

Беларуска-расійская інтэграцыя шмат у чым выгадная і Расіі, і Беларусі. Шматвяковае суседства брацкіх славянскіх народаў з адзінымі гістарычнымі каранямі спрыяла развіццю і взаимопроникновению іх нацыянальнай эканомікі, культуры. Каля 10 % насельніцтва Беларусі — рускія або дзеці ад змешаных шлюбаў. Разрыў гаспадарчых сувязяў вельмі балюча адбіўся на дабрабыце народа — асабліва ў Беларусі, практычна не мае ўласных энерганосьбітаў і завязанай на ўнутрысаюзны рынак.

Геапалітычнае і ваенна-стратэгічнае значэнне Беларусі як партнера для Расіі абумоўлена яе зручным геаграфічным становішчам паміж Расіяй і Заходняй Еўропай. Саюз з Беларуссю дазваляе Расіі эканоміць значныя сродкі, неабходныя для стварэння сістэмы ваенна-стратэгічнага стрымлівання на заходняй мяжы Расіі, паколькі беларускія аб’екты СПА забяспечваюць бяспеку ўсяго паветранай прасторы Беларусі і еўрапейскай Расіі — асабліва ў сітуацыі, калі аналагічныя аб’екты ў Латвіі і на Украіне былі альбо знішчаныя, альбо зачыненыя для расійскіх ваенных. Расія, у сваю чаргу, уяўляе сабой гіганцкі рынак збыту для прадукцыі беларускай прамысловасці і сельскай гаспадаркі і з’яўляецца пастаўшчыком неабходных краіне энергарэсурсаў.

Патэнцыйны саюз двух усходнеславянскіх дзяржаў зусім не заўседы расцэньваецца як спрыяльнае геапалітычнае змяненне і бліжэйшымі еўрапейскімі суседзямі і краінамі Захаду ў больш шырокім сэнсе — членамі Еўрасаюза, НАТА, ЗША. У цэлым для заходнееўрапейскіх палітыкаў характэрна меркаванне аб непажаданасці ўзмацнення інтэграцыйнага працэсу вакол Расіі.

Унутры Беларусі, а не аб’яднанню з Расіяй у адзіную дзяржаву супрацьстаяць разнастайныя апазіцыйныя групы, якія баяцца абрусення беларускай нацыі і ператварэння Беларусі з незалежнага дзяржавы ў расійскую правінцыю. Большасць такіх апазіцыйных груп не хаваюць факты фінансавання іх з боку розных заходнееўрапейскіх арганізацый.

З іншага боку, беларускае палітычнае кіраўніцтва выкарыстоўвае ідэю аб’яднання дзвюх дзяржаў як свайго роду палітычны інструмент у адносінах як з самой Расіяй, так і з Захадам.

Аляксандр Лукашэнка пачаў актыўна разыгрываць гэту тэму яшчэ падчас сваіх першых прэзідэнцкіх выбараў у ліпені 1994 года. Стаўшы кіраўніком дзяржавы, ен выкарыстаў яе для палітычнага і эканамічнага гандлю з Масквой.

6 студзеня 1995 г. было падпісана пагадненне аб Мытным саюзе, 21 лютага 1995 г. — Дагавор аб дружбе, добрасуседстве і супрацоўніцтве тэрмінам на 10 гадоў.

1996—1999

2 красавіка 1996 года Прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын і Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка падпісалі дагавор аб стварэнні Супольнасці Расіі і Беларусі. У той момант гэта было выгадна і Ельцыну, якога праз два месяцы чакалі прэзідэнцкія выбары, і Лукашэнка, які спадзяваўся ўзначаліць саюзную дзяржаву.

Неўзабаве высветлілася, аднак, што кожная з бакоў хацела б атрымаць уласную выгаду ад аб’яднання. Пры падрыхтоўцы праектаў саюзнага дагавора Масква настойвала на паскарэнні прыватызацыі беларускіх прадпрыемстваў і дэмакратызацыі палітычнага жыцця ў рэспубліцы. Мінск, у сваю чаргу, патрабаваў надзялення вышэйшых заканадаўчых і выканаўчых органаў новага саюзнага аб’яднання правам выносіць рашэнні, якія былі б абавязковыя да выканання ў абодвух дзяржавах.

Барыс Ельцын, не располагавший поўнай падтрымкай Дзяржаўнай Думы, адмовіўся падпісаць беларускі варыянт саюзнага дагавора. Дакумент, які быў падпісаны 2 красавіка 1997 года, — новы дагавор аб пераўтварэнні Супольнасці ў Саюз — не ўтрымліваў канкрэтных абавязацельстваў. Гэта дало магчымасць Аляксандру Лукашэнку абвінаваціць расійскае кіраўніцтва ў тым, што яно не гатова да аб’яднання.

Адносіны паміж Масквой і Мінскам пагоршыліся. Летам 1997 года здарыўся палітычны скандал, які пачаўся з затрымання ў Беларусі расійскіх журналістаў па абвінавачанні ў незаконным перасячэнні беларуска-літоўскай мяжы. Для таго, каб дамагчыся іх вызвалення, Расія звярнулася да палітычнага і эканамічнага ціску. Пасля гэтага размовы аб аб’яднанні заціхлі надоўга. У Расіі стала своеасаблівай традыцыяй даручаць рашэнне пытанняў аб’яднання Расіі і Беларусі кіраўнікам, якія па сваёй ці чужой волі сыходзілі ад актыўнай палітычнай жыцця.

25 снежня 1998 г. былі падпісаны Дэкларацыя аб далейшым яднанні Расіі і Беларусі (якая прадугледжвае ўвядзенне адзінай валюты), дагавор аб роўных правах грамадзян і Пагадненне аб стварэнні роўных умоў суб’ектам гаспадарання. Перад самым сыходам Ельцына з сваёй пасады, 8 снежня 1999 года, Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы быў нарэшце падпісаны. Бакі абавязаліся актывізаваць падрыхтоўку адзінага Канстытуцыйнага акту і вынесці яго на ўсенароднае абмеркаванне. Дагавор уступіў у сілу 26 студзеня 2000. У студзені 2000 дзяржсакратаром Саюза быў абраны Павел Барадзін.

2000-я 2000—2005

Змена вышэйшага палітычнага кіраўніцтва ў Расіі прывяла да чарговага стрымліванні працэсу інтэграцыі. Уладзімір Пуцін доўга прыглядаўся да свайму партнеру, пакуль у 2002 годзе прэзідэнт Беларусі не прадставіў новую ініцыятыву, згодна з якой саюзнай дзяржавай прэзідэнты могуць кіраваць па чарзе. Пуцін спачатку адкінуў гэту ідэю спрэс (заявіўшы, што вяртання да СССР не будзе), а ў жніўні 2002 прапанаваў свой уласны план дзеянняў — у маі 2003 года правесці рэферэндум па саюзнай канстытуцыі, а праз паўгода, адначасова з расійскімі парламенцкімі выбарамі, правесці выбары саюзнага парламента і прэзідэнта.

Пуцін прапанаваў пры фарміраванні кіруючых органаў саюзнай дзяржавы ўлічваць эканамічны вага і колькасць насельніцтва ўдзельнікаў. Аляксандру Лукашэнку фактычна прапаноўваўся варыянт уваходжання Беларусі ў склад Расіі, а яму самому — пасаду паўнамоцнага прадстаўніка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў Беларускім федэральнай акрузе. У адказ на гэта Лукашэнка абвінаваціў Пуціна ў спробах ператварыць Беларусь у «90-й суб’ект Федэрацыі» (а дакладней — у 6-7 новых суб’ектаў федэрацыі (па колькасці абласцей), якія страцілі б адзінства): «Нават Ленін і Сталін не дадумаліся да таго, каб раздрабіць Беларусь і ўключыць у склад СССР».

Перыядычны абмен з’едлівымі заўвагамі паміж двума кіраўнікамі працягваўся доўгі час. Пры гэтым рэальныя інтэграцыйныя працэсы пастаянна адкладваліся. Так, у кастрычніку 2003 Аляксандр Лукашэнка заявіў, што ўвядзенне адзінай валюты не мае сэнсу. Гэта азначала адмену пераходу з 1 студзеня 2005 на адзіную для Расіі і Беларусі валюту — расійскі рубель.