Ака́д — дзяржава, якая існавала ў XXIV — XXII стст. да н.э., а таксама старажытная вобласць у сярэдняй частцы Месапатаміі, на тэрыторыі сучаснага Ірака. Сталіца — горад Акадэ (шумер. Агадэ). З’яўлялася найбуйнейшай дзяржавай свайго часу.
Акадская дзяржава ўзнікла ў выніку заваявальных паходаў Саргана Старажытнага, які аб’яднаў пад сваёй уладай землі шумераў і ўсходніх семітаў (будучых акадцаў), уключыўшы ў свае ўладанні ўсе номы Старажытнай Месапатаміі і шэраг суседніх тэрыторый. Найвышэйшай магутнасці Акад дасягнуў пры ўнуку Саргана, Нарам-Суэне, але ўжо ў канцы XXIII ст. да н.э. дзяржава прыйшла ў заняпад, а большая частка яе тэрыторыі трапіла пад уладу горных плямёнаў кутыяў (гутыяў).
У акадскую эпоху былі закладзены асновы дзяржаўнай сістэмы наступных буйных дзяржаў Месапатаміі — Шумера-Акадскага царства, Вавілоніі і Асірыі. У народаў Старажытнага Блізкага Усходу Акад лічыўся эталоннай дзяржавай, свайго роду ўзорам старажытнай манархіі.
Тэрыторыя Карэнная тэрыторыя Акада займала сярэднюю частку міжрэчча Тыгра і Еўфрата, а дакладней — поўнач Ніжняй Месапатаміі і даліну ракі Дыяла. У Раннедынастычны перыяд гэта вобласць мела шумерскую назву Кі-Уры (паводле іншых звестак, гэту назву насіла толькі даліна Дыялы) і складалася з шэрагу номавых дзяржаў, такіх як Кіш, Сіпар, Эшнуна, Вавілон, Куту і інш. Падчас шматлікіх заваяванняў Акад ператварыўся ў найбуйнейшую дзяржаву свайго часу і стаў самай вялікай з дзяржаў, якія калі-небудзь існавалі да гэтага. Яе тэрыторыя распасціралася «ад Верхняга (Міжземнага) мора да Ніжняга (Персідскага заліва)» і ўключала паўночную частку будучай Фінікіі, Сірыю, прыгранічныя раёны Малой Азіі, уласна Месапатамію, частку Загроскіх гор і Элама (у сучасным Іране). Пасля падзення Акадскага царства, у эпоху III дынастыі Ура назва «Акад» становіцца ўстояным абазначэннем былой вобласці Кі-Уры, паколькі Сарган і яго пераемнікі мелі толькі зборныя тытулы шумерскіх гегемонаў, да якіх дадавалі «цар Акадэ» ці замянялі на «цар чатырох кірункаў свету». Пазней, пасля заваявання Вавілонам Ніжняй Месапатаміі, землі Шумера і Акада атрымалі назву Вавілонія.
Акадцы і шумеры left|thumb|400px|Старажытныя гарады Міжрэччы Тэрыторыя Ніжняй Месапатаміі, магчыма, была заселена шумерамі каля сярэдзіны IV тысячагоддзя да н.э.
Прыкладна ў пачатку III тысячагоддзі да н.э. на землі Верхняй Месапатаміі, меркавана з Аравійскага паўвострава, перасяляюцца ўсходнія семіты — продкі акадцаў. З часам яны запазычылі ў шумераў пісьмо, прыстасаваўшы яго пад сваю мову, а таксама міфалогію і лад жыцця. Першыя акадскія імёны ў Месапатаміі з’яўляюцца ў XXVII ст. да н.э. Семіты складалі большасць насельніцтва ў вярхоўях Тыгра і сярэднім цячэнні Еўфрата — гарадах Мары, Ашур, Ніневія. У раёне Кіша і Ніпура насельніцтва было змяшаным, на поўдзень ад Ніпура пераважалі шумеры.
Суіснаванне народаў было пераважна мірным. Крыніцы не згадваюць пра канфлікты на нацыянальнай глебе. Шумеры прышэльцаў ніяк асабліва не вылучалі, а самі ўсходнія семіты мелі такую ж саманазву — «чорнагаловыя» (акад. ṣalmat qaqqadim).
З часам акадская мова атрымала большае распаўсюджанне, што было звязана з яе адноснай прастатой і магчымасцю выкарыстоўваць як сродак міжэтнічных зносін. Пасля стварэння дзяржавы Саргана яна атрымлівае статус дзяржаўнай. Аднак пік семітызацыі шумераў прыпадае на наступную эпоху — трэцяй дынастыі Ура. Вынікам гэтых працэсаў было фарміраванне новых народнасцей — вавіланян (з нашчадкаў шумераў і акадцаў Паўднёвай Месапатаміі) і асірыйцаў (нашчадкі семіцкага насельніцтва паўночнай часткі рэгіёна).
Гісторыя
Дасарганаўская Месапатамія
Раннедынастычны Шумер уяўляў сабой кангламерат гарадоў-дзяржаў, ці номаў, якія бесперапынна ваявалі паміж сабой. Кіраўнікі наймацнейшых з іх імкнуліся ўсталяваць кантроль над суседнімі дзяржавамі Поўначы і Поўдня Шумера. У выпадку, калі кіраўнік прызнаваўся ў Ніпуры, ён станавіўся гегемонам Поўдня, атрымліваючы тытул «лугаль (цар) Краіны»; калі ж ён займаў Кіш, то станавіўся гегемонам Поўначы з тытулам «лугаль Кіша» або (пазней) «цар мностваў». Бесперапынныя войны знясільвалі Шумер, што падштурхнула прадстаўнікоў яго арыстакратыі, пераважна паўднёвай, пайсці на кампраміс, выбраўшы сабе адзінага, але падкантрольнага ім лугаля.
Такім кіраўніком у канцы XXIV стагоддзя да н.э. стаў Лугальзагесі — энсі Умы, які прыняў тытулы «лугаль Урука» і «лугаль Краіны». У 2316 годзе да н.э. ён на чале кааліцыі паўднёвых номаў наносіць паражэнне Поўначы, разграміўшы энсі Кіша, Ур-Забабу. З гэтага часу, магчыма ўпершыню ў сваёй гісторыі, амаль увесь Шумер (акрамя Лагаша) быў аб’яднаны пад кіраўніцтвам адзінага кіраўніка. Сталіцай дзяржавы Лугальзагесі стаў Урук, ён таксама быў выбраны вярхоўным жрацом у кожным з падкантрольных номаў. Аднак гэта дзяржава з’яўлялася толькі канфедэрацыяй, а ўлада Лугальзагесі была нетрывалай і цалкам залежала ад энсі, якія паставілі яго .
Падчас барацьбы Лугальзагесі з непакорлівым энсі Лагаша Уруінімгінам на Поўначы ўзнікла Акадскае царства.
Сарган Акадскі
thumb|200px|left|Бронзавая галава цара Акада, верагодна, Саргана. каля 2300 г. да н.э. Іракскі музей, Багдад Каля 2316 г. да н.э. у Кішы адбываецца ваенны пераварот. Паводле традыцыі, пасля паражэння ад Лугальзагесі, цара Ур-Забабу зрынуў яго садоўнік і краўчы, усходні семіт, сапраўднае імя якога невядома. Імкнучыся апраўдаць узурпацыю і ўтаіць нізкае паходжанне, ён прыняў імя Шарум-кен (акад. Šarrum-ken «Цар сапраўдны», гэта значыць Сапраўдны цар; у сучаснай гістарыяграфіі ён вядомы як Сарган Акадскі, або Сарган Старажытны).
Атрымаўшы тытул паўночных гегемонаў — «лугаль Кіша», ён праводзіць мерапрыемствы па ўмацаванні сваёй улады. Абапіраючыся на масавую падтрымку радавога насельніцтва, якое сфарміравала шматлікае апалчэнне, Сарган вядзе паспяховыя войны супраць суседніх номаў. На працягу першых трох гадоў ён заваёўвае землі па Верхнім Еўфраце і здзяйсняе паход у Сірыю. Уладу Саргана прызнае энсі Эблы, што дазволіла яму выйсці да «Верхняга мора» (Міжземнага).
На чацвёрты год свайго кіравання Сарган адбудоўвае новую сталіцу — да гэтага малаважны горад Акадэ́ (акад. Akkadê), куды і пераязджае. Верагодна, гэта было зроблена для таго, каб не звязваць царскую ўладу з традыцыйнымі шумерскімі элітамі і жрэцтвам. Да свайго тытула «лугаль Кіша» Сарган дадае «цар Акадэ». Наступіла эпоха новай дзяржавы. Па імі сталіцы яна атрымала назву Акад, а значная частка яе насельніцтва, усходнія семіты, сталі звацца акадцамі. Тытулатура кіраўнікоў новай дзяржавы ўключала толькі збор традыцыйных тытулаў шумерскіх гегемонаў, да якіх дадаваўся новы — «цар (горада) Акадэ». Паняцце ж Акада як асобнай вобласці атрымае распаўсюджанне толькі ў наступную эпоху III дынастыі Ура.
Умацаваўшы сваё становішча на Поўначы, Сарган прыступіў да вайны з Лугальзагесі. Паводле надпісаў, цару супрацьстаяла магутная кааліцыя з 50 энсі. Каля 2312 года да н.э. кааліцыя была разбіта, а многія яе правадыры (у тым ліку Лугальзагесі) патрапілі ў палон. Тады ж ці раней Сарган быў прызнаны ў свяшчэнным горадзе Ніпуры, атрымаўшы тытул «лугаль Краіны». Лугальзагесі быў дастаўлены ў меднай клетцы ў Ніпур, дзе паўстаў перад судом Энліля, што мела важнае ідэалагічнае значэнне для легітымнасці ўлады Саргана. Паводле вераванняў шумераў, тытул «лугаль Краіны» даваўся вярхоўным богам Энлілем у яго свяшчэнным горадзе — Ніпуры, і забраць яго мог толькі ён. Лугальзагесі быў зняважаны і, хутчэй за ўсё, пакараны смерцю.
Ужо ў наступным годзе Саргану супрацьстаяў новы саюз, які ўзначаліў нейкі «чалавек Ура». Паводле традыцыі, акадскаму цару прыйшлося ўступіць у бой у 34 бітвах, пасля чаго яго воіны нарэшце абмылі зброю ў водах «Ніжняга мора» (Персідскага заліва). Шумер быў заваяваны, але радавая арыстакратыя, незадаволеная пазбаўленнем свабод, чакала зручнага моманту для ўзняцця новага мецяжу.
Змірыўшы краіну, цар прыступіў да яе аднаўлення. У адным з надпісаў гаворыцца пра адбудову Кіша; вядзецца дзейнасць у Ніпуры; арганізуецца заморскі гандаль.
У 2305 годзе да н.э. Сарган прадпрымае вялікі паход у Сірыю, да «кедравага лесу» і «сярэбраных гораў». Акрамя таго, былі прадпрыняты ваенныя экспедыцыі ў Элам (узяты гарады Аван і Сузы) і Сімурум на верхнім Тыгры. Пры гэтым сам Элам не быў уключаны ў склад акадскага царства, але пастаўлены ў прамую палітычную залежнасць ад Акада. Галоўнай мэтай паходаў быў захоп будаўнічага лесу, рэдкага ў Месапатаміі.
Вынікам шматлікіх заваяванняў Саргана было стварэнне найбуйнейшай з дзяржаў, якія калі-небудзь да гэтага існавалі. Улада цара абапіралася на значны зямельны фонд, служылую знаць, якая толькі фарміравалася, і сістэму закладніцтва. Былымі номамі кіравалі стаўленікі цара або лаяльныя яму прадстаўнікі мясцовых дынастый. Сарган спрабаваў атрымаць ідэалагічную падтрымку жрэцтва, падтрымліваючы культы Абы — бога Акадэ, Забабы — бога Кіша і Энліля ў Ніпуры. У краіне ствараліся статуі божастваў, а храмы шчодра адорваліся і перабудоўваліся, аднак нарастанне дэспатычных рабіла адносіны паміж жрэцтвам і царом халоднымі.
У канцы кіравання цар сутыкнуўся з новым мецяжом у сваёй краіне, але здолеў яго падушыць. Становішча акадскай дынастыі было нетрывалым.
Сыны Саргана
thumb|right|200px|Таблічка Рымуша (Луўр) Пасля смерці Саргана царства перайшло да яго сына Рымуша, які адразу ж сутыкнуўся з маштабным паўстаннем. Як напісана на адной з гліняных таблічак цара, «усе краіны, якія пакінуў мне мой бацька Сарган, паўсталі супраць мяне і ніводная не засталася мне вернай». Падчас шэрагу ваенных паходаў Рымуш аднавіў кантроль над краінай. Умацаванне парадку ажыццяўлялася метадамі жахлівага тэрору. Паводле надпісу на глінянай таблічцы, ахвярамі распраў сталі каля 54 тысяч чалавек. Прыкладна ў гэты ж час, па незразумелых прычынах, Рымуш адмаўляецца ад тытула «лугаль Краіны». Пасля прыгнечання мецяжоў Рымуш здзейсніў паход у Элам супраць дзяржавы цара Хішэпратэпа, разбурыўшы некалькі гарадоў. Затым ён распачаў карныя дзеянні супраць гарадоў паўднёвага ўсходу Шумера, якія паўсталі зноў: Дэра, Умы, Лагаша і Адаба. Паводле надпісаў, былі забіты энсі ўзятых гарадоў і больша за 12 тысяч чалавек насельніцтва, палонена каля 20 тысяч. Пасля гэтага Рымуш здзейсніў чарговы паход у Элам, дзе перамог у кровапралітным баі цара Варахсэ Апалкамаша. Магчыма, былі здзейснены паходы таксама і на поўнач, аж да Міжземнага мора.
Мэтай жорсткіх распраў над насельніцтвам і знаццю было спыненне бунтаў, што гаворыць пра непапулярнасць акадскай дынастыі. Нягледзячы на развязаны тэрор, становішча Рымуша было нетрывалым, і неўзабаве ён загінуў у выніку змовы знаці. Паводле паведамленняў Omina, «вялікія» закідалі яго каменнымі пячаткамі (знаходзіцца са зброяй каля цара было, мабыць, забаронена).
Барацьба з сепаратызмам была працягнута братам і пераемнікам Рымуша на троне — Маніштушу. Для павелічэння свайго становішча ён нарошчваў царскі зямельны фонд, скупая землі супольнікаў. Як і яго папярэднікі, Маніштушу здзейсніў два паходы ў Элам, у вобласць Аншана. Адна з экспедыцый была здзейснена на караблях цераз Персідскі заліў. Аднак кіраванне і гэтага цара апынулася нядоўгім і неўзабаве ён таксама загінуў гвалтоўнай смерцю.
Нарам-Суэн
thumb|200px|Стэла, якая апісвае перамогу Нарам-Суэна над лулубеямі У 2236 годзе да н.э. на чале дзяржавы стаў сын і пераемнік Маніштушу — Нарам-Суэн (Нарам-Сін). У часы яго кіравання Акад дасягнуў піка сваёй магутнасці, і, як і Сарган, гэты цар стаў героем пазнейшых легенд.
Пачатак кіравання Нарам-Суэна адзначыўся чарговым паўстаннем. Гэтым разам мяцеж узначаліў нейкі Іпхур-Кіш, які прыйшоў да ўлады ў Кішы ў выніку масавых хваляванняў. Да таго часу ўжо была ліквідавана аўтаномія гэтага нома, што, мабыць, стварала дадатковыя нагоды для незадаволенасці. Да мецяжу далучыліся і іншыя гарады; у крыніцах згаданы Ніпур, Ума, Урук і Мары. Як і ўсе папярэднія, гэта паўстанне было таксама жорстка падушана.