mini|250px|Stari most u Mostaru, 1557. god., UNESCO-va svjetska baština. Umjetnost Bosne i Hercegovine podrazumijeva baštinu i razvoj umjetničkog stvaralaštva naroda koji žive ili su živjeli na prostorima današnje Bosne i Hercegovine.

Baština

mini|Konj napadnut strelicama, gravura iz pećine Badanj kod Stoca, oko 14000.-12500. p.n.e. Prahistorija

Na prostorima današnje Bosne i Hercegovine, nižu se od davnina mnogi slojevi prahistorijskih kultura čiji je nastanak i nestanak bio vezan uz seobe nepoznatih etničkih grupa. Prastanovnici mediteranske grupe na obalnom području i panonske skupine na kontinentalnom području razvijaju neolitske i eneolitske kulture (Danilo, Hvar, Vučedol) koje se miješaju u Bosni (Kakanj, Butmir). Nakon njih slijede kulture željeznog doba, od kojih su bili najznačajniji Iliri, etnička grupa sa prepoznatljivom kulturom i umjetnošću.

Na području Bosne i Hercegovine materijalna ostavština paleolita je obilježena najstarijim spomenikom paleolitske umjetnosti na jugoistoku Evrope koji se nalazi kod Stoca. Najpoznatiji primjer su gravure u stijeni pećine Badanj, sa najznačajnijom scenom iz gravure pod nazivom Konj napadnut strelicama koja je djelimično sačuvana i potječe od 14500–12000. p. n. e.

Pod uticajem impresso keramike iz zapadnog Sredozemlja je i Hercegovina (Zelena pećina – Mostar, Čairi – Stolac, Lisičići – Konjic i Peć Mlini na izvoru Tihaljine), a stanovanje je u pećinama ili u naseljima na uzvišenjima. U gornjem porječju rijeke Bosne i sjeveroistočnoj Bosni (Obra I kod Kaknja - sojenička naselja na istaknutim brežuljcima) se miješaju uticaji kulture sa Jadrana i starčevačke kulture sa sjeveroistoka. Poseban izraz te kulture predstavljaju posude na četiri noge, tzv. ritoni koji su osobiti i u danilskoj kulturi u Hrvatskoj. Po ovim predmetima kakanjska kultura se uvrštava u širok krug neolitskog kompleksa koji je njegovao kult životne snage (od sjeverne Italije, Dalmacije i Epira do Egeje).

Butmirska kultura pored Sarajeva prepoznatljiva je po svojoj finoj glačanoj keramici sa raznovrsnim geometrijskim ukrasima (najčešće spiralama). Butmirske figure su jedinstvene skulpture koje su bile oblikovane prostom rukom, a glave na tim skulpturama imaju gotovo portretski kvalitet sa naglašenim dijelovima tijela.

U cijeloj današnjoj Bosni i Hercegovini, Bronzano doba je zastupljeno bronzanim fibulama koje zamjenjuju predmete kao igle i dugmadi. Na području Bosne karakteristična su naselja tipa gradine i nekropole s kamenim tumulima. U to vrijeme razrađen je poseban geometrijski stil urezanih ornamenata, koji posebno dolazi do izražaja na oružju, ukrasnim pločama, pljosnatim ogrlicama i fibulama.

Od 7. vijeka p. n. e. željezo preuzima primat, prepuštajući bronzi domenu nakita i umjetnosti. Različita ilirska plemena pod uticajem halštatskih kultura razvijaju vlastite regionalne oblike umjetničkog izražavanja.

Japodska plemena imaju izuzetnu sklonost kićenju (teške, predimenzionirane ogrlice od žute, plave ili bijele staklene paste, masivne bronzane fibule, bronzani privjesci u obliku životinja i ljudi, spiralne narukvice, dijademi, kape i oglavlja od bronzanog lima …). Karakteristična je i sitna plastika od jantara oblikovane u stilu arhajske jonske plastike.

Autarijati se identifikuju sa Glasinačkom kulturom, nastalom u bronzanom, a trajala i u željeznom dobu. Iz tog perioda najpoznatija su bronzana glasinačka kultna kolica. Predstava vodenih barskih ptica na kultnim kolicima, povezuje se sa kultom sunca.

Početkom 4. vijeka p. n. e. dolazi do prvog prodora Kelta, oni donose tehniku lončarskog kola, nove tipove fibula, te različite bronzane i željezne pojaseve. Oni se nisu zadržavali u svom pohodu na Grčku i njihov uticaj je ograničen.

Na značajnu ulogu kulta mrtvih kod ilira ukazuje pažnja sa kojom su vršili sahranjivanje i posmrtne obrede kao i bogatstvo različitih priloga u grobovima. U sjevernim krajevima dugo se očuvala tradicija spaljivanja pored sahranjivanja u ravne grobove, dok se na jugu mrtvi sahranjuju u kamenim ili zemljanim tumulima (gromile), koji u Hercegovini dosežu monumentalne promjere (više od 50 m u promjeru i 5 m u visinu).

mini|250px|Daorsoi, ostaci zidina u Ošanićima kod Stoca, oko 3. vijeka p. n. e.

Antika

U delti Neretve, helenizirano ilirsko pleme Daorsa širilo je grčki uticaj. Njihov glavni grad Daorsoi na Ošanićima kod Stoca predstavlja danas najznačajniji kulturni centar staroga vijeka u BiH. Tu se osobito ističe megalitski zid podignut krajem 4. vijeka p. n. e., a sastavljen od velikih trapezastih blokova kamena. Razorili su ga Rimljani u 1. vijeku p. n. e. koji se tada učvršćuju u ovim krajevima.

mini|lijevo|Krstionica ispred ranokršćanske bazilike u Drinovcima (Grude) iz 3. vijeka. U Bosni i Hercegovini Rimljani su izgradili više manjih hramova dekoriranih reljefima. Kompleks stepenastog svetišta u Gradcu pored Posušja iz 184. je imao mramorni hram posvećen nedavno preminulom caru Marku Aureliju. Na mnogim reljefima osjeti se naturalizam domaćih umjetnika, a na mozaicima helenistički uticaj, posebno na onima pronađenim u vilama blizu Stoca (druga polovina 3. vijeka.). Kasnorimska umjetnost u BiH je obilježena gradnjom vila, kršćanskih mauzoleja, bazilika i oratorija kao: Mauzolej u Šipovu blizu Jajca i Vila Mogorjelo blizu Čapljine (rani 4. vijek). Skulpture koje smo nasijedili su: Helenistički reljef Minerve, Jupitera i genija zaštitnika iz Šipova (2. vijek) i ekstremno barbarski stiliziran reljef Četiri prijatelja iz Zenice (kraj 4. vijeka).

mini|250px|Nekropola stećaka Radimlja pored Stoca, 13. vijek.

Srednji vijek

Zahvaljujući svom geografskom položaju Bosna je bila blisko povezana sa tri veoma značajna kulturna područja: mediteransko, gdje se pod utjecajem dalmatinskih gradova razvija gradski život ugarskog, gdje preko Hrvatske u Bosnu dolaze plemićka prava, stil političkog djelovanja i koncept države i krune bizantijskog, odakle dolaze ustanove i dostojanstva, kancelarijske forme i način administriranja

Stvaranjem organizovane feudalne države, a pogotovo stvaranjem uslova za razvoj privrede u vrijeme vladavine Kulina bana, započinje razvoj kulturnih djelatnosti u srednjovjekovnoj Bosni. Do danas otkriveni arheološki materijal potvrđuje prisustvo predmeta u ranom srednjem vijeku, u Bosni koji pripadaju franačkom ili bizantijskom kulturnom krugu, ali i predmeta koji su imali komponente oba već navedena kulturna kruga. Nalazi zlatarstva koji potječu s kraja 8. ili početka 9. vijeka pripadaju "franačkom krugu", odnosno "insularnom stilu ranokarolinškog doba." Uz zlatni nakit nastao u bizantijskim radionicama dalmatinskih gradova 9. i 10 vijeka, pojavljuje se i srebreni izrađen pod utjecajem dalmatinsko-hrvatske kulturne grupe. Osim ovih vidljivo je i prisustvo predmeta porijeklom iz sirijsko-palestinskih radionica, dospjelih u Bosnu preko Bizantije. Luksuzni primjerci zlatnog nakita iz 11. i prve polovine 12. vijeia, tzv. prelaznog perioda s preromaničkim detaljima ukazuju na nastavljanje tradicije bizantijskog zlatarstva u nizu varijanti. Neprekidno prisutvo Bizantijske umjetnosti koje je dospjelo u Bosnu preko srpsko-raškog kulturnog kruga bilo je pomiješano sa razuđenim stvaralaštvom romanike.

Od druge polovine 12. do početka 14. vijeka primjetno je prisustvo ukrasnih predmeta nastalih pod zapadnoevropskim utjecajima romanike. Ovaj utjecaj u Bosni nikada nije bio prihvaćen u potpunosti, samo su se koristili neki od romaničkih elemenata. Npr. Toranj Sv. Luke u Jajcu (15. vijek) ili motivi sa stećaka. Ono malo spomenika s romaničkim elementima koji su sačuvani potiču iz kasnijih godina.

Od gotičkih spomenika, osim otvora i polu-kontrafora na dvorcu u Kraljevoj Sutjesci, sačuvali su se mnogobrojni nadgrobni spomenici, poznatiji kao stećci. Oni su u dugom razdoblju od 13. do 16. vijeka imali i elemente Romanike (križ, arkade sa polukružnim lukovima, sunce, polumjesec itd.) i Gotike (arkade sa šiljastim lukovima, vitezovi-konjanici, štit, mač, ljiljan itd.). Motivi sa stećaka vjerovatno nisu izvorni nego su preuzeti kao oblikovani predlošci iz udaljenih i stranih sredina.

mini|lijevo|Hrvoje Vukčić Hrvatinić na iluminaciji iz svog misala, 1407., danas u Istanbulu. Rađeni su uglavnom muški i ženski pojasevi u zlatu i srebru, koji su kod domaćih zlatara bili jedan od najomiljenijih oblika umjetničkog izražavanja. Izrada nakita u prepoznatljivom bosanskom stilu, a posebno prstenja bila je puna ukrasnih motiva sa stećaka. Pored pojaseva posebno mjesto među izrađevinama od srebra zauzima bosansko posuđe. Britanska historičarka umjetnosti Marian Wenzel je svojim istraživanjima došla do zaključka: Stilskom analizom srebrenih i pozlaćenih zdjela Wenzel je dokazala da su one i po obliku i po načinu ukrašavanja pripadale posebnom bosanskom stilu. Bosansko srebreno posuđe se osim kod bosanskih vladara i vlastele, nalazilo i u posjedu Dubrovčana, Splićana i drugih. Po mišljenju Marka Šunjića, svi koji su držali do sebe po dalmatinskim gradovima imali su u kućama bosanskog srebrenog posuđa. Vrijedni ilumirani rukopisi bosanskog porijekla nastaju u to vrijeme. Najkarakterističniji za našu kulturu viteške Evrope je Glagoljski misal Hrvoja Vukčića Hrvatinića, bosanskog vojvode i hercega splitskog. To djelo je Splitske izrade – raskošan rukopis s brojnim minijaturama.

U trenutku uvođenja renesanse, u BiH prodiru Turci koji donose potpuno novi uticaj istočnjačke umjetnosti u BiH.

Osmanlijski period

U 15. i 16. vijeku cijela je BiH bila pod Osmanlijskom vlašću koja je gotovo potpuno zatomila uticaje renesanse i baroka (osim u bibliotekama u osamljenim franjevačkim samostanima u Visokom, Kreševu, Fojnici, Kraljevoj Sutjesci itd.), ali zato je pogodovala razvoju islamske umjetnosti u tim krajevima. Tačnije, sve od 15. do 19. vijeka na prostoru BiH koegzistiraju tri umjetničke tradicije: renesansno-katolička, bizantsko-pravoslavna (prepisivanje i iluminiranje Evanđelja i rukopisa, kao i slikanje ikona) i najjača - islamsko-turska.

Tursko osvajanje BiH godilo je urbanom životu i u relativno kratkom vremenu, Osmanlije obogaćene Arapskim i Bizantskim iskustvima, izgradili su toliko da se može mjeriti samo sa graditeljstvom u dalmatinskim gradovima od 12. do 16. vijeka (npr. samo u Foči je u 16. vijeku izgrađeno 17 džamija, 29 javnih česmi, 6 hamama (javna kupatila), 13 hanova (prenoćišta) i karavansaraja).

Sarajevo je primjer planskog otvorenog grada gdje su najvažnije građevine javnih funkcija, zanata i trgovina koncentrirane oko jedne nepravilne ulice – čaršije (perz. čahar-su = četiri strane, u Sarajevu znana kao Baščaršija iz 15. vijeka sa 50 vrsta zanata). Najpoznatiji primjer otomanske arhitekture u BiH je upravo u Sarajevu: Gazi Husrev-begova džamija, poznata kao Begova džamija. Rađena je po uzoru na bizantske crkve - centralna kvadratna unutrašnjost nadsvođena je kupolom koja počiva na tamburu, a ispred ulaza je trijem sa još pet manjih kupola, dvije srednje sa obje strane i polu-kupolom straga, no islamski su munara i šedrvan (vodoskok) u avliji, kao i unutrašnjost koja je potpuno ispunjena bogatom zidnom ornamentikom i kaligrafijom.

Još jedan od vrhunaca islamske arhitekture je most majstora Hajredina u Mostaru (tzv. Stari most), podignut 1567. Luk preko Neretve raspona 29 m, na najvišoj tački, visine 19,5 m, se lagano prelama stvarajući utisak da je još viši i krhkiji, kao gotičke građevine. Most je bio važan u islamskoj arhitekturi, ne samo što traži veliku inventivnost graditelja, nego zbog simboličnog značenja posrednika između neba i zemlje.

U islamskoj arhitekturi kamen je redovito namijenjen sakralnim, odbrambenim i javnim građevinama, dok su se privatne kuće gradile od ćerpića ili drveta. Česte kanatne konstrukcije gornjih katova omogućile su da se veliki dijelovi zida otvore velikim prozorima, otvarajući se u pejzaž. Uticaj ove arhitekture osjećat će se i duboko poslije sredine 17. vijeka kada počinje opadanje moći Osmanlija na ovim prostorima.