Španija, zvanično Kraljevina Španija (; ; ; ; ; ), jest država na jugozapadu Evrope i parlamentarna nasljedna kraljevina. Najvećim dijelom se nalazi na Pirenejskom (Iberskom) poluostrvu. Administrativno je podijeljena na 17 autonomnih zajednica i dva autonomna grada (), Ceuta i Melilla. Glavni i najveći grad Španije je Madrid, a veći gradovi su Barcelona, Valencia, Sevilla, Bilbao i Málaga.
Članica je Ujedinjenih nacija, Evropske unije, OECD-a i NATO saveza. Ona se ubraja u veoma razvijene zemlje, a prema podacima iz 2012. bila je među dvadeset najvećih zemalja izvoznika i uvoznika u svijetu. Smatra se jednom od vodećih turističkih zemalja u svijetu, prema podacima iz 2016. treća je zemlja po broju stranih turista.
Historija
Španija je bila naseljena već u paleolitu, o čemu svjedoči bogata likovna umjetnost u pećinama (Altamira, Castillo, Pindal) te drugi arheološki ostaci. Prastanovnici područja Pirenejskog poluostrva bili su Kelti, Baski i Iberi, a po njima je i poluostrvo dobilo jedno od današnjih imena (Ibersko).
U 11. vijeku p. n. e. na južne obale poluostrva naselili su se Feničani. Njihova najpoznatija kolonija bio je Cádiz (Gades). Naziv današnje Španije izveden je iz rimskog Hispania, a ono od feničanskog ishapan, "zemlja pećinara" (međutim ono za što su Feničani mislili da su pećinari, zapravo su bili kunići). Tokom Drugog punskog rata Rimljani su po prvi put došli na područje Španije, te su relativno brzo zauzeli zapad i jug poluostrva. Međutim, sjever poluostrva dospio je pod vlast Rimljana tek 200 godina kasnije. U kasnoj fazi Zapadnog rimskog carstva Zapadni Goti (Vizigoti) su se naselili u Galiju te tamo osnovali Vizigotsko carstvo, koje je obuhvatalo i dijelove Iberije. Nakon što su doživjeli poraz u ratu sa Franačkom, povukli su se južno i težište svoje teritorije premjestili na Ibersko poluostrvo. Ova posljednja faza Vizigotskog carstva naziva se Toledsko carstvo prema gradu Toledu, gdje im je bila prijestolnica.
thumb|lijevo|120px|Kristofor Kolumbo (1451–1506): moreplovac porijeklom iz Genove u službi španske krune (portret naslikao Ridolfo Ghirlandaio) Početkom 8. vijeka Mauri iz sjeverne Afrike porazili su Vizigotsko carstvo te osvojili cijelo Iberijsko poluostrvo. Uslijedila je njihova viševjekovna vladavina, koja je znatno uticala na historiju zemlje. Ostavština arapske vlasti i danas se osjeti u arhitekturi Španije ali i mnogim riječima španskog jezika. Međutim, Maurima nije uspjelo trajno osvojiti područja sjeverno od Pirineja. Od tamo započela je borba za povrat teritorije od Maura, poznata kao Reconquista. Rekonkvista je trajala više od 750 godina (od 722. do 1492.) te nije bio kontinuiran proces, već su kršćanske vojske postepeno osvajale jedno područje za drugim, dok naposljetku 1492. nisu osvojili Granadu, posljednje uporište Maura na Iberskom poluostrvu. Nakon završetka Rekonkviste, uslijedio je progon i ugnjetavanje nekršćanskih manjina. Izabela I, kraljica Kastilje i njen muž Ferdinand II, poznati kao "katolički kraljevi", nisu željeli trpiti nekatolike u svom kraljevstvu. Stoga su muslimani i jevreji prisilno tjerani na pokrštavanje. Španska inkvizicija osnovana je 1478. sa jedinim ciljem da traži preobraćene "nevjernike" koji su tajno i dalje prakticirali svoju "raniju" vjeru, te da ih kažnjava.
Izabela I i Ferdinand II su 31. marta 1492. izdali Granadski dekret, kojim su 300 hiljada jevreja koji se nisu htjeli pokrstiti protjerali sa Iberskog poluostrva. Ti jevreji poznati su kao Sefardi. Kastiljski kralj Filip III je 1609. protjerao i tzv. "Moriske", potomke Maura koji su u međuvremenu prešli na kršćanstvo. U 15. vijeku kraljevstva Kastilje i Aragóna su se ujedinila. Aragón je u to vrijeme već dugo bio vrlo snažna pomorska sila u Sredozemlju, dok je Kastilja bila konkurencija Portugalu oko prevlasti na obalama Atlantika. Nakon Kolumbovog prvog putovanja 1492. preko Atlantika, Španija postaje kršćanska velesila Zapada. Stupanjem na prijestolje Karla V, unuka "katoličkih kraljeva" i cara Svetog rimskog carstva (poznat i kao Karlo I) vlast u Španiji preuzima dinastija Habsburg. Svi španski kraljevi do 1700. bili su porijeklom iz španskog ogranka ove dinastije, kada je ova dinastija u Španiji izumrla smrću Karla II. Zbog pitanja naslijedstva njegove krune kao posljednjeg habsburškog kralja Španije, izbio je rat za špansko naslijeđe u koji su bile uvučene mnoge evropske države. Kao rezultat tog rata na špansko prijestolje dolazi Filip V iz dinastije Bourbon, čiji je potomak i danas na španskom tronu.
thumb|lijevo|120px|Francisco Franco Špansko kolonijalno carstvo oko 1600. prostiralo se velikim prostranstvima Južne i Srednje Amerike, južnim dijelovima današnjih SAD i Filipina. Međutim, Španci su postepeno počeli gubiti moć, kada su Englezi i Francuzi počeli osnivati svoje kolonije u Novom svijetu. Ratovi za nezavisnost američkih država, naročito Meksika i južnoameričkih država izbili su početkom 19. vijeka, kada je većina španskih kolonija izborila nezavisnost.
Španija je 1834. imala 14 miliona stanovnika. Kopnena vojska je imala 46 hiljada vojnika, a mornarica 34 galije.Novine srbske, br. 4, subota 27.1.1834., strana 4.
U aprilu 1898. izbio je Špansko-američki rat u kojem su SAD osvojile posljednji veći posjed Španije, što je označilo i kraj njenog kolonijalizma. Španske kolonije u Africi (Maroko, zapadna Sahara i Ekvatorska Gvineja) izborile su svoju nezavisnost u 20. vijeku.
Početkom 20. vijeka Španija je bila najvećim dijelom zaostala poljoprivredna država, gdje su vladali gotovo feudalni odnosi u društvu, a malo industrije što je tada imala bilo je koncentrirano pretežno u Kataloniji i Baskiji. Godine 1923. vlast u zemlji preuzeo je Miguel Primo de Rivera, koji je uveo vojnu diktaturu. Ipak, nije se uspio dugo održati na vlasti te je 1931. ponovno proglašena republika. Drugu špansku republiku od samog nastanka mučili su naslijeđeni politički i socijalni sukobi, te je već 1932. došlo do prvog pokušaja državnog udara desničarskih vojnih snaga pod vodstvom generala Sanjurja. Dvije godine kasnije 1934. desio se niz ljevičarskih i anarhističkih pobuda, od kojih su neke ugušene u krvi. Politička nestabilnost u zemlji se još više pogoršala nakon izbora održanih 17. februara 1936. i pobjede Narodnog fronta sastavljenog od lijevo orijentiranih liberalnih, socijalističkih i komunističkih stranaka. U julu te godine dio vojske pod komandom generalisimusa Francisca Franca izvršio je državni udar, ali je on bio uspješan samo u nekim dijelovima zemlje, a vladine snage su ga ugušile u važnim političkim i industrijskim centrima zemlje (između ostalih u Madridu, Kataloniji i Baskiji). Započeo je Španski građanski rat, u kojem su pučisti imali značajnu pomoć od fašističke Italije i nacističke Njemačke, dok su liberalno-demokratska Francuska i Velika Britanija ostale neutralne, što je pomoglo da Franco sa svojim snaga odnese pobjedu nad republikancima.
Građanski rat završio je 1939. pobjedom nacionalista nad republikancima. Od tada otpočela je epoha frankističke diktature, prvih godina obilježenu nasilnim "čistkama" nepodobnih, dovodeći zemlju u dugotrajnu političku i društvenu letargiju. U Drugom svjetskom ratu Francova Španija zadržala je relativnu neutralnost, mada se više priklanjala Njemačkoj i Italiji. Kao i u drugim evropskim državama, nakon rata došlo je do velikog ekonomskog poslijeratnog rasta i prosperiteta. Godine 1947. Franco je restaurirao monarhiju te je Juana Carlosa kao kralja 1969. imenovao za svog nasljednika. Nakon smrti diktatora, 20. novembra 1975. kralj Jua Carlos započeo je proces demokratizacije zemlje (špan. Transición). Usvajanjem Ustava 1978. uvedena je parlamentarna monarhija. Tokom tranzicije došlo je do masivnog aktiviranja Baskijske separatističke organizacije (ETA) i drugih lijevičarskih pokreta, kao i desničarskih terorističkih grupa. Ponovno je došlo do neuspjelog pokušaja državnog udara 23. februara 1981. (poznat kao "23-F") od strane desničarskih vojnih grupa i dijelova paravojne Civilne garde (Guardia Civil) protiv demokratske vlade.
Španska tranzicija završena je 1982. primopredajom vlasti koju je preuzela socijaldemokratska stranka Felipea Gonzáleza (PSOE). Tokom 1980tih Španija je postala članica NATO saveza i Evropske unije i ponovno je doživjela ekonomski rast. Istovremeno nastavljeni su sporadični sukobi protiv ETA-e, koja nastoji odvojiti Baskiju od Španije, a cijeli period sukoba protiv njih poznat je i kao "prljavi rat" (špan. guerra sucia).
Geografija thumb|desno|180px|Teide, najviši vrh u Španiji thumb|desno|180px|Centar Madrida noću thumb|desno|180px|Pogled iz parka Güell iznad Barcelone thumb|desno|180px|Ciudad de las Artes y de las Ciencias, simbol Valencije Španija, kao i susjedni Portugal na zapadu te Gibraltar na jugu (koji pripada Ujedinjenom Kraljevstvu), nalazi se na Pirenejskom poluostrvu približno između 36° i 43,5° sjeverne geografske širine te 9° zapadne i 3° istočne geografske dužine (sa izuzetkom Balearskih i Kanarskih ostrva te eksklava Ceute i Melille. Španija približno zauzima šest sedmina površine poluostrva. Na sjeveroistoku, duž planinskog lanca Pireneja, graniči sa Francuskom i malehnom državom Andorom.
Njoj pripadaju Balearska ostrva u Sredozemnom moru, Kanarska ostrva u Atlantiku, kao i gradovi na sjeveroafričkoj obali Ceuta i Melilla (okruženi teritorijom Maroka). U Francuskoj, Španija također posjeduje jednu eksklavu Llívia. Španiji pripadaju i mnoga manja ostrva u blizini marokanske obale: Islas Chafarinas, Peñón de Alhucemas i Isla del Perejil, kao i malo poluostrvo Peñón de Vélez de la Gomera. Ostrvo Isla de Alborán nalazi se oko 50 km sjeverno od marokanske obale. Postoji i druga grupa manjih ostrva i stijena Islas Columbretes, oko 55 km istočno od Castellón de la Plana, na istoj geografskoj širini kao i Mallorca.
Najsjevernija tačka kontinentalne Španije je Estaca de Bares u Galiciji, dok je najzapadnija tačka (ne računajući ostrva) rt Touriñán (također u Galiciji). Najjužnija tačka države je Punta Marroquí kod Tarife, dok je najistočnija na Costa Bravi Rt de Creus. Najveća udaljenost od krajnjeg sjevera do juga iznosi 856 km, dok udaljenost od krajnjeg istoka do zapada iznosi 1020 km. Najzapadnija i najjužnija tačka cjelokupne Španije (uključujući i ostrva) nalazi se na Kanarskim ostrvima (El Hierro) dok je najistočnija na Balerskim ostrvima (Menorca).
Područje države nalazi se na prosječnoj nadmorskoj visini od 660 m, što je među najvišim od svih evropskih država. Prostornu podjelu poluostrva značajno određuju šest velikih planinskih lanaca.
Planine Od šest najvećih planinskih lanaca u Španiji, pet ih se pruža u pravcu zapad-istok: Na sjeveru zemlje su Pireneji s najvišim vrhom od 3.404 metra nadmorske visine, koji čine prirodnu granicu sa ostalim dijelom kontinentalne Evrope. Zapadno od Pireneja, paralelno sa sjevernom obalom zemlje pruža se Kantabrijsko gorje, čije najviše uzvišenje je Picos de Europa sa oko 2.600 metara nadmorske visine. Na svom zapadnom kraju postepeno se spušta u Galiciji i sjevernom Portugalu na brojne niže planine i ogranke. Također u pravcu zapad-istok približno sredinom poluostrva pruža se Kastiljsko gorje (), koje se dijeli na razne ogranke, a penje se i do 2.600 metara visine. Dalje prema Portugalu se nastavlja na planine Serra da Estrela. Dalje južno odvajaju se dosta niže Sierra Morena (do 1.300 m) također u pravcu zapad-istok, spuštajući se na jugu u prostranu dolinu rijeke Guadalquivir. Na krajnjem jugu prostiru se Betijski kordiljeri, duž sredozemne obale od Gibraltara do južno od Valencije. Baleari su, u geološkom smislu, njihov sjeveroistočni produžetak. Na Betijskim kordiljerima nalazi se vrh Mulhacén (visok 3.482 m) u Sierra Nevadi, najviša tačka kontinentalne Španije i Pirenejskog poluostrva. Ipak najviši vrh cijele Španije nalazi se na kanarskom ostrvu Teneriffi, Pico del Teide visok 3.718 metara.