Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення, ПКНВ () — начасны (з 21 ліпеня па 31 снежня 1944 года) орган выканаўчай улады Польшчы.

Гісторыя

У той час, калі Чырвоная Армія перайшла Заходні Буг, у СССР знаходзілася дэлегацыя Краёвай Рады Нарадовай, якая мела паўнамоцтвы Польскай рабочай партыі і блізкіх ёй партый для стварэння свайго прадстаўнічага органа. Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення быў створаны 21 ліпеня 1944 года ў горадзе Масква. У склад ПКНВ ўвайшлі прадстаўнікі Польскай рабочай партыі, Саюза польскіх патрыётаў, Польскай сацыялістычнай партыі (фракцыя . Э. Асубкі-Мараўскага), партый Строніцтва людове (па-польску. Stronnictwo Ludowe "Wola Ludu") і Строніцтва демакратычне (па-польску. Stronnictwo Demokratyczne), у тым ліку: Эдвард Асубка-Мараўскі; Балеслаў Берут; Ванда Васілеўская; Аляксандр Завадскі; генерал Зыгмунд Берлінг; генерал Міхал Жымерскі; Марыян Спыхальскі; Балеслаў Дробнер; Станіслаў Скшэшэўскі; Стэфан Ендрыхоўскі; Анжэй Вітас; Эміль Зомерштэйн; палкоўнік Эдвард Охаб. Камітэт узначаліў Эдвард Асубка-Мараўскі.

ПКНВ быў створаны як таварышскі да СССР начасны ўрад Польшчы пасля ўступлення савецкіх войскаў на яе тэрыторыю, нягледзячы на тое, што меўся ўрад у выгнанні.

Першым дакументам ПКНВ быў абвешчаны 22 ліпеня ў Хэлме Ліпеньскі маніфэст 1944 ПКНВ, які ўтрымліваў праграму будаўніцтва народна-дэмакратычнай Польшчы. Рэзідэнцыяй ПКНВ з'яўляўся спачатку г. Хэлм, затым з 1 жніўня 1944 года быў Люблін (адкуль папулярная назва «Люблінскі камітэт»).

Пасля стварэння ПКНВ на вызваленых савецкімі войскамі тэрыторыях Польшчы пачалося фарміраванне мясцовых органаў дзяржаўнай улады — Саветаў народных («рады нарадовых»), у агульнай складанасці да канчатковага вызвалення тэрыторыі Польшчы было створана 8 ваяводскіх, 100 павятовых і гарадскіх і 300 гмінных рад нарадовыхВ. С. Парсаданова. Советско-польские отношения в годы Великой Отечественной войны. М., «Наука», 1982. стр.168.

26 ліпеня 1944 года ўрад СССР і ПКНВ падпісалі пагадненне, якім прызнавалася ўлада ПКНВ на акупаванай польскай тэрыторыі.

Кіраўніцтва ПКНВ ўводзіла новыя законы на вызваленых савецкай арміяй тэрыторыях, узорам якіх служылі савецкія законы. 15 жніўня 1944 г. ПКНВ выдаў дэкрэт аб мабілізацыі, які прадугледжваў прызыў у польскую армію ваеннаабавязаных 1921-1924 гг. нараджэння, а таксама ўсіх афіцэраў, падафіцэраў і ваенных спецыялістаў, здольных да вайсковай службы. У выніку на працягу некалькіх месяцаў 1944 г. у 1-ю польскую армію было прызвана некалькіх дзясяткаў тысяч палякаў на тэрыторыі СССР і каля 100 тыс. чалавек — на вызваленай тэрыторыі Польшчы.Александр Синявский. 24 жніўня 1944 года быў прыняты дэкрэт «O rozwiązaniu tajnych organizacji wojskowych na terenach wyzwolonych», які прадугледжваў роспуск і спыненне дзейнасці таемных узброеных арганізацый на вызваленых ад немцаў тэрыторыях Польшчы; 31 жніўня 1944 года быў прыняты дэкрэт «O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną oraz dla zdrajców Narodu Polskiego», які усталёўваў адказнасць для нацысцкіх ваенных злачынцаў і калабарантаў, вінаватых у здзяйсненні забойстваў і злачынстваў на тэрыторыі Польшчы; 6 верасня 1944 ПКНВ прыняў дэкрэт аб аграрнай рэформе і правёў яе ў шэрагу ваяводстваў. У выніку правядзення зямельнай рэформы сялянам было перададзена 260 тыс. га зямлі, пры гэтым 47 % зямель атрымалі беззямельныя сяляне і парабкі, 49 % малазямельных сяляне і сераднякі, 4 % — рамеснікі і іншыя катэгорыі насельніцтва. Пасля правядзення рэформы, павялічылася падтрымка ПКНВ сярод сялянИстория Великой Отечественной войны Советского Союза, 1941—1945 (в шести томах). / редколл., М. М. Минасян и др. том 4. М., Воениздат, 1962. стр.248-249. 7 кастрычніка 1944 года быў прыняты дэкрэт «O Milicji Obywatelskiej», які ўсталеўваў парадак стварэння міліцыі і асноўныя прынцыпы яе дзейнасці. 30 кастрычніка 1944 года быў прыняты дэкрэт «Аб абароне дзяржавы», які прадугледжваў смяротнае пакаранне альбо турэмнае зняволенне за здзяйсненне 11 злачынстваў супраць дзяржавы. Дэкрэт дзейнічаў да 12 ліпеня 1946 года і страціў сілу пасля прыняцця крымінальнага кодэкса. Акрамя гэтага, ПКНВ прызнаваў за сабой права арыштоўваць палякаў у адпаведнасці з савецкім заканадаўствам. На гэтай падставе супрацоўнікі Міністэрства грамадскай бяспекі (МГБ) арыштоўвалі байцоў Арміі Краевай.

Стварэнне ПКНВ і Краёвай Рады Нарадовай, праводзячыя імі рэформы, стварэнне новай польскай арміі выклікалі супраціў з боку палітычных праціўнікаў ПКНВ, які прымаў розныя формы, аж да сабатажу і палітычных забойстваў актывістаў і прыхільнікаў новага ўрада. Толькі на працягу 1944 года ахвярамі палітычных забойстваў сталі 300 чалавек, на працягу 1945 года — амаль 3500Збигнев Залуский. Сорок четвёртый. События, наблюдения, размышления. / пер. с польск. П. К. Костикова. М., Воениздат, 1978. стр.358. У агульнай складанасці, у перыяд 1945-1948 гг. польскімі антыўрадавымі ўзброенымі фарміраваннямі і ўкраінскімі нацыяналістамі былі забітыя 12 тыс. польскіх грамадзян (у тым ліку, 4300 вайскоўцаў Войска Польскага і Корпуса Унутранай Бяспекі)Армии стран Варшавского договора. (справочник) / А. Д. Вербицкий и др. М., Воениздат, 1985. стр.110.

Начасны ўрад Польскай Рэспублікі У кастрычніку 1944 года пачаліся перамовы аб фарміраванні новага складу ўрада Польшчы , у якіх удзельнічалі прадстаўнікі ПКНВ (Балеслаў Берут і Эдвард Асубка-Мараўскі) і «лонданскага» эмігранцкага ўрада (Станіслаў Мікалайчык, Станіслаў Грабскі і Тадэвуш Ромер).

31 снежня 1944 года Краёва Рада Нарадова прыняла дэкрэт аб пераўтварэнні ПКНВ ў . На гэтым жа пасяджэнні пасада старшыні КРН была ператворана ў пост прэзідэнта рэспублікіЮ. В. Берков. 50 лет независимости Польши. М., «Знание», 1968. стр.31.

Заўвагі

Літаратура і крыніцы Большая Советская Энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. А. Введенский. 2-е изд. Т.33. М., Государственное научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1955. стр.659-660 Катэгорыя:Часовыя ўрады Катэгорыя:Польшча падчас Другой сусветнай вайны