New York (savezna država)

New York (; fonološki: njujork; skraćeno NY) jedna je od saveznih država SAD-a. Pripada Sjeveroistočnoj i Srednjeatlantskoj regiji SAD. New York je 27. savezna država po veličini, treća po broju stanovnika i 7. po gustoći naseljenosti među 50 saveznih američkih država. On se graniči sa New Jerseyem i Pennsylvanijom na jugu, te Connecticutom, Massachusettsom i Vermontom na istoku. Država ima i morsku granicu sa saveznom državom Rhode Island istočno od Long Islanda, kao i međunarodnu granicu sa kanadskim provincijama Québec na sjeveru i Ontario na zapadu i sjeveru. Savezna država New York se na engleskom jeziku često naglašava kao New York State kako bi se razgraničila od New York Citya, njenog najvećeg grada.

New York City, za koji je Popisni biro SAD procijenio da ima preko 8,4 miliona stanovnika u 2013, je najveći američki grad i jedno od prvih odredišta legalnog useljavanja u Sjedinjene Američke Države.. On je i jezgro metropolske regije New York Citya, jedne od najvećih gradskih aglomeracija na svijetu. New York City je poznat i kao mjesto gdje se nalazi ostrvo Ellis, najveći historijski centar kroz koji su prošli milioni useljenika u SAD. Ovaj grad ima i status globalnog grada, a na svjetskom nivou ima značajnog utjecaja na trgovinu, finansije, medije, umjetnost, modu, istraživanje, tehnologiju, obrazovanje i zabavu. U njemu se nalazi i sjedište Ujedinjenih naroda, te je New York važan centar međunarodne diplomatije i često se opisuje kao kulturna i finansijska prijestolnica svijeta. U samom gradu živi gotovo 40% ukupnog stanovništva cijele države New York, dok dvije trećine stanovništva živi u granicama metropolske regije New York Citya, dok je Long Island dom za gotovo 40% stanovništva države. I država i grad New York dobili su ime po vojvodi od Yorka iz 17. vijeka, koji je kasnije postao engleski kralj Jakov II.

Prvi evropski naseljenici na području današnje države New York bili su francuski kolonisti i jezuitski misionari koji su tamo došli iz naselja u okolini Montreala radi trgovine i preobraćenja domorodaca u kršćanstvo. New York su prvobitno naseljavala razna plemena domorodaca koji su govorili jezike Algonquian i Iroquoian, a početkom 17. vijeka u ovo područje počinju se naseljavati holandski naseljenici, kada Henry Hudson 1609. godine proglašava ovo područje holandskom kolonijom. Oni prvo osnivaju tvrđavu Fort Nassau 1614. na ušću rijeka Hudson i Mohawk, gdje se danas nalazi glavni grad države New York, Albany. Vrlo brzo, Holanđani su osnovali i Novi Amsterdam te naselili i dijelove doline rijeke Hudson, čime je nastala kolonija Nova Holandija, zasnovana na trgovini i ostvarenju profita. Bila je to multikulturna zajednica od prvih dana njenog postojanja, te središte trgovine i useljavanja. Kraljevina Velika Britanija anektirala je ovu koloniju od Holanđana 1664. godine. Granice britanske kolonije, Provincije New York, bile su dosta slične današnjim granicama savezne države New York. I Holanđani, kao i Britanci, uvozili su afričke robove kao radnu snagu za gradove i koloniju. Afroamerikanci su tako integralni dio razvoja i nastanka New Yorka. New York je imao drugu najveću populaciju robova, nakon Charlestona (Južna Karolina)

Oko trećine svih bitki tokom Američkog rata za nezavisnost odigrao se na teritoriji New Yorka. Državni ustav proglašen je 1777. godine. New York je bio 11. savezna država koja je ratificirala Ustav SAD 26. jula 1788. godine. Robovlasništvo je bilo vrlo rašireno u New York Cityu i nekim poljoprivrednim područjima. Ubrzo nakon Američke revolucije, država je donijela zakon o postepenom ukidanju ropstva, međutim posljednji robovi u New Yorku nisu oslobođeni sve do 1827. godine.

Geografija Površina države New York iznosi 141.300 km2, te je po površini 27. savezna država SAD. Dolina Velikih Apalača dominira istočnim dijelom New Yorka, a sadrži i dolinu jezera Champlain u svom sjevernom dijelu te dolinu Hudson u svom južnom dijelu, u granicama države. Slabo prohodne planine Adirondack, po kojima se pružaju veliki dijelovi divljine, nalaze se zapadno od doline jezera Champlain. Rijeka Hudson izvire u blizini jezera Tear of the Clouds (bos. suze oblaka) i teče prema jugu kroz istočni dio države, bez prihvatanja vode iz jezera George i Champlain. Jezero George se prazni na svom sjevernom dijelu u jezero Champlain, čiji se dalje sjeverni dio produžava sve do Kanade, gdje se prazni u rijeku Richelieu, a ona dalje u rijeku Saint Lawrence. Pet naselja New York Cityja nalaze se na tri ostrva na ušću rijeke Hudson: ostrvo Manhattan, Staten Island i Long Island. Na Long Islandu, na njegovom zapadnom kraju nalaze se kvartovi Brooklyn i Queens.

Većina južnog dijela države nalazi se na platou Allegheny, koji se uzdiže od jugoistoka do planina Catskill. Zapadna sekcija države je uglavnom u slivu rijeke Allegheny, te sistema rijeka Susquehanna i Delaware. Sporazum o bazenu rijeke Delaware, potpisan 1961. između saveznih država New York, Pennsylvania, Delaware te savezne vlade, regulira korištenje vode iz sistema ove rijeke. Najviša tačka na teritoriji države New York je Mount Marcy na planini.

Granice države New York u smijeru kazaljke na satu od zapada izlaze na dva Velika jezera (jezero Erie i Ontario), a koji su spojeni rijekom Nijagarom, zatim graniči sa kanadskim provincijama Ontario i Québec, jezerom Champlain, zatim tri države Nove Engleske: Vermont, Massachusetts i Connecticut; dalje granica izlazi na Atlantski okean, te se nastavljaju dvije srednjeatlantske države New Jersey i Pennsylvania. Osim toga, država Rhode Island dijeli vodenu granicu sa New Yorkom. New York je jedina savezna država koja izlazi i na Atlantski okean i Velika jezera. Ona je i druga najveća država među prvobitnih Trinaest kolonija.

U suprotnosti sa urbanim okruženjem metropole New York Cityja, na većem dijelu geografskog područja države domiraju farme, šume, rijeke, planine i jezera. Park Adirondack je najveći državi park u SAD. Veći je od nacionalnih parkova Yellowstone, Yosemite, Grand Canyon, Glacier i Olimpijskog nacionalnog parka, zajedno. Prvi državni nacionalni park u SAD bili su vodopadi na Nijagari 1885. godine. Nijagarini vodopadi, na istoimenoj rijeci, koja teče od jezera Erie do jezera Ontario, jedna je od najpopularnijih turističkih atrakcija.

U neformalnom govoru, pojmovi Gornji (upstate) i Donji (downstate) New York često se koriste za razlikovanje New York Cityja i njegove velike metropolske regije od ostatka države New York. Postavljanje jasne granice između ova dva pojma nije moguće, i često je uzrok brojnih debata. Nezvanično, u Gornji New York ubrajaju se južni Tier, koji često uključuje i druge okruge duž granice sa Pennsylvanijom, i sjeverne okruge u državi, odnosno cijelo područje duž granice sa Kanadom te područje sjeverno od rijeke Mohawk.

Klima Općenito, New York ima vlažnu kontinentalnu klimu, mada po Köppenu, New York City ima vlažnu suptropsku klimu. Na vrijeme u državi New York znatno utječu dvije kontinentalne zračne mase: topla i vlažna sa jugozapada i hladna i suha sa sjeverozapada.

Na planinskom platou, koji uslovno dijeli državu, zime su duge i hladne. Gotovo svake zime temperature se kreću oko -25 °C pa i niže u sjevernom gorju (platou), dok se na jugozapadnom gorju i centralno-istočnom (južnom platou) spuštaju do -15 °C i niže. Na južnom platou, na planinama Adirondacks i Catskills i višim nadmorskim visinama ljeta su također relativno hladna. Područje Long Islanda i New Yorka te donji dijelovi doline rijeke Hudson imaju prilično topla ljeta, uz određene periode vrlo visoke, često i prilično neugodno visoke, vlažnosti. Ostala područja države ima ugodno topla ljeta, obilježena tek povremenim i kratkim periodima sparine. Dnevne ljetne temperature obično se kreću od 25 do 30 °C u većem dijelu države.

New York je 46. među 50 saveznih država po količini stakleničkih gasova proizvedenih po stanovniku. Ova relativna uspješnost je u prvom planu zbog gustih, kompaktnih naselja u metropolitanskoj regiji New York Citja te vrlo visokom udjelu javnog prevoza kojeg koriste građani u ovom području kao i između velikih gradova.

Parkovi U državi New York nema nacionalnih parkova, ali ima 22 državna parka i dva velika zaštićena šumska područja, koji su zajedno 2011. imali 16.349.381 posjetioca. Osim toga, u državi postoje četiri područja historijskog naslijeđa, 27 nacionalnih prirodnih obilježja, 262 nacionalna historijska spomenika i 5.379 značajnih historijskih mjesta.

Park Adirondack, veličine otprilike polovinu površine Bosne i Hercegovine, najveći je državni park u SAD. Osnovan je 1892, a pod ustavnu zaštitu ušao je 1894. uz napomenu da ostane zauvijek divlji. Park je veći od nacionalnih parkova Yellowstone, Everglades, Glacier i Grand Canyon zajedno. Ideja o proglašenju ovog parka prvi put se pojavila u Marshovom djelu Man and Nature objavljenom 1864. godine.

Park Catskill je proglašen zaštićenim zakonom donesenim 1885, kojim je određeno da njegova zemlja bude zaštićena te zabranjena za prodaju ili najam. S površinom 2.800 km2, park je stanište za risove, kune, lasice i druge životinje. U ovom području živi i približno 400 crnih medvjeda. Država upravlja i s brojnim kampovima, a u parku postoji i više od 480 km višenamjenskih staza.

U parku Montauk Point izdvaja se svjetionik Montauk kojeg je svečano otvorio predsjednik George Washington 1797, a predstavlja jednu od većih turističkih atrakcija na najistočnijoj tački Long Islanda. Park Hither Hills nudi mjesta za kampovanje i vrlo je popularno odredište za sportske ribolovce.

Administrativna podjela desno|thumb|Karta okruga u državi New York New York je podijeljen na 62 okruga. Osim pet okruga New York Cityja, svaki od okruga dalje je podijeljen na towns (manje gradove) i cities (veće gradove). Manji gradovi mogu sadržavati inkorporirana sela ili neinkorporirane zaseoke (hamlets). Grad New York podijeljen je na pet kvartova (četvrti), od kojih svaka sadrži jedan okrug u istim granicama.

Historija 17. vijek Putovanje Henryja Hudsona 1609. označilo je početak evropskog utjecaja u ovom području. Hudson je plovio po zadatku Holandske istočnoindijske kompanije tražeći prolaz prema Aziji, ušao je u zaliv Upper New York 11. septembra 1609. godine. Nakon njegovog povratka u Holandiju, vijest o njegovom otkriću se vrlo brzo pročula, a holandski trgovci su nakon toga počeli istraživati tu obalu u potrazi za isplativom trgovinom.

Tokom 17. vijeka, holandske trgovačke stanice su osnovane u koloniji Novoj Holandiji zbog trgovine krznom sa plemenima Lenape, Irokezi i drugim domorodačkim narodima. Neke od tih prvih trgovačkih stanica bile su Fort Nassau (1614. u blizini današnjeg grada Albanyja), Fort Orange (1624, na rijeci Hudson južno od današnjeg grada Albanyja a sagrađena je da zamijeni Fort Nassau), koja se kasnije razvila u naselje Beverwijck (1647), te kasnije u naselje koje je kasnije preraslo u današnji Albany, te stanice Fort Amsterdam (1625, koja se razvila u grad Novi Amsterdam što predstavlja današnji New York City) i Esopus, (1653, danas Kingston). Uspjeh zaštitnika Rensselaerswycka (1630.) koje je obuhvatalo Albany i trajalo sve do sredine 19. vijeka, bilo je jedan od ključnih faktora za rani uspjeh kolonije.

Englezi osvajaju holandsku koloniju tokom Drugog englesko-holandskog rata i njome upravljaju kao Provincijom New York. Grad New York su ponovno osvojili Holanđani 1673. tokom Trećeg englesko-holandskog rata (1672-1674) te mu dali ime "Novo Oranje", ali su ga vratili Englezima u skladu sa sporazumom iz Westmistera 1674. godine.

Američki rat za nezavisnost thumb|New York 1777. godine